B
iairC u'^
J-'L^. /a 6 -^
LIST OF GAELIC BOOKS
Ajtd Works Oil the Highlands
PUBLISHED AND SOLD BY
MACLACHLAN & STEWART,
BOOKSELLERS TO THE UNIVERSITY,
63 & 64 SOUTH BRIDGE, EDINBURGH.
A liberal discount allowed on orders for exportation
or for private circulation.
M 'Alpine's Gaelic and English Pronouncing Dic-
tionary, with Grammar, 12mo, cZo^/i, 9 0
... Ditto ditto, hf. -hound calf, 11 0
... Gaelic and English, separately, cVo</*, ... 5 0
... English and Gaelic, separately, doth, ... 5 0
M'Leod and Dewar's Gaelic Dictionary, doth, ... 10 6
Alleine's Alarm to the Unconverted, 1 6
Sttint'a Pooliot Book, dvth, 1«-. ftciifcd, — 0 — 6
Almanac for 1875, in Gaelic, ... ... ... 0 6
An T-Oranaiclie, by Sinclair, [in parts), each, ... 1 6
Assurance of Salvation, 18mo, sewed, ... ... 0 6
Baxter's Call to the Unconverted, ISmo, cfo</i, ... 1 6
... Saint's Eest, translated by Rev. J. Forbes, 2 6
Beith's Catechism on Baptism, ISmo, sewed, ... 0 1
Bible in Gaelic, 8vo, strongb/ bound in calf, ... 7 6
Blackie's (Prof.) Language and Literature of the
Scottish Highlands, 8vo, doth, ... ... 6 0
Boaton'a Fourfold State, I3mo, efvth, ... ... 4 — ^
Bonar's (Rev. Dr H.) Christ is All, ISmo, sewed, 0 3
... God's AVay of Peace, ... ... ... 1 0
Buchaiman (Dugald) of Rannoch's Life and Con-
version, with his Hymns, 18mo, doth, 2 0
... The Hymns, separately, 18mo, sewed, ... 0 3
Bunyan's Come and Welcome, 18mo, do</(, ... 2 0
... World to Come, or Visions from Hell, cZoM, 1 6
64 South Bridge, Edinburgh.
Gaelic Books Sold hy Madachlan cnid Steicart.
Bunyan's Grace Abounding, 18mo, c?o^/«, ... 2 0
... Pilgrim's Progress, (rftree par^s) c/o/A, ... 2 6
"Water of Life, cfo^/(, i o
Sighs from Hell, ISmo, c/o^/(, 2 0
Heavenly Footman, ISmo, c/o^A, 1 0
Burder's Village Sermons, ISmo, c/o^A 1 6
Catechism, Shorter, Id. Craelic ami English, 0 2
Mothor'o) lA Gaolio and Ln^'li.^lr, — 0 — ^
Bi-<yw^s Shorter, for Young Chirdi'>j4t, 0— J_
Confession of Faith, feap. 8yo, c^o^A, 2 6
Dairyman's Daughter, seu-erf, Q 4
Dan an Deirg agus Tiomna Ghuill (Dargo and
Gaul), with a new Translation, J^otes, and
Introduction, by C. S. Jerram, 2 6
Dewar's (Ptev. Dr) The GaeHc Preacher, 8vo, '^'. 0 4
Doctrine and Manner of the Church of Pome, ... 0 3
Doddridge's Else and Progress, 12mo, cfcf/(, ... 3 0
Dyer's Christ's Famous Titles, ISmo, c/o^A, ... 2 6
Earle's Sacramental Exercises, ISmo, c/o^/(, ... 1 6
Edwards' (Rev. Jonathan) Sermon, sewed, ... 0 2
Elegy on Dr Macdonald of Ferrintosh, 12mo, ... 0 6
English Poems, with Gaelic Translations, ar-
ranged on opposite pases, 12mo, P«?-^ 2, ... ] 6
"'^^^^"^"^'^" I '^"^fV TÌ ) T-iT f S1ri ti-h nf thr Tiifc of,
by Fm- T ^IipiiIilv inri ]■ ,, .ijtJi,
Token for ^luurner.?, iSmo, rlotii
... -An T nrhrnn : — Dialogue*
■■■ T.nng Gheal ; The Whitu !ihip, a GpliiLuaÌ
Gael (The), a Monthly Gaelic Magazine, bound in ~ /-,
cloth for l^^*^, 75, and 76, each, ... 7 0 ^^^"'^ ^J L
The same in Numbers, Monthly, each, ... 0 0
Gaelic First Book, ISmo, 2d. ; Second do., ... 0 4
Gna1i> Spplling.Bnnlr, ISmo, drfih, Q 6
Gaelic Tracts, 50 different kinds, sorted, for ... 2 6
Gip1ii>-Trnpt'-, S rovtc. IQQ for — 1 — 9
Grant's (Eev. Peter) Hymns, ISmo, dodi, ... 1 6
Guthrie's Christian's Great Interest, ISmo, doth, 2 0
Hall's (Xewman) Come to Jesus, 0 6
64 South Bridge, EdinhunjJ/.
AN /^//^
aAIDHEAL;
PAIPEIR-NAIDHEACHD
-AQVS
LEABHAR-SGEOIL GAIDHEALACH,
AN COiaEAMH LEABHAR.
<'AlREAMH 49 GU 60.)
" Mar ghath soluis do m' anam fein
Tha sgeula na h-aimsir a dh' fhalbh." — OiSEAN.
EDINBUKGH :
MACLACHLAN AND STEWART,
18 76.
Edinburgh:
l-rinted by duncan grant and co.
forrest road.
''■> 1958 .-
CLAR-INNSIDH.
(Contents of Vol. V.)
Taobb
Am britheamh Leoghasach — Don.
MacLeoid
An Ceannaiche Eadailteach — eadar.
le I. Macillebhain . 273-300
An dilleachdan bochd — Sgiathanach 264
Am piobaire aosda agns a phiob-
Sgiathanach
Beinn an eòlais — Z>. B. B. .
Blackie (Professor), eachdraidh
bheatha, 's a dhealbh
Blàr Chà.irinnis — Iain
Blàr na cagailt — eadar. le Greannan
Ceol nr .
Comharran .
Conihraidh — Alastair Ruadh
11, 40, 70, 105, 196, 251
Damon agus Pitias — eadar. le Mas-
Mkarcuis .
Dia hvèìge nan Hinduach — Rosach
Doimbneacbd a' chnain — /. JF.
Doimacbadh mor Cbinntàile— ^awTi-
SàUcach »
Dònull mac Fhionnlaidh — Diarmad
Donull-n in-iall — Abraeh
Eacbdraidh Iain Fost
Eirionnaicb 'us Albannaich — D.
Facal do ar lucbd-leugbaidb — /. IV.
Fein-oilein — Mac Mharcuia
Gacb ni na tlrràth — Syiathanach
Litir bbo "Nether Lochaber "
Litreacbas .
Litreacbas nan Gaidbeal — D. M'K.
I. Xa Laoidhean
II. Na Laoidbean
III. Na Laoidbean
IV. Na Laoidbean
Malairt ann an GàidbKg — Argath-
alian
Mu tbuarasdal — Ahrach
Mu bbruadair— cac^ar. le Abraeh
Mu ioma ni a tbreig — Munra
Na Ban-bbaird
Niidur, &c., dibhe-Mdii—P. M'Griogair
129, 193, 321
Na Gàidbil romb'n dile — Sean n ramh 9 7
Na seacbd cadlaicbean — Hearach . Ill
Naidbeacbd fbirinneach — Camus a'
Charra . . . .172
47
19
169
67
309
231
136
151
211
208
328
8
143
289
151
238
268
163
136
1
33
225
353
150
17
299
50
177
Para Ruadb Mac-Griogair — eadar. le
Mac-Mkarcui$ . . .271
Samblaidhean . . .138
Seana-Cbleasan Gaidbealacb — Fionn 291
Seanfbacail . . . .115
Seumas Dauson . . .175
Sgeul matb mu Innseanach . 270
Sgialacbdan — DonuU-nan-iall . 1 5
Sealg dbeirionnacb Oisein 45
Mac-Cruimein . 83
Donull Mac-Tbormaid 202
Sir Falbb-o-Corn . 261
Sop as gacb seid, 44, 115, 151, 211, 242, 277
Taibhse a' Mbanse . . .165
Taibbseareacbd . . .78
Tomas Eeumair — Diarmad . 295
Tunis Mara . . . 161
DAIN AGUS GRAIN.
Am bard agus an l^igh , . 101
Andealacbadb Gaidbealacb — eadar.
le Mairi iVic JEallair . . 231
Gn Gkidbeal air leaba-bhkis — le E.
W. . . . . 261
An Gkirnileir GaUda do 'n
JMbaigbdinn Gbkidbealaicb —
Dunnachadh mac Uilcein . 109
An tim a bb' ann bbo sbean . 243
Atbobuinge air son l\icbd-mara —
eadar le A. M'l. . . 268
Blkruabeitba . . .201
Cam na cuimbne . . .110
Cnuasacbd Caillicb Dbunnacbaidb
mbic UiUeim — Cai^tein Mac an
t-Saoir .... 806
Comunn nam Fior Gbkidheal —
Eobhan MacLachainn . , 7
Crònan— £'o6Aa7i Mac CoUa . 341
Cumba — Mrs. Fraser of Culbogie . 47
Cumba Flòiri Nic-Dbombnuill —
eadar. le E. W. . . .269
Ciunba Mbic - a' - Pbearsain — E.
Mac-Colla . . .360
Diteadb Mbic-an-tòisicb — /. Mac
GilV-Eathain . . .262
Dòcbus — eadar. le Mac-Oidhche . 175
yS.U ^'^SCLAE.INNSIDH.
Taobh
Taobh
DonuU Gorm— ^. Mac GUle-Mhich-
An Cath
117
eil . . . .
68
lorram na h-imrich chuain
152
-Effidh bhkn Chòire-Clinàimh—
Thainig sgeula mo Chniadail.
180
Eobhan Mac-Colla
276
Maighdeann Chois-a'-bhile .
212
Iain Lom —
Mo Eun Geal dileas .
244
lorram do Mhac Gill-Eathain
Heman Dubh .
279
Dhubhart— Oran do Mac
Tha mo ran air a' Ghille
312
Gill'-Eathain — Gilleasbuig
Oran a' Fhrionnsa
342
Gruamacli agus Iain Lom
74,76
Na'm faighinn gille ri 'cheann-
Iain Euadh AoT&ch—Niall Mac-
ach ....
370
Ealair ....
104
Oran do thobar— 3/àm Nic-Ealair
39
Laoidh — eadar. le Gilleasbuig Mac-
Oran na Comhachaig
831
Faidein ....
51
Oran na Samhna .
293
Laoidhean Shealma — eadar. le
Fòsadh Loehial .
164
Abrach .
SI
Eannan do dhealbh mathar — eadar.
Luinneag Anna nic-Ealair
116
le A. Sinclair
206
Marbhrann do Shir loseph Ead-
Sgialachd na Troidhe
237
c\iSe—Uilliam Mac-Coinnich .
299
Teachdaireachd bais Dhàbhaidh
Mort Ghlinne-Comhann — eadar. le
Mhio Gill-Eathain— Jfac-OirfAcAe
174
DonuU mac Callum
142
Tha mo un mor an ròs — eadar. leis
Nigheau bhan Achadh-Luachrach
173
a' bhard Luideagach
324
Grain le 'm Fuinn —
Thill an t-earrach — eadar. le Mac
An t-Ailleagan
22
Mharcuis
2$1
Cumha Hirteach
54
Uaighean ram Fiann
52
TaUa Mhic-Leoid
85
IN 13 EX
TO ENGLISH DEPAETMENT OF VOL. V.
Page
156
Blackie, Professor, On Ossian
Buchanan's Skull, translated by-
Professor Blackie
Carn-na-cuimhne, translated
Carric-Thura, from the Gaelic
Celtic Cbair, Lines on — Prof. Blackie
Celtic Chair Fund
Emigration Lament
Gael, The, in the Far West— iJcw.
Dr. Masson
Gael, Western : his Character and
Pride of People .
Gael, To the Eeaders of
"Gàidheal," The .
Gaelic in Highland Schools
ought Gaelic to be Taught
in Highland Schools — Prof.Blachie
Guma slàn a chi mi, from the Gaelic
Highlands, The present condition
of the . . . 119, 153
Hunting Song, The, of the Children
of Fionn — James A. Campbell . 28
lona Cross . . . .128
Jacobite Marching Song — Alary E.
Macpherson . . . 299
Old Celtic World, from a new
stand-point — D. B. . .29
55
128
181
128
124
159
315
192
215
245
23
343
352
Our Grammarians — I Le Gonidec
— W. R. B. . . . 313
Reviews — •
An t-oranaiche . . 320
Buchanttan, Dugald, Remi-
niscences of the Life and
Labours of . . . 94
Burt's Letters . . 283
Celtic Scotland. By F. Skene 248
Ereuna ... 62
Language and Literature of
the Scottish Highlands.
By Professor Blackie . 371
Lewsiana . . .158
Lord Macaulay . , 217
MacBean's Gaelic Lessons 281
Memoir of Norman Macleod,
D.D. ... 87
My Circular Noteig. By J. F.
CampbeU . . .281
Stewart's Gaelic Grammar . 281
Rory Vic Savari — Professor Blachie 247
Stone, bronze, and iron ages — a
Lecture . . . .159
Translation — extracts from an un-
published Lecture . . 188
AN
G^^II^HE^L
Mar ghath solids do m' anamfein
Tim sgeula na h-aimsir a dh^ fhalbh." — Oiseax.
V. Leabh.] TEEAS MIOS A' GHEAMHEAIDH, 1876. [49 Air.
LITREACHAS NAN GAIDHEAL.
I. XA LAOIDHEAX.
Cha'n fhiosracli mi gun d'tliug-
adh fatliasd oidliearp 'n ar canain
fein air cimntas a thoirt seachad mu
Litreachas nan Gaidheal an Alb-
ainn. Ged nacli 'eil aireamh nan
Ughdar a gbleidli seanaclias air
chuimhne 'n ar raeasg ro lionmhor,
agu3 ged nacb 'eil saothair nan
Ughdar an comlmuidli ionmholta,
tha mi meas gur airidh am bannal
so air an Eacbdraidb iunseadli 'n an
cainnt fein. Cba'n 'eil an turn air
aon cbor soirbh a dheanamh. Is
ami 's a Bbeurla a rinneadh na
cbaidb a dbeanadb 's an ratbad so ;
agus eadbon anns a' Bbeurla cba 'n
'eil cunntas coimblionta againn mu
Litreacbas ar Sluaigb. Cba'n e mo
run an t-àite falamb a lionadb.
Ma tbig aon air aghaidb a gbabhas
OS laimh an obair so a tboirt gu
cricb sboirbbeacbail, bbitbinn taing-
eil na 'm faigbeadn e anns na leanas
cuideacbadb 'n a sbaotbair; agus
cbuirinn an cidmhne mo Lucbd-
dutbcha an Sean-fbocal fior : "Is
trian obair toiseacbadh." Toisicb-
eamaid, ma ta, leis na Laoidhean.
Tba mi 'n docbas gi.i'n gieidb an
Leugbadair air cbuimbne nacb e mo
run a bbi toirt bretb air a' gbnè
tbeagaisg a gbeibbear ann an Laoidb-
ean no, mar theirear, Dàin spiorad-
ail ar Dutbcba. Co-dbiu tba 'n
teagasg fallain no mi-fballain ; co-
dliiu sbabbas na beacbdan a tba air
an toirt far combair anns na Dain
so cotbromacbadh ris na Sgriob-
turaibb Xaomba, ri Aidmheil a'
Cbreidimb, ri Leabbar Aitbghearr
nan Ceist, no nacb gabb ; cba 'n e so
an t-àm no 'n t-àite gu bbi fiosracb-
adb. Air tim iomcbuidb agus ann
an àite freagarracb, is e dleasdanas
gacb neacb againn a bbi " ullamh
I chum freagradb a tboirt do gacb
uile dbuine db' iarras oirnn reusan
an docbais a ta annainn " ; agus cba
nacb 'eil teagamb agam nacb biodii
Ugbdair nan Dan so ullamb gu leoir
a dbion am beacbdan fein ; acb cba
'n 'eil mi meas gu'n d'tbainig fatbasd
an t-àm, no gur e so an t-àite, airson
a bbi 'g an ceasnacliadb anns an
ratbad so.
A ris, ge b'e air bitb mo bbarail
mu tbimchioll Bardacbd ar Laoidb-
ean, agus mu tbimchioll nam
buaidhean a bbuineadh do Ugbdair
nan Laoidh, is ann le mor urrain
agus le mor mheas a bu mbaitb learn
luaidb a dheanamh air na daoine so,
agus air an rim leis an d'tbug iad
an smuaintean fa chombair an t-
Sluaigh. Cba'n e mo tboil, agus
cba b'e mo cbomain, -a bbi labbairt
suarach mu na sgriobbaidbean so.
Cba cbuis fharmaid esan, saoilidh
mi, a ni dimeas air Dain a tha co-
clieangailte 'n a inntinn ri cuimhne
air dachaidh a cbaidh ma sgaoil,
cairdean sgapte' feadh an t-saoghail,
parantan 's an t-siorruidheacbd ; —
Dcàin a neartaich gu trie creidimb 's
a ruaig eu-dochas Aitbricbean ri am
trioblaid 'us ambghair, 's a chuidich
AN GAIDHEAL. Treas Mios a" Gheamliraidh, ISTC.
solus, fann feudaidh e bbi, a thilg-
eadli air an t-slighe dhuaichnidh sin
a tha suibhal trid " gleann dorcha
sgail a' bhais " ; ged, ma db' f baod-
te, an uair a cbuireas e gloine-
ambairc a' Sgrndaire ri sbiiil, a
sbaoilease gu bbeil smiiain nan Dan
air iiairean lag, 's gu bbeil an rann
air uairean mearachdacb.
'S e mo run, an tratbs, a bbi 'g
amharc air na Laoidbean mar
Bhardacbd agus air an Ugbdair mar
Bbaird, agus cba'n ann aon cbuid
mar tbeagasg no mar eisempleir ; a
bbi feucbainn ri sboni'ucbadh ciod
an t-àite a bbuineas do Laoidbean
na Gaidbealtacbd agus d'an Ugbdair
am measg Bardacbd agus Baird nan
Gaidbeal ; agus a bbi cur mo bharail
fein gu saor, agus cbo soilleir 's is
aitbne dbomb, fa cbombair an
Leugbadair.
Tba e air aitbris gu trie mar ni
iongantacb, ged nacb 'eil dream am
Breatunn no, ma db' fbaodte, 's an
Eoinn-Eorpa cbo crabbacb ri Gaidb-
eil na b-Alba agus cbo toigbeach
air ceol riu, gidheadb- nacb 'eil an
Laoidbean acb gann ann an aireamb
agus anmbunn ann an cumbacbd.
A' bbeil an radb so uile gu leir fior"?
Cba tig e dbuinne bbi 'g aicbeadb
gu bbeil na Gaidheil crabbacb, agus
tba fios againn gu bbeil iad ceol-
mbor ; acb cba 'n eil mi cbo
dearbbta gu bbeil ar Dàin Spioradail
aon cbuid cbo gann no cbo anmbunn
's a tbeirear gu trie a tba iad. Acb
'n a dbeigb so uile is e mo bheacbd
nacb 'eil ar Laoidbean cbo lionmbor
ann an aireamb agus gu sonruicbte
nacb 'eil iad cbo urramacb ann am
buaidb, 's a db'earbamaid a crabbadb
's a ceol nan Gaidbeal. Feudar
aobbar no dbà fbaotainn airson
gainue agus gu sonruicbte airson
laige nan Laoidbean Gaidbealacb.
Cluinnidb sinn air uairean nacb
'eil an creidimh Protestanach, mar
tbeirear, agus gu b-araid a' mlieur
de'n cbreidimb sin a tba sinne 'g
aideacbadb, fabbaracb airson eiridinn
spiorad na Bardacbd am measg an
t-Sluaigb. Tbeirear gu minic ged
nacb 'eil na's fearr na Leabbar
Aitbgbearr nan Ceist airson cuimbne
gbeuracbadb 's inntinn a neartach-
adb gu bbi giulan eolas spioradail
air a dbeagh cbnr an ordugb, gu
bbeil an t-iunnsacbadb so a tba
neartacbadb comas reusonacbaidb
na b-inntinn a' claoidb nam buaidh-
ean a tba feumail do'n Bbàrd. Cba
'n 'eil mi meas gu bbeil moran firinn
's a' bbeacbd so ; agus ged bbitbeadb
tuillidb coire ri cbur air an Leabbar
uraamacb so na shaoileas mi a
tboilleas e, cba'n ann air Gaidbealt-
acbd acb air Galldacbd na b-Alba a
bu cboir dol a sbireadh toradh
teagaisg Leabbar nan Ceist. Tha
mi meas gu'm bitbeadh e na b'usa a
dbearbbadh o Eacbdraidb na b-Eorpa
gur e 'n t-atbarracb tba fior. Is
ann, tba mi meas, anns na riogh-
acbdan Protestanach is mo a gbeibh-
earde Bhardacbd, agus gu sonruicbte
de Bhardacbd Spioradail. Ann am
Breatunn 's e gun teagamb Milton
is airde buaidhean, is farsuinge eolas,
's is doimhne faireachduin d'ar Baird
Spioradail. Rugadh 'us thogadb 'us
chaith esan a' bheatha am measg an
aon dream a bha riamh an Sanunn
a bu cboltaicbe 'n an aidrabeil 's 'n
an caitbe-beatha spioradail ri Gaidh-
heil Phrotestanach na b-Alba.
Acb tha aobbar eile ann a tha mi
meas is cudthromaiche gu sonruicbte
air son laigead nan Laoidbean
Gaidbealacb, agus 's e sin am beachd
a tb'aig na Gaidheil agus aig na
Baird fein, anns na linnibh deireann-
ach so co-dbiu, air oifig no dreuchd
a' Bbaird.
Tba fios aig gach neacb a rinn a
bheag no nihor de rannsachadh m.u
tbimcbioll eacbdraidh na Gaidb-
ealtacbd, ged tba moran de'n eacbd-
Treas ilios a' Gheamliraiclli, 1S76.
AN GAIDHEAL.
raidli sin 's an dorcha oirnn, gu'n
robh na Baird o shean ann an inbhe
àrd am measg an t-sluaigh. Blia àite
urramach aig a' Bhard am measg
mhaithean na rioghachd, cha'n ann
a mhain air son nam feartan Bardail
a bhuineadh dha, acli air son a
ghliocais, fhoghluira, 's a gbluasaid.
Bu dreuchd a' Bhardachd ris an
ambairceadb an t-oganach Gaidh-
ealacb air agbaidh mar dhreuchd air
son am b' fhiach a bbi stri, cia air
bith cho urramach a staid no cbo ard
a bhuaidhean. Cha 'n 'eil neach
Bar measg-ne a nis a choimeasar ann
an cumbachd ris a' Bhard anns " na
linnibh a dh' aonV Fear-teagaisg
anns an t-seadh a b' airde, fear-
eachdraidh, comhairHche, breith-
eamh ; — bha gach dreuchd dhiu so
co-cheangailte ri dreuchd a Bhaird.
Cha robh e faiasda an t-ainm a
bhuannachd. Dh' fheumadh an
t-oganach leis am bu mhiann an t-
urram a chosnadh dearbhadh a
thoirt air na feartan inntinn a tha
freagarrach do'n dreuchd, agus, dh'
fheumadh e na buaidhean so a
ghiullachd 's a neartachadh le iunn-
sachadh dian a bha leantuinn roimh
mhoran bhhadhnachan. Do bhrigh
's gu'n robh, mar gum b'eadh,
eanachainn na rioghachd gu leir 's
an dreuchd, 's gu'n robh an shaagh
o hi, gu la 'n am fianuisean air com-
asan gach ball de'n dreuchd, feudar
f haicinn gu soilleir gur ann le cumb-
achd, stri, 'us faicill a ghleidht e' aite-
toisich am measg nam Bard. Bha 'm
Bard a lathair aig gach cruinneach-
adh, a' dol a mach 's a steach o la
gu la am measg uaislean 'us mhaith-
ean na rioghachd. An comhnuidh
aig cuirt an righ, bha 'inntinn air a
fosgladh 's air a neartachadh le bhi
coinneachadh dhaoine urramach o
rioghachdan eile. An comhnuidh
an cuideachd an airm, bu duine am
Bard, a reir a latha, " a chunnaic
moran dhaoiue 's moran bhailtean."
Ach an uair a bhriseadh aonachd
na Gaidhealtachd, 's a dh'fhàs gach
Ceann-cinnidh na Righ thairis air
na b'urrainn dha cheannsachadh,
dh' islicheadh gu mor fior chumhachd
nam Bard. Cha do lughdaich an
aireamh, oir bha nis Bard a' leantuinn
gach Ceann-cinnidh, ach dh' islich
am meas mar dhreuchd. Cha bu
rioghachd ach cinneadh am measg a
robh urram a nis ri fhaotainn. Gu
li-iosal an diugli 's an uachdar a
maireach, bha 'n Ceann-cinnidh a
ghnath 'n a namhaid d'a choimhears-
nach, 's bha 'm Bard 'n a namhaid
do Bhard namhaid a Chinn-cinnidh.
An aite a bhi seirm cliii na gaisge,
an treuntais, 's nan deadh-bheus, ge
b'e aite am faighteadh iad, b'e nis
fior-dhleasdanas a' Bbaird a bhi
moladh a Cheann-cinuidh 's a chaird-
ean, 's a' di-moladh gach neach eile
fo'n ghrein. Agus an lorg. so,
gheibhear a nis gu minic an aite nam
buaidhean ard, na h-inntinn fhar-
suing 's a ghitilain uasail, criontachd,
cuingeachd, brosgul.
Thainig gun teagamh am anns an
d'eirich moran de na fineachan
Gaidhealach mar aon duine a sheas-
amh coir nan Stuibhartach, anns an
do leig iad dhiu, re tarauill, an
naimhdeas do. chach a chèile, agus
gheibh sinn 's an am so a' Bhardachd
a' togail a cinn. Ach ma gheibh, 's
ann le sgàil na gloire chaidh seachad
a dli' eirich na Baird. Leugh thairis
saothair an dithis is ainmeile a sheinn
's an am so — Mac JMhaighstir
Alastair agus Donnachadh Ban J\Iac-
an-t-Saoir — agus chi tbu an dealach-
adh mor a tha eadar anOrain-sanagus
a' Bhardachd a chaidh a ghiulan a
nuas o chein air meodhair an t-
sluaigh, 's a tha nis air a h-ainmeach-
adh air Oisean. Gheibh thu ann an
Oisean inntinn mhòr, fharsuing, ag
amharc os cionn fuath 'us farmad 'us
mi-run an t-saoghail, ag eirigh gu
buadhmhor os cionn gach ni beag
AN GAIDHEAL. Treas Mios a' Gheamhraidh, 1876.
agus faoin, 's 'g a ceangal fèin ri
gaisge 's ri luach, co-dhiu a gheibhear
iad am measg chairdean no naimh-
dean. Fior f hear-teagaisg cha 'n ann
a mhain d'a dhream 's d'a linn fein,
ach do'n t-saoghal gii ruig a chrioch.
Mac righ gun teagamli— ach mac a
choisinn dha fein coir nach aich'ear
air righ-chathair na's urramaiche na
bhuannaiclideadh an fliuil is gloine
's am feaclid is cumhachdaiclie ,s an
Eoinn-Eorpa dha. Fior Bhard a dh'
amhairc le sùil gheur 's a ghlac le
greim teann laghannan a chruthach-
aidh mu'n cuairt d'a, 'us nadur an
duine an taobh a stigh dlieth ; a
sheall air ais agus air thoiseach air,
mu'n cuairt d'a 'us os a chionn, 's a
shleuchd anam lo h-ioghnadh 'us le
h-uamhas an lathair nan cumhachdan
a bha do-thuigsinn dha-san ; — Bard
a fhuair urram uapa-san d'andeanadh
righi"ean umhlachd, 's a th'air a
leughadh anns gach cearn de'n Eoinn-
Eorpa ach an Gaidhealtachd na h-
Alba a mhain.
Ma thiunndas tu o'n Bhardachd
so gus a' Bhardachd Ghaidhealaich,
mar gheibhear i ann an " Sàr obair
nam Bard Gaidhealach," agus, ann
an tomhas mor, ann an cruinneach-
adh an Ridire Mhic-Griogair, Deadh-
an Lis-mh-òii', mar theirear gu
cumanta ris, saoilidh tu gu bheil thu
ann an saoghal eile. Cha 'n f haigh
mi doigh air an dealachadh a chur
an ceill na's fearr na radh gu bheil
Oisean mor, agus gu bheil na Baird
eile beag. 'S e steigh Oisean cliù,
cùis, 'us coir a' Shluaigh ; 's e steigh
nam Bard eile, anns a' chuid is mo,
an cùis 's an coir, 's an cliù fein, no
co-dhiu an cairdean 's am fine fein.
Gheibh sinn air gach taobh-duilleig
de Oisein morachd, irreadhnachas,
'us oirdhearcas cho maith ri maise ;
ann an saothair nam Bard eile
gheibhear maise gu trie, ach gheibh-
ear ceart cho trie fuath 'us fiirmad,
tvgus na's trice crioatachd 'us beag-
adas. A chum ar n-eolas àj: inntinn
an duine a mheudachadh, tha 'n
obair buannachdail ; ach a chum
teagaisg is eigin aideachadh gu
bheil beatha agus saothair a mhor
chuid diu na's feumaile airson rabh-
aidh na tha iad airson eisempleir.
An aite bhi " chum dioghaltais do
luchd deanamh an uil^ ach a chum
cliii dhoibhsan a ni maith," nach
faighear moran d'ar Baird 'n an
gràisg chunnartach le teangadh
sgallaiseach, — 'n am madaidh thabh-
annach air am feumadh daoine
còire cnaimh a thilgeadh mu'n
siubhladh iad rathad-mor an t-saogh-
ail le sàiltean shàn. Cha b'iongant-
ach, ma ta, ged shealladh an Eaglais
le sùil chlaon, amhurusach air an
leithidibh so de dhaoine, 's ged
thigeadh na Baird fein gu bhi creid-
sinn gu'n robh iadsan neo-airidh air
laoidli mholaidh a sheinn.
'S i mo bharail gu'n robh am
beachd tha againn o chionn moran
bhliadhnachan 's a' Ghaidhealtachd
air dleasdanas luchd-aideachaidh a
cuideachadh na Baird a chumail a
mach a fion-lios nan Laoidh. Cha'n
'eil aon 'n ar measg aig nach ed fios
gu soilleir gu bheil na Gaidheil, 'n
ar latha-ne co-dhiu, moran na's cur-
amaiche na na Goill gu bhi cumail
an dleasdanais spioradail tur-
dhealaichte o'n dleasdanais 's an
toilinntinnean aimsireil ; agus gu
bheilear ag agairt bho luchd-aid-
eachaidh 's an Airde-tuath gluasad
moran na's faicilliche na thàtar 's
an Airde-deas. Cha tig e dhomhsa
dol a thoirt breth co tha ceart no co
tha cearr, no, mar bu choir a radh,
CO is ceirte de'n dha ; ach cha'n 'eil
neach a chomhnuidh 's an da aite
nach 'eil làn-fhiosraoh gu bheil a'
chuis mar so.
A thuillidh air so, agus ma dh'
fhaodte do bhrigh so, bha cleachd-
uin Ughdair nan Laoidh a' cumail
nam Bard air an ais o bhi seinn
Treas Mios a' Gheamhraidh, 1S7C. AN GAIDHEAL.
Dhàn Spioradail. Mur deanadh
Fear-nan-orau Laoidh cha deanadh
Fear-nan-laoidli Oran. Chaidh mar
so an caolas a tlia dealachadh fearann
nan Oran agus fearann nan Laoidh
a leudachadh 's a dhoimhneachadh
leis an hichd-aiteachaidh o'n da
thaobh. Cha'n f haighear, do bhrigh
so, 's a' Ghaidhlig, mar a gheibhear
's a' Bheurla 's ann an Canainean
eile na Eoinn-Eorpa, Laoidhean cho
binn 's cho miaghail 's a tha air an
seinn, air an cur ri cheile leis na
Baird. Tha na h-aobhair so, saoihdh
mi, L\n-chumhachdach air son ar
Laoidhean a bhi na's gainne agus
gu sonruichte na's laige na dh' earb-
adh coigreach a crabhadh 's a ceol
nan Gaidheal.
Ach tha 'n t-càm a bhi 'g amharc
air na Dàin fein j is mithich an tir a
rannsachadh, 's a lomnochd f haicinn
ma's e 's gur ann lomnochd a tha i.
Anns na Laoidhean Gaidhealach,
chithear dealachadh mor ann an
cumhachd Bardachd, 's ann am
foihlum 's an inbhe nan Ughdar.
Am measg L^ghdar nan Dan so
gheibhear am bochd 's am beairt-
each, an t-àrd 's an t-iosal, an scan 's
an t-òg ; an t-eolach 's an t-aineolach,
an deoraidh 's an gaisgeach, agus,
nach feud mi radh, am Bard 's am
Burraidh. ■ Gheibhear a' bhantrach
do nach aithne a Biobull a leughadh,
'n a bothan falamh, a' taomadh a
mach a gearain ann an rann, a'
tilgeadh a h-uallaich Airsan a gheall
a. bhi 'n a Athair d'a dilleachdain, 's
a briseadh a mach le buaidh-chaith-
ream an sealladh tonnan buaireasach
lordain a' bhàis ; gheibhear an
Diadhair cho àrd buaidhean 's cho
farsuing eolas 's a chunnacas de'n
fhuil Ghaidhealaich 'n ar latha-ne,
a' caoidh nan Laoch treun nach
maireann, 's a' curearail, achmhasan,
'us aobhar-dochais fa chonihair a
cho-pheacaich ann an Dan.
Tha triuir nithean gu sonruichte,
a reir mo bheachd, anns a' bheil
Bardachd Spioradail na Gaidhealt-
achd easbhuidheach. Aon diu so
i dh' ainmich mi cheana, agus 's e sin
, nach do sheinn ar Baird is ainmeile
Laoidhean. Is gann a gheibhear
i anns a' Bheurla Bard ainmeil nach
I do chuir ri cheile a bheag no mhòr
de Laoidhean. Tha fios aig gach
'neach gu'n robh cuid de na Dàin
' Spioradail cho miaghail 's a th'
againn anns a' Bheurla air an dean-
amh le Scott, Addison agus eadhon
le Byron. Ach anns a' Ghaidheal-
; tachd cha'n f haighear Bard fior
I ainmeil a sheinn Dan spioradail a
mach o na Baii'd Spioradail fein.
Aris cha'n f haighear am Bardachd
Spioradail na Gaidhealtachd Dan
mor no Epic, mar theirear 's a'
Bheurla. Gheibhear gun teagamh
Laoidhean a tha glè fhada mar tha
" Latha Bhreathanais" Dhughaill
Buchanain agus aon no dha de
Laoidhean an Ollamh Dhomhnall-
aich ; ach ged a fhreagradh an
steigh a roghnaich Dughall Buch-
anan air son a leithid so de Dhàn,
agus ged is icnmholta air gach doigh
a dh'oibrich Dughall a mach a run
fein, cha'n abair neach gu bheil an
Laoidh urramach so a lionadh an
àite tha fathasd falamh 'n ar Bard-
achd Spioradail. A mach o Oisean
cha'n 'eil Ejiic 's a' Ghaidhlig idir
againn ; agus tha e comharraichte
mu thimchioil na Bardachd sin, cho
beag 's a tha d'a fior chumhachd an
crochadh ri saoghal nan Spiorad.
Ma sheallas sinn a stigh anns a'
Bhardachd is glòirmhoire a chuala
an Saoghal riamh, chi sinn gu bheil
i ann an tomhas mor 'n a Bardachd
Spioradail. Sgrùd a mach a Daibh-
idh, a Homer, a Virgil, 's a Milton
oibreachadh nan cumhachdan a tha
riaghladh 's an t-saoghal neo-fhaic-
sinneach agus cha mhor is fiach na
theid fhagail; ach ged bheir thii
AN GAIDHEAL. Treas Mios a' Gheamhraidli, 1876.
air falbh a Bardachd Oisein na
■tha 'n crochadh ri oibreachadh nan
dè cha bhi air aon chor a' chuis mar
so. Tha gun teagamh Oisean a
feoraicli mu tliimcliioll nan ceistean
cudthromach a tha cuairteachadh
beatha an duine 'n so 'bhos ; ach is
ann lelamh chritheach athae tarriiing
a thaobh a' bhrat. tha comhdachadh
na diomhaireachd so, is an le sùil lb
sgleò tha e sealltuinn roimh 'n tiugii
dhorchadas a tha niu'n cuairt d'a : —
Cia as tha sruthan na bha ann ?
C'uin' a thaomas an t-am 'tha 'falbh ?
Cath-Loduinn, Diian Hi. 1-2.
" Tha astar nan taibhs' air neòil,"
Thuiit Conall 'bu mhor ciall,
" Air gaoith chithear suinn nach beò ;
Tha 'n tuineailh 'an cos nan sliabh ;
'N am fios bi'dh an sanas ri 'cheile,
'S an labhairt mu bhks nam fear."
Fionnar/iial, Duan ii. fc9-94.
Ach ged is ait leinn gu'n robh na
smuaintean sohiimte so a lionadh
inntinn priomh-Bhard ar duthcha
mar a lion iad inntinn gach fior
Bhardo thoiseach an t-saoghail, cha'n
urrainn duinn a radh gur Bard
Spioradail Oisean. Cha 'n eil " ciod
a bha sinn" no "ciod a bhitheas
sinn," " cia as " no " c'àite " — ar tùs
no air triall — a' dearbhadh ciod is
coir dhuinn a dheanamh : —
" Lean-sa cliu na dh' aom a chaoidh,
Mar d' aithraichean bi-sa fein ;
'N an oige bhuail iad am blàr
An duanaibh 'nam Bard tha 'n cliu "
Fionnarjhal, Duan Hi., 430 435.
'S e SO an comhnuidh am priomh-
aobhar gu deadh dheanadas.
Tha aon ni eile 'tha mi 'g iunn-
drain à Laoidhean na Gaidhealt-
achd, agus 's e sin, nach eil a bheag
dhiu, ma tha aon idir ann, a ni greim
air inntinn cheolmhor le fior-mhaise
agus le ceolmhoireachd na roinne.
Tha gun teagamh cuid d'ar Laoidh-
ean binn, ach cha 'n 'eil e 'm chom-
as aon ainmeachadh a thig a nios
ann a fior mhilseachd ciuil ri muraii
de na h-Orain a chluinnear anns na
h-Eileanan an lar. Cha 'n aidich
mi idir gur e mo chridhe cealgach
is coireach gur e so mo bheachd;
oir tha mi meas gu'n aontaicheadh
na Baird Spioradail fein learn anns
a' chuis. Cha 'n eil neach a shiubh-
las an t-Eilean Sgiathanach no
Eileanan Mhuile 's Thirithe 's na
cearnan sin, 's a chi an oigridh
cruinn aig banais no aig feill, 's a
chumas a chluas fosgailte, nach
cluinn Grain, gunfhiosco'nUghdair,
anns a' bheil barrachd ciuil na 's
urrainn domhsa fhaotainn anns an
aon is binne d'ar Laoidhean. Cha
'n 'eil teagamh nach bi maise na
nighinn duinn a sheinneas an t-Or-
an a' cuideachadh ceol na duanaig
'us toilinntinn an luchd-eisdeachd a
mheudachadh ; ach as eugmhais
a chul-taice thaitneach so, tha e
fathasd fior nach tig ar Laoidhean
a nios r'ar n-Orain anns a' cheum
so. Feudaidh e bhi gur ann leis an
oigridh is mo tha de na duanagan
so air an deanamh (oir co nach d'
fheuch ri duanag a dheanamh mu'n
robh e fichead bliadhna a dh'aois) ;
agus gur ann leis an aosda is mo tha
de na Laoidhean air an deanamh,
agus tha fios gur i n-oige is ceol-
mhoire ; achciaairbithant-aobhartha
chuis mar so. Cluinn mar a their
an t-òganach ris a' mhaighdinn a tha
car moiteil ri bhriodal : —
" A nionag a' chuil duinn n^ch fan thu,
'S fios 's an tir gur mi do leannan,"
agus faigh ann an Laoidh aobhar 'n
a àite fein cho freagarrach agus fonn
cho ceolmhor, D. M'K.
Treas Alios a' Gheambraidli, 1S7C.
AN GAIDHEAL.
RAXX DO CHOMUNX NAM FIOE
GHAIDHEAL.
'An Inbhear Lochaidli nam mfir,
Chunncas an t-Ur-Ghaisreadh cruinn ;
Thaisbean iad an > liù bu bheus :
Sud an sgeul a b' èibhinn leinn,
B'ioma Ceann-Tighe's Fear feachd,
B'ioma Gaisgeach meamnach mdr,
B'ioma Flath agus Triath sluaigh,
A thuinich 'n Stuaigh nan corn.
Gaidheil, an Comunn gun f heall,
Lan nidhea u Ghaidheal m'an Dream ;
Ghleiisadh sud teanga gu fonn,
X'am b'eòlach air dheilbh nan rann.
Sealladh clia'n f hacas air blkr
A dh'ardaicheadh càil do clilt^ibh,
Mar thriall nan Cath-Laoch nach clith,
An earradh an sinnsridh fein.
Eoineid ghorm, an t-èideadh cinn,
Ite riombach nan dos trom,
Air iom'-chrith 'n a babaibh grinn,
Tliair iirlainn mheachair nan sonn.
Trast mu gbuaillibh gach fir threin,
Feileadh ball-bbreac nan cèud cuach,
ISIar bhogha frois ann 's a'n Sp^ur,
'S grian ag ^iridli aii- feur-chluain.
Lann chosgTuidh 's 'an truaill air bhoinn,
Loinntreach le h-airgiod 's le h-or ;
Mar bheithir dhealain 'n a suain,
]Mu'n dui.sg a bhruaidlein 's na neoil !
Fuaighte ri feileadh nam pleat,
Tha sporan iallach a' bhruic ;
'S trie a dhioladh as do'n bhocbd,
Bbo làimh phailt, le gnilis gun stuirt.
Geal us Corcur a comh-gbleacbd
'San Osan ghearr, beairt nan cos ;
Bròg bbileach dhubh bu ghrinn snas
M'an troidh nach dean feur a lot.
Ingeal nan srann-dhos a seinn
Caismeachd a b'àrd-ghloii-each pong^
Pronnduil lùth'or nam mean roinn,
'Chur aigneadh air ghoil gu glonn.
A' tuil-dhortadh as gach taobh,
Faicibh Uaislean nan Saor Chlann!
Sud coille nam mile miagh
Nach d'aitreabh "a chrionach cham.
Dòmhnullaicb rioghail nan sròl ;
Stiùbhartaich da'n còirbhreith Buaidh ;
Clann-Cham'roin 'an streup nan arm
Cho teann ris an ailbhinn chruaidh ;
Lacbannaich chlis nan gl(?us dlùtli ;
Leodaich nam b^um driiidhte trom ;
Leathainich bu luaithe lamb
'Am boile-cbath gair nan sonn :
Granntaich is trie a f huair cis,
Sliochd nam milidb bho thaobh Speith ;
Clann-Choinnich bu phronntach ar
'Xuair dh' tìreadh àrd Cròc an Fbèidh :
lonmliuinnich euchdach bho'n t-Srath :
Sliochd ]Mhic Rath Dhuibh bu gheal
gniomh ;
Aitim Ghriogair nan colg cruaidh,
Romh bhorb-shluagh nachgabhadhsniomh;
Siol Diarmaid nam faobbar nochd,
A mharbh an Tore 'an Gleann-Sith ;
Fraisealaich bhras bho'n Taobh-Tuath,
A dhruin-leanadh ruaig 's a'n strith ;
Clann J-Sola bho'n Apuinr ghuirm ;
Siosalaich nach fuilgeadh tàir ;
Sliochd an Toisich * bu mhor luaidh
Fo Chalum iol-bhuadhach aigh.
Ceann-Suidhe Comuiun gun mheang,
Mac-Oighre Eigh Innse-GaU,
Ard-Fhlath an t-Slòigh ud SiolChuinn,
Alastair uasal nan Gleann.
Tha 'n caidreamh Comuinn nam buadh^
Gach Subhailc luacb'or bu choir,
Firinn mhoi--aigneach Hach striochd
Ah- rahuillein do mhiltibh òir.
Dearbhaidh na Feumaich am baigh
Mar Ghi-ein aigh 's a cheitein chimin,
Madainn òg a' sileadh bhraon,
'S Gach raon a' dealradh fo dhriuchd.
Eagl !ch do'n Bhiubhaidh tha'n gruaim,
Mar chaonnaig uaimbrich nan Spèur
Braghadaich an toruinn chruaidh
'Cur luasgain fo'n chruinne-che !
'S ni nach iongnadh gioir mo dhain ;
'S dualchuis do'n bhkrr g-naths an t-sil ;
A freumhaich abhaill nan seud
Cha bhrisd Geug à Crithinn chrin.
Bho gharg leoghunn nan tosg fiar,
'Choidhch cha shiolaich am meann tais,
'S cha bheir lair pheallach a' chlèibh
Cruith-each aluinn nan leum bras.
Eannsuichear gach sgeul bho shean :
Bha'n deagh Ghaidheal riamh gun chron,
An Fhionain dhearc-thoireach ghlan,
Do'n aon-bhrigh bho bhàrr gu bun.
Sliochd Chuchulainn, Chaoilt', us Fhiun,
Oscair, us Oisein, us Ghuill,
'S High nan ceud cath gam b'ainm Conn ;
'S cian a bhios luaidh air na suinn.
Ge b'ard na Roimbich 'an Gleus,
'S a' Mhagh-thir gu leir fo'n ceann ;
Thug Saorsa buaidh ann 's a' strith,
'S ghleidh i dhi ftìn Tir nam Beann.
Cha shnaoidh an Gaidheal an teinn ;
Treuntas a dhaingneach, 's cha'n fhoill ;
* The Progenitor of this valiant Clan
was Shaw, who obtained an extensive pro-
perty in Moray, for his active ser\'ices in
suppressing a Rebellion that had broken
out in that County. He was a son of Dun-
can Thane of Fife, and flourished in the
reign of ]Malcolm IV. , about the middle of
the Twelfth Century. Toiseach signifies
General.
AN GrAIDHEAL. Treas Mios a' Gheamhraidh, 1S7C.
Cha mheal am fior-Ghaisgeach tàir,
'S annsa leii ana Bas na 'Chuing.
'S trie thug Lochlann ionnsuidh chlith
Gu siol Mhili 'chuàr fo smaig ;
Fhuair i 'n Albainn èug is uaigh,
JSeilbh is buan dith gu la bhra.
Na criochan Eorpach gu leir,
Innsidh sgeul air Laoich nan Sliabh,
Am buillsgein oach deannail chruaidh
Mar cliuireadh iad ruaig gu dian.
'S mairionn an alladh 's giir clan,
Fad 's a sliiùbhlar foun us cuan,
Bho'n Tir 's am mosgail a' Ghrian,
Gu 'tamh niar air chul nan stuadh.
'Stiuir Napoleon am mor-chath,
Aig bruaich Niluis nan seachd sruth,
Sbeall e, 's 'intinn fo throm clieal,
Air reang nam Fear bu chaoin crutb.
" 'S Gaidheil iad sud," os an sonn,
" Gaisgich chliuiteach nan Tuath-Bheann ;
Dearbhaidh torunu an geur lann
Mar chogadh Oscar us Fionn."
B'fhior a bhriathar. — Las am Blar ;
Thionnsguinn Spairn nam brocladh searbh;
Dh'fhas na Do-cheannsuich gun chlith ;
Cho-chaill iad an ni 's an t-ainm.
Fhuair iad ath-dhiachainn a chraidh
Aig Bhatarlàidh f nan àr trom,
Cho dluth 's ga'n robh mheatailt aigh
Ga'n comhdach bho bharr gu bonn.
Bhèuchd Leoghunn Bhreatann le sgairt . —
" As oirbh, a Chuileinean graidh !
Gheibh sibh thall ud sealg gu pailt,
Glacuibh us casgruibh bhur sath."
Sin for an robh spoltadh truagh !
Lannan luatha 'bruanadh chnamh,
Closaichean pronn, plod-fhuil ruadh
A' dearg-dhath gach cluain do'n bhlar.
'Leagh a meall cruadhach gu l^ir,
Eomh mhaoim theinntidh nan Treun mòr,
Amhuil baideal do cheò ciar
A sgapas a' ghrian mu nòin !
'Na lorg sud, tha meas us agh
Air Clann-Ghaidheal nan colg geur ;
Bidh cliù gach linn air an gniomh,
Fhad 's a dh'iathas Grian mu'n sp^ur.
Mile beannachd, mile buaidh
Air Comunn Uaislean mo ruin:
Cha shnisnich Breatann le fiamh
'S sibhse mar dhian air a cùl.
Thog Albainn a ceann le h-uaill:
Dh'fhuasgladh a' Ghailig à snuim ;
Tha coir gach saorsainn gu ferm
Aig Sliochd Ghaidheal nam beus grinn.
Thig Sonas, us Bliochd, us Maoin,
Fialachd us This, Faoilt, us Baigh ;
Sgaoilidh 'n am miltibh bhur siol,
Mar rainich nam fiadh-ghleann fas.
t Waterloo.
Eiridh Gaisreadh Ghallan tir
A dhian Bhreatann mar mhilr prais ;
'S 'an Ifrinn loisgich nam pian
Taisgear Folachd f o chiad glas.
Bidh Eolus us creideamh fior
A' sti'iradh nan gniomh le beachd ;
'S tionnsgnaidh an Aois Oir 'an sith,
Mar a dh'orduich Eigh nam feart.
Thus' a las an aidhbheis chian
Le saoghaluibh 's le grianuibh iùil !
Didinn Ban-Iompair' a Chuain,
Gu la luain, mar chloich do shùl.
Coisrig i deas agus tuath,
Coisrig gach sluagh tha fo reachd ;
Am boilich nan deubhadh garg,
Treoruich-sa' gu sealbh a Feachd.
Deonuich d'ar Prionns' oirdheirc aigh,
Saoghal aoibhinn 's gach ard bhuaidh ;
Deonuich sar-ghliocas d'a chuirt.
Chum 's gu'n dearbh iad iùil do'd shluagh.
Naomhaich ar lagh, gleidh ar coir,
Gun cham-fhoirneart ga buin d'inn
'S aig Morachd Bhreatann biodh barr
Fo d'shaor-ghras, bho linn gu linn !
EoBHON Maclachuinn,
Eùnaire Comuinn nam Fior Ghaidheal.
'All Sean'-Bhaile Ohair-readhain,
La Samhn' ur, 1815.
DONULL-NAN-IALL.
Ged nacli robh moran de 'n t-
saoghal aig Dònull-nan-iall bha e
gu math sicir 'n a dhòigh fhein.
Bha e dichiollach gun teagamh, ach
a chionn nach robh a làmh ro gliriiin,
snasmhar, cha robh a thighinn a stigh
ro mhòr. Chuireadh e breabainean,
us sàiltean, us ceireinean, airbrògan
mar nach b' olc ; ach duine a bheir-
eadh tomhas a choise dha aon uair
cha tugadh e da uair dha e, air
fheobhas 's g' an dùraigeadh e
Dònull air a chothrom.
Mar a thuirt mi, ma ta, cha robh
tighinn-a-stigh Dhònuill ro mhor.
Dichiollach 's mar a bha e cha robh
a phàidheadh ris a' ghnoihuch ach
eigneach. Bha a bhean stuama,
caomhantach, ach bha e ionann's a'
fairtleachadh oirre iomfhnasgladh a
ghleidheadh dhaibh fhein le cheile
agus dh' an triùir chloinne. Cha'n
fhaodar àicheadh ge ta, mur biodh
Treas >Iios a' Gheamhraidh, 1S7G. AjST GAIDHEAL.
Dònull cho trom air a' phiob 's air
an òl nach biodh fuigheall us foghn-
adh aca. Ach bha e ag obair goirt,
agus cha b' f huilear dha ' rud beag '
'n a uaireannan a chumail speirid 's
na seann nilt. Is e sin beachd a
bli' aige fhein co dhiubh. Acli bha
an ' rud beag ' ag cost tri sgillinnean
Sasunnach a's t-seachdain da, agus
cha bu bheag an cuideachadh a
dhianadh sin ris a' mhuirichinn.
Am pcàisde bu shine — Maireag,
bha i nise mu dheicli bliadhna dh'
aois. Bha i 'n a caileig ro lurach,
caoimhneil, ach bha i riamh anfhann,
breòite. B'i àilleagan an tighe i,
agus cha robh an dealachadh eadar
i fhein 's a h-atliair. Eachadh
]\Iàireag a h-uile latha do cheann
eile an tighe far am biodh e ris a'
ghriasachd a chumail cuideachdais
ris, agus dh' fhanadh i fhios cuine
comhla ris ag cnacas cho seanagarra
ri seann duine. 'X a uaireannan
thigeadh greis thinnis oirre, agus
shineadh i i fhein air an ùrlar, agus
bu bhuidhe leatha blii 'sealltainn 'n
a aodunn. Cha bhiodh i toilichte
ach an uair a bhiodh i comhla ris,
agus cha bu cliualag an obair airsan
f had's a bhiodh i mu 'choinneamh.
Bha mios us mios a' dol seachad,
's bha Maireag uidh 'n uidh a'
snaidheadh as. A gruaidhean a'
dol an tainead 's an glaisead, 's a
siiilean a' dol am miad 's am mairbh-
ead, agus a casan ag call an lùis.
Thàinig oirre mu dheireadh nach
b' urrainn d'i urad 's dol do cheann
eile an tighe gun taice ; an sin rinn
a h-athair àrd-leaba dh'i. Bhiodh
i nise 's an leabaidh greis a' bruidhinn
ris, agus greis ag amharc 'n a aodunn.
Mar so bha an nine dol seachad, ach
a dh-aindeoin a' ghaoil a bh' aig air
Màireig agus air a theaghlach uile,
cha do leig Dònull dh' e an t-òl 's
an tombaca. Agus mar sin cha
robh annas no àilleis aca, agus ciamar
a bhitheadh ; cha robh, aig Màireig
I fhein ged a bha i cho beadrach ri
ubhal òir aige. Bha tuilleadh 's a
b' urrainn d' i mharachadh aig a
Imhnaoi ri dhianamh buntàta-gun-
I dad us cearban aodaich fhaighinn
daibh gun tighinn air aunas no
j àilleas.
Beag no mòr g' an coisneadh
Dònull dh' f heumteadh an aon suim
I a chur air leth gach Sathurna mu
i choinneamh an oil 's an tombaca,
1 agus cho cinnteach 'us sin rachadh
gach bonn annta dh'e. Bha Donull
Ian chinnteach 'n a bheachd fhein
mur f haigheadh e an ' rud beag '
nach rachadh aige air an obair a
dhianamh — cha do smaoinich e
riamh ciamar a bha a bhean ris a'
' ghnothuch gun chupa ti — agus mur
fhaigheadh e toth de 'n pliiob an
deaghaidh gach tràth bìdh bha e an
duil nach b' ion da bhi strith ris an
t-saoghal ; air chor 's gu 'n robh na
sgilKunean Sasunnach gu riaghailt-
each a' dol 's a' cheathra'-bhodach
agus 's a' phiob. Na 'n tuiteadh do
na timeannan a bhi na b' fliearr air
uair, bu tricid Donull an tigh-an-
ribidh 's cha bu ghoinnid a spliucan
e. Ach an uair a cliuireadh e a
làmh 'n a phòca 's a gheobhadh e
a' chorra-pheighinn ri falach-fead
innte, dh' fheumadh e àill air n-càill
an stuaim a chleachdadh. Mar so
bha beairtean 'g an cur ah gniomh
bho sheachdain gu seachdain 's bho
mhios gu mios — Donull ''s an ' rud
beag ' 's a' phiob cho muirneach mu
'cheile 's a dh' fhaodadh iad, agus
an lorg sin, a' mhuirichinn 'g an
cuaradh fo eire na h-aimbeirt.
Bha Maireag a' dol an laigead 's
an laigead. Cha b' urrainn d' i fios
ciod è de 'n bhuntàta-gun-dad a
ghabhail, agus na ghabhadh i dh' e
is ann a bhiodh e tighinn 'n a h-
aghaidh. Is gann a bha i ag iche
na bha cumail na beatha innte.
" Mo ghaol beag i," os a màthair
madaiun a bha 'sin, " cha bhi i beo
10
AN GAIDHEAL. Treas Mios a' Gheamliraidh, 1876.
maoirneinean boga buntàta sin a'
toirt a' chridhe aiste. Ochoin mise,
nach anil agam a blia beagan de na
til' aig na h-uaislean thair a' choir 's
ag cur an domail."
" Tha mollaclid a' ruith na boclid-
ainn co-dhiù," osa Dònull le gribheig
iiacli bu chleachdadli leis, 's e seallt-
ainn air Màireig ag cur bhuaipe a'
bhidh, 's a tuar ag innse tuilleadh
s' a b' urrainn d'i a cliur an ceUl.
" Mollaclid alee " os esan a ritliist,
" mo phàisdein beadrach a' dol bcàs
leis an dubheireachd 's gacli ni gu'n
ailleas aig clann nan uaislean."
Einn DònulU blio cliian inntinn
leagte ris a' ghriasachd, 's leis an
aon shurdan a bin aige leis a' mliin-
idli 's leis an èill blio mlioch gu
dubh, clia robh gnothuch righ no
riglieaclid ag cur ioniagain air, air
clior 's gu 'n robh socair-inntinn
nacli bu bheag aige. Bha e Ian
tlioilichte leis a' bhuntàta-gun-dad,
no le salunn na 'm biodh e ann,
agus cha dianadh e tàrmas air bog
no cruaidli a cliuirteadh 'n a
tliairgse. Acli bu doclia leis Màir-
eag na ni fo 'n glirein, agus a bhi 'g
a faicinn ag cur cuil ris an rud a b'
annasaicli a b' urrainn da cbur 'n a
tairgse, thug e sniomli air a chridhe,
's cha bu lugha leis na tòiseachadh
air monmhur an aghaidh a chrann-
chuir. Ach 's an am cha robh e
faicinn gu'n robh dòigli aige air a'
chuis a leasachadh.
" Nach urrainn dut dad idir is
f hearr na so f haotainn do Mhaireigl"
OS esan ri mlinaoi, 's e ag cur
bhuaithe a mhiodair mu'n robh e
leth-bhuidheach.
" Cha'n eil dòigh air " os ise le
h-osna. " Air chp saor 's g'an
ceannaich mi, 's air clio caomhant-
ach, grunndail, 's g'am beil mi, is
gann is urrainn domh an eiginn
bhochd so fhein a chur cruinn."
Dh' eirich Dònull bho 'n bhòrd 's
thug e ceann eile an tighe air 's
chaidh e air seilbh na h-oibre.
Thuit a chridhe gu tur. Cha do
chuir e a' phiob air ghleus ann,
theirig an tombaca dha an raoir,
mar gu'm b'eadli. Blia aon pheigli-
inn de dh-airgiod-odhar aige, agus
chuir e roimhe, cho luath 's a
chàireadh e na brògan, tombaca
cheannach 's an tigh-òsda, air a dhol
seachad a' dol dachaidh leotha. Ach
cha do chuir e ach greim no djià
tra a dh' fhairich e Màireag ag
glaodhaich air. Dh' eirich e g' a
h-iarraidh agus thog e gu muirneach
air a ghualainn i — b'i sin an ulaidii
bu luachmhaire a bli' aige ris an
t-saoghal, agus bu glioirt a chridhe
ag cuimhneachagh nach b' f hada gus
am biodh " leac us uir eatarra."
Chuir 6 'n a sineadh 's an leabaidh
làmli ris i agus thòisich e leis a'
mhinidh. Chuir uireas us easlainte
na caileige luasgan fo shocair-inn-
tinn Dhonuill. Thoisich a smaoint-
ean car tiota air co-ghleachd amliuil
's ian an sàs fo cheis a' sgiathais ri
aisnean a' chlèibh an ti air teicheadh,
iadsan 'n a chliabh-san a' bualadh ri
daor-aisnean na h-èiginn.
Mu dheireadh chàirich e na bròg-
an, agus le iotadh na pioba ghreas e
air dhachaidh leotha. Air an rathad
faicear butli-mhilseinean, agus
cuimhnichear air Màireig.
"Nach truagh nach b' urrainn
duinn ruighinn air roinn de so dh'i,"
OS esan ris fhein, " bu bhiadli 's bu
leigheas e. Ach, o, nach gòrach mo
cheann — tha sinn bochd! bochd!
Cha ruig clann na dubh-bhochduinri
a leas duil a bhi aca ri ailleas no annas
de 'n t-seorsa so, cha ruig, cha ruig."
Chum e air 's ràinig e an tigh-
osda a cheannach an tombaca.
Sheas e aig an dorus, mar a chuir e
a làmh 'n a phoca a ruracli na peigh-
inn mu dheireadh, thàinig fotha — a
chiad uair bho'n a rugadh e, srian a
chur ri an-mhiann.
Treas 5Uos a' Gheamhraidh, 1S76. AX GAIDHEAL.
11
Os esan ris f hein " Gheobhadli so
milsein do Mhàireig, ach cbuireadli
sin gun tombaca mi an diugli 's am
màireacli, cha'n fhaigh mi Pcàidlieadh
nam bròg so gu oidhche Disathurna
an uair a gbeobli Eoblian Aongbais
a thiiarasdal."
Tbug e greis 's an iolraig mar sin
air an dalla làimh e faicinn iombaigh
Mcàireig us tuar a' bliàis oirre, 's air
an làimh eile 'g a fhaicinn fheiu gu
tromsanach, domh, gun totb pioba
fad da latha. Shaoileadh duine na
'mbiodh fior-ghaol aige air a leanabh,
nacli leigeadli a chridhe leis a bin
urad 's leth tiota an iom-chomhairle
mu'n cbuis. Shaoileadh gun teagarah,
agus bha sin aige oirre ; ach, " an
car a bhios 's an t-seana-mhaide, is
duilich a thoirt as." Duine a ni
droch-cleachdadh sa bith dha fhein,
mar a rinn Dònull, cha mhor nach
'eil e oho duilich dha sheachnadh no
a leigeadh dh'e ri ball sa bith dh' a
choluinn ; oir tha e ionann's a'
talmhannachadh 'n a nàdur.
Bha a' sgillinn aige eadar a dha
mhiar 's thug e ceum thun an tigh-
òsda ; ach thainig iomhaigh Màireige
cho riochdail eadar e 's an dorus
agus gu'n do stad e. Ged nach robh
aige ach an aon pheighinn ri chost,
dh'èirich spairn nach bu bheag 'n a
iuntinn. Gaol ]\làireig air an dalla
làimh agus an droch-cleachdadh air an
làimh eile 'g a theumadh ionann's
nach gabhadh e diult.
B' i pheighinn mu dheireadh a bh'
aig Dònull eadar a mheòir. Na 'm
biodh dithis aige cha bhiodh an
diachainn cho ro chruaidh, cheann-
aicheadh e milsein leis an dalla tè,
agus tombaca leis an tè eile. Ach
cha robh ; agus cha robh aige air,
ach e fhein a bhi gun tombaca, no
Màireig a bhi gun mhilsein. Gun
a' chuis a shocruchadh 's an am sin,
thuirt e ris fhein, " Chi mi tra a
thilleas mi air m' ais," agus togar air
dhachaidh leis na brò2;an.
COMHRADH
EADAR MUEACHADH BAN AGUS
COINNEACH CIOBAIR.
M. — " C'àit am bheil thu, a
Bhean-an-tighe, cait am bheil thu."
Tiuguinn gu h-ealamh, oir tha litir
agam an so, o d' charaid caomh
Coinneach Ciobair. Thig-sa gu grad
gus an cluinn thu ciod a deir do
ghoistidh. So agad mata, a bhriath-
rar càirdeil. —
An Goirtean-Fraoich, an 161a
deug de cheud mhios a gheamhraidh,
1875.
A Mhurachaidh ionmhuinn,
Choisinn Sir Seumas an la^;h ann
an Ardchuirt r.a rioghachd, far an
d' thug na ]Morairean Mòr a dh'aon
inntinn, binn a maca an aghaidh an
t-Sasunnaich, agus anns gach puing
air taobh Shir Seumas. Eàinig an
naigheachd thaitneach sinn air feas-
gair an de, agus ochan ! cha chluinn-
ear an so ach eigheach agus aoibhneas
air gach cnoc. Tha'n caisteal a'
fuaim le ceòl agus aighear, agus
shaoileadh neach gu'm bheil eadhon
na h-ainmhidhean fein air na raoin-
tibh ri luath-ghair. Tha na beannta
mu'n cuairt a' lasadh air an oidhche
le teineachaibh-aoibhneis, agus tha
na cnuic air gach taobh a' boisgeadh
soluis anns an dorchadas. Thao-
ghail Sir Seumas air a chosaibh fein
's a' Ghoirtean-Fhraoich o cheann
tiota beag, agus thubhairt e, "A
Choinnich, tha'mhiann ormsa an ath-
sheachdain a chur seachad le bhi
'deanamh siigraidh agus gàirdeachais
aig a' chaisteal, agus chum na criche
sin, tha mi 'cur romham gach mac
màthar agus nighean athar air an
oighreachd a chruinneachadh cuid-
eachd mar aon teaghlach mòr, agus
cuirmean freagarrach a dheanamh
air an son. Feuch gu'n cuir thu
fios air do chcàirdibh agus do luclid-
dàimh as a'ach àite chum na mor-
12
AN GAIDHEAL. Treas Mios a' Gheamliraidh, 1S7C.
chuideaclid a mheudachaclh, agus na
dean dearmad." Uime sin, a Mhur-
achaidh, tha mi 'cur na litreach so
ad ionnsuidh le Alasdair Mac Aon-
gliais Mhic Uilleim, agus feuch gu'n
tig thu fein agiis mo bhan-ghoistidh,
agns a' mlieud dhe 'n òigridh 's is
urrainn am baile fhcàgail, agus sin le
run fantuinn re na li-ath-slieachdain,
clium co'-roinn a ghabhail anns gach
siigradh a bhios anns na criochaibh
so. Cha gbabh mi diùltadh uait,
uime sin, dean deas, oir cha bheag
an solas a nithear le Seònaid agus
leamsa, an uair a cliith sinn ar cair-
dean aon uair eile 's a' Glioirtean-
Fhraoich. Le mile beannachd, is
mi do charaid dileas.
COINNEACH ClOEAIR.
" Ciod i do bharail mu'n litir sin,
a Bliean-an-tighe Ì Cha'n 'eil maith
Coinneach Ciobair a dhiùltadh, oir
tha e 'g ràdh nach gabh e diiiltadh,
uime sin, cuiridh mi fios, le focal-
beòil d'a ionnsuidh le Alasdair Mac
Aonghais Mhic Uileim, gu'n ruig
sinn e co tràtli 's a bhios 'nar comas
air Diluain."
" Gle mhaith, a Mhurachaidh,
deir Bean-an-tighe,ach ciamar fo'n t-
saoghal a nithear deisealachd air
son sin ann an tri làithibh goirid Ì
Is fhurasda duit-sa, agus do.d' leithid
sud agus so a dheanamh, agus a
shuidheachadh, oir tha gach ni air a
dheasachadh chum do làimh ; ach
cha'n ionann sin 's mise, agus na
nigheannan, oir tha fichead ni a
dhith oirnne. Cha'n 'eil brògan aig
Seònaid agus Isiobail, agus cha'n 'eil
na gùintean agus na bonaitean aca
's an fhasain. Air an làimh eile,
cha'n 'eil deiseachan freagarrach aca
chum iad fein a nochdadh ann an
leithid sin do chuideaclid, agus cha'n
'eil ùiue ann chum an deanamh
suas."
M. — " Eisd rium, a Bhean mo
ghràidh, tha thusa ceart direach air
do thoirt gu taobh le cleachdan-
naibh amaideach an t-saoghail, cos-
mhuil ris na miltibh mu'n cuart
duit. Tha thu 'g iarraidh a bid an
tòir air an fhasan, uair nacli comus
duit idir ruigheachd, agus bu mhiann
leat do chuid nighean a bhi cosmhuil
ris na dealana-dè, air an càireamh
suas ann an sgeudachadh de gach
dreach agus cumadh gogaideach fo'n
ghrein. Cha fhreagair sin idir do
nigheannaibh Mhurachaidh Bhàin,
agus cha' n fheudar a cheadachadh.
Nach leoir giulan amaideach na
h-òigridh aig Fear Bhaile-na-Cille,
chum sùilean gach tuathanaich f hos-
gladh gu bhi stuama, measarra, agus
glicl Tha cleachdanna mòran slu-
aigh anns an am a ta làthair, a
thaobh sgeudachaidh agus greadh-
nachais o'n leth a muigh, ni's leoir
chum cianalas a dhùsgadh ann an
cridhe duine chiallaich sam bith.
Air an la an diiigh, cha'n fhcàgar
caileag òg anns a' chumachd a
dheònaich an Cruithear Beannaichte
air a son, ach o bhàrr gu bonn, tha
i air a sniomh, agus air a teannach-
adh le h-uchd-èididh chruaidh o'n
leth a stigh, agus o'n leth a muigh,
tha i air a gramachadh, air a pacadh,
agus air a ceangladh suas le piollag-
aibh agus cluasagaibh-gaoisde, leis
an nociidar i mar dhealbh an t sean-
gain. Agus cha'n e so a mhàin, ach
tha a folt, air a chasadh agus air a
thoinneamh suas le bian ròineach
a bhuic, no le craaidh-bhadanaibh
gaoisid, gus am faicear e mar thuraid
air a ceann, agus gu-h-àrd air mull-
ach nan uile tha carraigeag bheag
bhonaid air a ceangladh le geill-
chriosaibh a ta foluichte 'san f holt !
Ochan ! cha b'i an ribhinn ghlan òg,
mu'n do sheinn am bard an uair a
thubhairt e : —
" Tha do leadan 'na dhualaibh,
Tolach màillean do chluasaibh,
'S a' tearnadh mu d' ghuaillibh.
Mar thuaimean de 'n or.
Tieas Mios a' Gheamhraidli, 1876.
AN GAIDHEAL.
13
'S òìgh uasal air chinnte,
An ribhinn ghlàn òg;
Chan m-rainn domh luaidh clhuibh,
Gach buaidh th'air au òigh."
Tha i so ann am maise agiis an
dreach, a reir mar a dhealbhadli i,
agus cha'n 'eil i air a truailleadh 'n
a pearsadli le laimh sgaitich an
fhasain. Agus cha'n e mbain, mar
a tlmbhairt mi, gu'm bheil a' chol-
uinn agus an ceann air an cur as a'
chumadli nàdurra, ach mar an ceud-
na na casan. Tha iad sin air an
sniomhadh a stigh ann am brògaibh
biorach, aimhleathan, caol, air am
bheil sailtean corrach, àrda, nach
'eil CO mòr ann am meud ri bonn
sgillinne. Air domh a bhi 'dol
seachad an la roimh air Baile-na-
Cille, rug Bran air seann bhroig, a
bha 'n a luidh ri taobh gàraidh,
agus, gun teagamh, bha iongantas
air a' chù fein an uair a chunnaic e
an t-sàil a bha mar chrioman air a
ghearradh de dhos na piob-mùire,
agus aira shuidheachadhaigdeireadh
na bròige. Chuir an sealladh mulad
orm, a' cuimhneachadh air amaid-
eachd nan nighean aig Fear Bhaile-na
cille, oir gun teagamh bu bhròg le te
dhiubli a thogadh o'n lar leis a' chù.
Cha'n abrainn na h-uiread mu'n
chùis so na'ni b' iad na fior bhantigh-
earnan a mhàin a bhiodh a' gnàth-
achadh nan cleachdannanmi-chiatach
so ; ach cha'n iad, oir tha iad sin
ni's stòldta gu mòr 'n an eididh
na tha na ban-sheirbhisich aca.
Chithear na searbhantan, caileagan
gòrach, aig nach 'eil feudaidh e bhi
leiue m'an drùim, a' dol a mach air
an t-Sàbaid a' marcachd air a
chnàimh a's àirde de'n fhasan.
Ach is i a' cheist, c'àit no ciamar a
ta iad 'g a f haotuinn I Cha'n f had
a theid an tuarasdal aca chum an
riomhachas sin a cheannachadh, agus
an deigh sin tha iad 'g a f haotuinn.
Ach leis na nithibh so uiie a ta fad
OS ceann an staid, tha iad co àrdan-
ach, uaibhreach, eas-tmihal, 'us nach
'eil a chridhe aig na ban-mhaigh-
stirean aca iarraidh orra ni sam bith
a dheanamh ach mar a thogaireas
iad fein. Is iad fein na ban-
mhaighstirean a nis, agus dh' fhalbli
an daimhealas, agus an dillseachd a
bha roimh so a' co-sheasamh eadar
na maighstirean agus an cuid sheii'-
bhiseach. Uime sin, a bhean mo
ruin, èisd rium, agus cuimhnich,
fhad 's a bhios INIurachadh Ban beo
air ceann a' theaghlaich fein, cha
cheadaich e d'a chuid-nighean iad
fein a nochdadh ach gu stòlda,
stuama 'n an eididh, agus 'nan
giùlan aig gach am, agus ann& gach
comunn. Air an aobhar sin,
deanamaid uile deas gu dol leis a'
chàrn agus an gearran dubh, air
maduinn Diluain, le beannachd 'na
thoiseach, dh' ionnsuidh a' Ghoirteau-
Fhraoich, a dh' fhaicinn Choinnich
agus a' theaghlaich.
Mar so thàinig cìiisean gu crich ;
aig cromadh an anmoich air an
la sin, ràinig Murachadh Ban agus
a bhean, maille ri dithis nighean,
agus dithis mhac, an Goirtean
Fraoich, agus air doibh a dhol a
steach rinneadh mòr-ghàirdeachas
ri'm faicinn.
M. — "Fair do làmh, a Sheonaid,
fair do dha laimh, agus innis domh, a
Bhan-ghoistidh, ciamar tha Coin-
neach agus na paisdean air fad ì "
Fhreagair Seonaid gu'n robh iad gu
lèir 'nan slàinte, ach gu'n tigeadh e
air ball.
C. — "Fhir-mo chridhe, a ghràidh
nam fear, cha'n 'eil e 'n am chomas
solas mo chridhe a chur an ceill, an
uair tha mi 'faicinn teaghlach eireach-
dail mo charaid ionmhuinn fo m'
chleith an nochd. Greas ort, a
Sheonaid, agus faigh ni eigin a thogas
an cridhe au deigh an turais fhada.
Tha fuachd, acras, agus sgios orra
gu leir, ach taing do'n Fhreasdal,
sheibhear leigheas air ball air son
14
AN GAIDHEAL. Xreas
a' Gheamhraidh, 1876.
nan galar sin. Cuir car dhiot, a
bhean, agus feuch ciocl a's fearr a
th'agad."
M. — "Dean foighidinn, a Choin-
nich, dean foighidinn, dh' fliuirich
do mhàthair rid' blireith, agus cha'n
ibulnghacabhag, — tha Seònaid tràth
ni's leòir, cia dìiiu cha'n 'eil aobhar
a bhi 'tilgeadh an tighe bun os ceann.
Ach ciod na cùisean mòr a ta 'dol
air an aghaidh aig a' Chaisteal an
dingh? Chunnaic mi rèultan a'
sguabadh nan speur, agus a' bois-
geadh mar dhealanaich a thall 'sa
bhos, an uair a bha mi 'dluthachadh
ris a' Ghoirtean-Fhraoicli a chi-
anamh, agus chuala mi ceòl, èigh-
each, agus luath-ghair air na raoin-
tibh."
C. — '•' Cha'n 'eil teagarah agam,
oir bu mliòr an la a bh' ami an
diugh. Riiin corr is tri cheud suidh
sios aig an dinneir 's an talla nihòr,
agus Sir tSeumas fein air an ceann ;
agus b'i sin an dinneir ! Cha'n f hac
mise a leithid riamh, agus cha'n
f haic. Mar a thubhairt am filidh : —
'N talla 'n fhir flidU,
Bha piob is dan ;
Lasair de'n ch^ir,
Sithionn beinne,
'S deochan an cein,
O thir ro bhlkth,
'N kros an tsaoidh,
Cha robh gainne.
M. — " Ach ciod a bha iad' dean-
amh re an latha Ì "
C. — " Ciod nach robh iad a' dean-
amh? A' ruith air na cnocaibh; a'
leumadh, a' tilgeadh na cloich-neart,
a' cur a' chabair, agus ag iomairt
gach cleas eile. Bha òighean agus
òganaich, mnathan agus clann, aith-
richean agus mathairichean, gach
inbh agus aois a' ruith air feadh a'
chèile, agus Sir Sèumas, le 'bhreacan
an fhèile, 'sa bhonaid bhinnich,
'gam brosnachadh chum iad fein a
dheanamh toilichte. Eè an latha
bha oach goireas air a sgaoileadh a
macli ann an clàraibh air an raon,
aran de gach gne, — caise, — deochan
mills, — gach seòrsa fiona, — tog-
saidean leanna, — buidealan de 'n
uisge bheatha,— agus lionmhorachd
nithe air nach do chuir mi sùil riamh,
— agus an cleigh sin, cha'n aithnichte
air neach gu'n d' òl e boinne. An
uair a thuit an oidhche thòisich iad
iad air oibrichean-teine a bha da
rireadh ro mhiorbhuileach, a rinn-
eadh le cuideachd a thainig a baile
Ghlaschu ; ach, a ghràidh mo
chridhe, chith thu fein na nithe sin
uile am maireach, agus uile laithean
na seachdain. Cosdaidh iad na
miltean do Shir Seumas, ach is
comadh leis sin, air da buaidh a
thoirt air an t-Sasunnach, olc air
mhaith leis e."
M. — " Is cinnteach mi gu'm bheil
sgios ort, a Choinnich, an deigli co'-
roinn a bhi agad dheth na nithe sin
uile, agus cha'n e sin a nihain, ach
bha thu gun teagamh 'nam measg-
san a bha 'riaghladh nan ciiise, agus
'gan cur ann an òrdngh."
C. — " Labhair Sir Seumas ri corr
is fichead 'nar measg, chum sùil a
bhi againn gu'm biodh gach ni ceart,
agus gu'm biodh pailteas aig na h-
uile, gun dearmad air an aon as
lugha. Ach rinn an t-òganach so,
am ballach ban so, cuideachadh mòr,
leinn. Is Graundach a Srathspe e,
— caraide dhomhsa, a thainig gun
f hios gun aire a shealltuinn oirune
an de, agus cha'n fhag e sinn re na
seachdain. Ma tha deigh agad, a
Mhurachaidh, air oran Gaidhealach,
tha deagh chàil aige, agus mar an
cèudna, deagh aireamh de dh' òr-
anaibh ro thaitneach."
M. — "Bhiodh oran laghach gle
thaitneach agus gun dolaidh sam
bith, ma's i toil an òganaich aon a
shèinn duinn."
C. — " Cuir ruit, a Sheuraais, agus
thoir duinn, —
' Cumhadh an òigfhir air son a' leannaia'.
Treas ilios a' Gheamhraidh, 1S7G. AN GAIDHEAL.
15
SGIALACHD.
Bha ròcas ann roimlie so a bha
air tòir cobhartaicli dha fhein, agus
air a thurus goidear mulchag-cliàise
a uinneig tigh-àiridh ; agus càite an
deach e 'g a li-iche ach do bharr
craoibhe. Einn e gurach air spic ;
agus siiil g' an d' thug e, ciod . a
chunnaic e shios fotha ach gugarlach
mor losgainn 'g a bhlianadh fhein
an hib. Bha siiilean an losgainn 'n
am faoban eitidh a' sginneadh romh
'chlaigeann — bha e 'n a sheaUadh,
air leis, cho ro ait 's gu'n do chuir e,
ri faiciun an spliutaire shliomaich,
thruaigh, sphug de bhraoisg-ghàire
air — an seòrsa spliug sin nach tig
ach do 'n ròcas 's e thoradh a ghean.
Goirid bho 'n losgann bha soidear-
hvch de dhamh coir, sultmhar, ag
ionaltradh ; baidnein nan ag chiain-
eis mu 'n àilein, agus greis mu seach
aca air snodadh bhileagan feòir agus
bhhiithean.
Co a bhuail a stigh do cheann shios
na cuithe ach gu 'm b' e madadh-
ahuidli. Sgeadaich e e fhein cho
seòlta an deise de chuhiidh-chaorach,
's nach d' aithnich na h-uain cò a
bh' aca ; cha'n e mhàin sin, ach fear
dhiubh a bha an uilebheist tiotan
beag roimhe sin an deaghiiidh a
mhàthair iche agus a craiceann a
shuaineadh mu a ghuaihiean, ruith
e gu soganacli, neochiontach, 'n a
choinnimh an dùil gn 'm b'è a
mhàtliair.
" Hi-hì ! " OS an sionnach 's e ag
ialadh timchioU a' ghàraidh an ionad
a bha fo sgail na craoibhe air an
robh an ròcas 'n a ghurach ag gabhail
beaclid air an losgann ag coimhead
air an damli le da spliachd-shùil a
bha an impis sgàineadh le farmad 's
gu bhi tachdteleròcuil sglamhrainn.
" Nach baoth na h-uain fhein. Seall
thus' air a' bhalcaire fhaoin, mhèal-
anach ud nach eil ag aithneachadh
a' mhadaidh-allaidh fo chraiceann
na caora ! An seann chealgaire sin
a dh' ich màthair ciorraidh an de 's
a dh' icheas e fhein an nochd — hi-
hi ! "
Bha comhachag am falach 'n a
suain an cos an stoc craoibhe, agus
's na cuir a bh' ann dùisgear. " Pii-
u-hù, fhir a th' ann, ged nach eil
mi g' ad lèirsinn tha mi 'g ad fhair-
eachdainn ! Ma 's toigh le cuid
de dh-fheadhainn na h-uain, tha
feadhainn ann air nach beag na
geòidh," OS a' chomhachag.
"Agus, a ghràidh nam ban, is toigh
leatsa an luch," os an sionnach.
" Bidh muinntir China 'g an iche,
tha iad ag ràdh," os a' chomhachag,
" agus leugh mi an leabhar air choir-
eigiun gu'm beil iad fuathasach
deigheil air feòil chon," os an t-seana
bhean choir a rithist.
" 0, tra nach do sgrios iad gach
mac madaidh dhiubh bharr aghaidh
an talmhainn ! " os an sionnach.
" Agus leugh mi cuideachd an ait
eiginn, gu 'm bi na Frangaich ag
iche nan losgann, os a' chomhachag.
" Ambeilthu 'sid, a ghoistidh Ì. Nach
ann againn a bha cho-sheirm bhinn
cheileiridh an raoir !"
" ]\fa bhios na Frangaich ag iche
mo chineil-sa, bidh na Sasunnaich
ag iche mairt fheoil," os an losgann
le ròchd — " bithidh daimh mliòra,
mhosach, dhreallach, Ghallda."
" Pu-u-hu ! " OS a' chomhachag,
" air learn gu 'n cuala mi sin, gu
dearbh, agus nach beag orra bon-
nach-an-t-soduil."
I " Ach CO riamh a chuala gu 'm
biodh iad ag iche nan comhachag,
I no nan sionnach, a bhean choir ?" osa
I gille-nan-car. "No idir gu 'n suidh-
i eadh iad sios a chreim ròcais,'' os an
' t-uasal a rithist 's e ri beic do 'n t-
seann ròcas a bha 'n a ghurach 's a'
chraoibh 's an càise aige 'n a ghob.
" Is triuir sinne nach cuirear am poit
a leasachadh ruidht no ròic dhaoine
— tha sinn os cionn sin."
16
AN GAIDHEAL. Treas Mìos a' Gheamhraidh, isre
" Is mise ian a' ghliocais," os a'
cliomhachag, " bha mi fhein 's an
Seana-Gbàidheal 'n ar companaicli ;
gheobliar gu trie mo dhealbh air a
ghearradh air cnirn 's air tùir na h-
Eiphid."
" Gu dearbh cbunnaic mi gu trie
e air a ghearradh air càrd-dhorsan
shaibhlean air a' Ghalldachd," os an
sionnach 's e cur braoisg air fhein.
" Tha thu 'd dheagh bhan-sgoileir,
a bhan-ghoistidh. Is aithne dhomhsa
rud no dhà mi fhein, ach is eudar
dhomh aideach naeh eil mi 'm sgoileir
— is gnothaichean an t-saoghail is
mo tha tighinn fosnear dhomh — is
fear mi a tha tighinn suas air mo
luim fhein — duine-uasal bhàvr na
diithcha, mar gu'n abradh tu."
" Is ann a' fochaid air a sgoileir-
eachd," os a' ehomhachag, 's fàite-
fanaid air a h-aodann àidh.
" Bidh mise ri mòran leughaidh
a's t-oidhche."
" Bithidh, a cheist, an uair a bhios
mise ri sgoileireaclid air feadh nan
cearc 's nan coileach air an spiris,"
OS an sionnach.
"Ach coma, is bochd nach 'eil
sgoil agad : na 'm bitheadh bheir-
eadh an deile so os mo chionn beagan
fiosrachaidh dhut."
" De tha i 'g ràdh," os an sionn-
ach.
" Cha'n urrainn domh leughadh
ri sohis an latha," os a' ehomhachag,
's chaidh i 's a' mhianaiiaich air a
h-ais do chòs ua craoibhe a chadal
gu feasgar.
" Phnnbas buntàta air a dubh-
fhacail, b'e sin è," os an sionnach 's
e sealltainn suas ris an ròcas.
" Saoil, nach ann a tha phròis 'n
ar ban-choimhearsnaich ! cha b'
ioghnadli learn ach i — ag gabhail
oirre gliocas an t-saoghail a bhi aice
— clod-cheann dall na caillich-oidhche
— gu dearbh na 'n abradh i na
ròcais."
An iiair a bha an conaltradh so
a' dol air adhart eadar na càirdean
ud, bha an damh gu soimeach ag
iche an fheòir 's an losgann a' dùr-
bheachdachadh air le leithid de dh-
eud ri 'mhiadachd 's gu 'n sptitadh
e nimh air na 'm b' urrainn da, agus
gu'n sgàineadh e le neart farmaid
mur-bhith nach robh sin 'n a chomas.
Bha 'n tuainein gun fhiamh, gun
amharus, 'n a shineadh ri taobh a'
mhadaidh-allaidh ; a thaobh gu 'n
do ghabhesana shath dhe mhàthair
cha do ghabh e fhathast gnothach
ris. Ach coma, bha laiseadh a'
tighinn 'n a shùilean 's toiseach
aige air 'fhiaclan a chasadh agus
dh' eirich gurt us greann air ri
cuimhneachachadh gu 'm b'fhèairrde
e uain-fheoil gu 'shuipeir.
" A ! nach mòr na sùilean a th'
agaibh," os an t-uan 's e 's a' mhèilich.
*' Is ann is fhèarr a chi mi thu,
eudail"
" A ! nach mòr na tuisg a th'
agaibh."
" Is ann is fhearr a dh' ich ."
Mu'n robh am facal uile mach as
a bhial, thainig an ran deistinneach
ud air feadh na cuithe, 's chlisg gach
beò a bh' innte leis an eagal. Ciod
a bha 'n so ach asal a f huair fàth
letubaistairchoir-eiginn,airboiceann
leòghainn a chur uimpe, agus a'
tighinn 'n a still a stigh air bealach
a bh' air a' ghàradh, us daoine 's
clann ag cur rithe le maidean 's le
gunnaichean.
An uair a chuala am madadh-
allaidh an raoic a rinn an asal a bha
'm boiceann an leòghainn, shaoil
leis gur h-e righ mòr an fhàsaich
e fhein a bh' ann, 's thug e as cho
luath 's a leigeadh a dhejse leis. An
uair a chual an damh an fhuaim
thug e le clisgeadh cuibhleadh romh
'n lub, agus saltrar air an losgann,
a bha 'g a dhubh-chàineadh, 's cuirear
a chnaimhean air a chèile. An uair
a chunnaic an ròcas daoine a' tighinn
le gunnaichean, ghrad-lcig e as a'
Treas Mios a' Glieamhraidh, 1S76. AX GAIDHEAL.
17
mhulchag 's gliabh e na sgiathan.
An uair a cbunnaic au sionnach a'
mhulchag a' tuitean, thug e g' a h-
ionnsuidh — dh' aithnich e raoic na
li-asaile — agus, 's an leum a thug e
tuitear an gòisinn, agus caillear an
t-earrball ris. B' eudar dha riamh
tuille an saoghal imeachd as 'aonais,
ag gabhail air, a's droch-uair, gu'n
deachaidh nah-earrbaill as an f hasan,
agus gur h-cxnn bu mhisde na sionn-
aich orra iad.
Anns na cuir a bh' aun thàinig
balchan 's leadair e an asal le bata
gus an robh i 's an raoicil aige. Cha
b' urrainn am madadh-allaidh mòr-
chabhag a dhianamh leis gu 'n deach
craiceann na caora mu chasan, agus
's e bh' ann gu'n d' thug fearr de
na daoine an aire dha 's gu'n do
thilg e e. An uair a dh' f hairich a'
chomhachag a' bhodhar-fhuaim a
bh' ann chaidh i 'n a breitheall, "s
leis a' bhoile leum i a cos na craoibhe
's buailear i am buachaille au cLàr
an aodainn, agus mharbh e i le
cuaille bata. Thàinig 'n a am f hein
am feoladair agus thug e leis an
damh 's an t-uan ; agus f huair an
tuathanach an t-earraball 's a'
ghòisinn, agus chuir e am bràigh an
teinteiu e, 's cha robh duine thig-
eadh air cheilidh air, nach innseadh
e dha am miomhadh a f huair e ag
cur gu bàs an t-sionuaich.
MU THUAEASDAL.
Cha 'n e an t-aon thuarasdal a
gheobli a h-uile seòrsa cosnaiche.
Gheobh saor tuilleadh ri sgalaig,
agus gheobh òrcheard tuilleadh ri
saor ; agus cha 'n e fear a bhi 'g
oibreachadh na's goirte na fear eile
dhiubh is coireach ris a chaochladh-
thuarasdail.
Tha obair na h-iuntinn air an
aon chur-h-uige ri obair a' chuirp.
Cleireach a' phinn, air oho goirt 's
g'an oibrich e, cha 'n eil a thuar-
asdal clio mor ri pàidheadh fir-lagha
no lighiche.
Uime sin tha e soilleir nach ann
a reir goirtead na h-oibre, ach a reir
a iuach, a tha tuarasdal a' chosn-
aiche,
Ciamar ma ta a mheasar Iuach
oibre Ì
Tha Iuach oibre mar Iuach badh-
air no rud sa bith eile ; tha e mor
no beag a reir a' mhiagh no na
foighneachd a bhios oirre ; is e sin
a reir cho duilich 's a tha e a faot-
ainn. Na 'm b' e 's gu 'm faigh-
teadh punnd òir air cho beag dragh
us costuis ri punnd luaidhe bhiodh
an luaidhe cho luachmhor ris an
or.
Ach ciod is coireach òrcheird us
lighichean a bhi na 's goiune na
saoir us sgalagan? Am briathran
eile ; carson a tha e na 's dorra de
dhuine faotainn a bhi 'n a òrcheard
na 'n a sgalaig Ì
Is e bonn a' ghnothuich gu 'm
beil an t-ionnsachadh a' tighinn gu
tuilleadh costuis. Cha 'n fhuilear
do dhuine iiine mhor a thoirt ag
ionnsachadh a bhi 'n a òrcheard no
'n a lighiche mu 'm bi a' chèaird no
an ealaidh aige air a làimh. Air
chor 's mur bi gu leòir aig duine gu
cost air fhein re na h-ùine sin, agus
a thuilleadh air sin gu 'oid'-ionnsuich
a phàidheadh, nach dian e an gnoth-
uch. Agus cha chostadh duine sa
bith air a mhac ag ionnsachadh a
bhi 'n a òrcheard no 'n a lighiche,
ged a bhiodh e 'n a chomas, mur
biodh dùil aige, an lorg sin, gu'n
coisneadh e tuilleadh ri saor — nach
d'fhimir idir uibhir a chost ris ag
ionnsachadh na saorsainneachd.
'N a uaireannan air a shon sin
meallar air duine 'n a dhiiil. Mur
bi togail aig gille, no ma bhios e
gun dicheall, gun suim, cha 'n ionn-
suich e cèaird no ealaidh, co dhiu
ach lethchearbach ; air dhòigh 's
18
AN" GAIDHEAL. Treas Mios a' Gheamhraidh, 1876
gur call gnn bhuannaclid na cliostar
ris 'g a li-ioniisachadh. Ach cha 'n
.e na cliostar ri lighiclie ionnsachadh
is coireacli gu 'm pàidhear tuilleadh
dha air son dnine chur 's a' glilun,
na a pbàidliear do shaor air son cas
a chur am bòrd-bìdh, ach na ligh-
ichean a bhi gann. Leis an ionns-
achadh a bhi costail, cha 'n eil ach
àireamh chuibheasach a' dol a dh-
ionnsachadh na h-ealaidhe. Tha sin
a' fàgail nan lighichean gann : iiime
sin is e goinnead nan lighichean a
tha a' togail am pàidhidh.
Bho na thuirt mi, ma ta, tha e
soilleir gur h-ann a reir pailtead no
goinnead na h-oibre a tha a luach,
cleas gach rud eile.
Còrr-Liair tha tàlann a' seasamh
do dhuine an àite costuis. Mar
shamhladh air sin, Piobaire no fear-
ciiiil sa bitli nach eil Ntàdur lombais
ris mu 'n alt a bhuileachadh air,
bidh a dheich urad foighneachd air
ris an dreangan a fhuair a' cheart
uibhir ionnsachaidh ris agus a tha
an ealaidh ag cur mòran taillidh de
spàirn air. Ach cleas gach oibre
eile, is e goinnead luchd nan tàlann
is coireach an tuarasdal a bhi na 's
motha. Tha luchd nan tàlann
gann : uime sin tha an obair am
barrachd miagh.
Ach a thuilleadh air na dh' ainm-
ich mi tha oibrichean ann nach e
costus-ionnsachaidh no tàlann a tha
togail an tuarasdail. Is ann diubh
sin obair sa bith a tha ainnartach,
no neo-fhallain, no mì-thaitneach.
Mur biodh an tuarasdal math, cha'n
f haighteadh duine idir a ghabhadh
OS làimh iad.
Tha feadhain ann a tha 'n dull,
ma thuiteas dhaibh a bhi ag obair
na 's goirte na feadhain eile, gur h-
ana-ceartas e mur fhaigh iad tuill-
eadh tuarasdail riutha. Agus cha
'n eil teagamh nach anaceartas e,
agus nach eiieas ri ainneart orra, ma
tliathas a' toirt orra, gun an coire
fhein, oibreachadh air thuarasdal a
thograr a thoirt daibh, amhuil 's na
traillean a tha aca ri oibreachadh a
bhidh 's aodach. B' ainneart e mar
so na 'n tugaiunsa, mar gu'm b' eadh,
air urra sa bith, rud sa bith — obair,
badhar, barr, no spreidh, a reic rium
ge b' oil leis, air a' phris a thograinn
fhein. Ach cha 'n ana-ceartas e,
agus cha 'n ainneart, a thoil fhein a
thoirt do dhuine a tha reic no ceann-
ach > ma 's ann a' reic, iarradh e a'
phris a thogras e ; ma 's ann ag
ceannach tairgeadh e na chi e
iomchuidh. Is reiceadair oibre an
cosnaiche ; is ceannachadair a' fear
a tha cur muinntiris air ; uime sin
is ceartas gu'm bi an toil-shaor aca
le cheile.
Bho shean bha lagh ann a shoc-
ruchadh an tuarasdail. Chuirteadh
ubhla air duine sa bith a thairgeadh
no a dh' iarradh tuarasdal nach
robh an lagh sin ag giulan. Ach is
ann a bha lagh mar so ri tuilleadh
croin no math. Bliadhnaichean
bhiodh an tuarasdal cho mòr 's nach
b' f hiach do thuathanach, mar gu'm
b' eadh, a chuid sgalag uile chumail ;
cha chumadh e ach an fheadhain a
b' fhearr, 's leigeadh e mach an
talamh ; an sin bhiodh am barr
gann agns moran sluaigh a chion
oibre. Air an laimh eile an uair a
bhiodh an tuarasdal iosal, bhiodh
tuathanach ann a dhianadh luim air
muinntireas a chur air rogha nan
sgalag le sineadh-na-làimhe a thoirt
daibh, agus neothar-thaing do 'n
lagh. Bheireadh sin air tuathanaich
eil' an cleas ciadna a dhianamh ; air
chor 's nach robh stàth sa bith 's an
lagh.
Is i an doigh is fhearr sa bith a
thoil fhein a thoirt do gach duine —
reiceadh e no ceannaicheadh e air a'
phris a chi e iomchuidh.
Tha feadhain eile ann a tha 'n
duil gur h-ann a reir pris a' bhidh a
a tha 'n tuarasdal ag èiriaih 's a'
Treas Mios a' Gheamraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
19
tuiteam ; tha iad a' saoilsinn, an
uair a dli' eireas am biadli gur coir
do 'n tuarasdal amhuil sin eirigh ;
air an laimli eile an uair a tliiiiteas
am biadh gu'n tuit a rèir sin an
tuarasdal ; air chor's gur coma do 'n
chosnaiche co-dhiu bliios am biadh
saor no daor.
Ach duine sa bith a ghabhas
beaclid air a' cliuis, tha e soilleir dha
nach ann am meinn pris a' bhidh a
tha eirigh no tuiteam an tuarasdail.
Dh' fhiach sinn muihra gur h-e
goinnead luchd-cèird' ealanta is
coireach ri tuille tuarasdail a bhi aca
na th' aig na dubh-chosnaichean.
Amhuil sin tra bhios an luchd-oibre
ganu eiridh an tuarasdal. An
theadhain a bhios a dh-easbhuidh
chosnaichean, theid iad gu'n diilan
gu 'm faotainn, theid, a thairgsinn
air a cheile, mar a bha iad a' dian-
amli an toiseach an Astrailia. Air
cho saor's g'am bi am biadh cha
ghabh duine sa bith tuarasdal beag,
an la 's gu 'm faigh e tuarasdal
mòr.
Uime sin cha'n ann am meinn
pris a' bhidh a tha eirigh no tuiteam
an tuarasdail, ach a reir na foighn-
eachd a th' air obair. Tra a bhios na
cosnaichean lionmhar bidh an tuar-
asdal iosal, Cha d' fhàg an sean-
fhacal fhein urad sin gun an aire
thoirt da : " Is misde na bochdan a
bhi lionmhar." Air an laimli eile,
an uair a bhios mòran am feum
luchd-oibre, eiridh an tuarasdal.
Tha cosnaichean gu minig an
teinn nach ruigeadh iad a leas, le
cion a bhi sealltainneach rompa.
Bidh iad ag cur na coire air an
atharrach, ach gu trie is iad fhein
ceann na coire. An uair a bhios
tuarasdal math aig duine, agus nach
cuir e peighinn mu seach a dh-
fheitheamh an iatha f hliuich, ach a
chaitheas an òl 's an eile, a' tighinn
suas bho 'n laimh gus an fhiacail,
ciamar a bhitheas e ach 'ii a eiginn
tra a thig la nan cuileagan bana, 's
a ghannaicheas an obair 's a thuiteas
an tuarasdal. — Gliocas bho 'n t-
seillein : —
Bha fannan-feoir ann roimhe so,
's bha e toiseach geamhraidh a bha
'sid an impis a bhi marbh leis an
fhuachd 's leis an acras, agus b'
eudar dha falbh air an tuath. Ràin-
ig 6 an seillein 's fliuair e 'n a
shuidhe gu soimeach a stigli e, gun
dith, gun deireas, agus dh' iarr e,
air ghaol an iochd, an deirc air.
Thuirt an seillein ris gu 'm b' iong-
antach leis uireas a bhi air cho trath
de 'n bhliadhna 's an samhradh a
bhi cho math, agus dh' fharraid e
ciamar a chuir seachad teas na
bliadhna. "0," os am fannan,
" chuir ag òl, 's a' seinn, 's a' dannsa,
's cha do smaoinich mi riamh air
gaillinn a' gheamhraidh." " Cha 'n.
e sin mo dhòigh-sa idir," os an seilL,
ein, " tha mi saoithreachadh gu goirt
re an t-samhraidh a' tioaal loin air
son a' gheamhraidh, agus an f headh-
ain nach dian mar sin, air leam gur
geal an airidh iad air a bhi 'n an
teinn. 's a' gheamhradh."
AM PIOBAIR AOSDA AGUS
A PHIOB.
TiTA eachdraidh ar duthcha a' leig-
eadh ris duinn iomadh ni iongantach
a thachair an uair a bha na fineachan
ag eiridh an aghaidh a' cheile, agus
an uair a b' iad na claidhean, mar
bu trice, a dheanadh suas an reit
eatorra. Bha na h-amaniia sin gun
teagamh, fuasgailte, lasach, agus
buaireasacli ; agus cha b' urrainn
neach e fein fhacinn tearuinte a la
no dh' oidhche, a thaobh nan aimhr-
eitean a tha do ghnàth mu'n cuairt
da. Cha robh na ctiisean gu mòr
air an ath-leasachadh ri linn cog-
annan nan Stitibhartach. Nach mòr
20
AN GAIDHEx\L, Treas Mios a' Gheamhraidh, 1876.
an odhail agus an upraid a bha air
feadli gach cearnaidh dhe'n Ghaidh-
ealtaclid ann ambliadhnaThearlaich,
an uair a bha fineaclian treun air a
thaobh, agus fineachan ceart cho treun
'na aghaidh Ì Bha'n duthaich air a
roinn agus air a buaireadh agus bha
cairdsan agus luchd-dàimh air an
tarruing gu bhi naimhdeil ri cheile.
Einneadh spàirn ro chruaidh chum
na Stiubhhartaich a shuidheachadh
air an righ-chaithir, ach dheònaich
am Freasdal a chaochLadh, agus tha
aobhar again n a bhi taingeil a thaobh
sin. 0 na h-amanna fuilteach sin
thàinigiomadh caochladhmu'n cuairt
chum na cumhachdan a ta 'riaghladh
OS ar ceann a chomh-dhaingneachadli
air an righ-chaithir, agus chum
dòchas nan ceannairceach a smàladh
as gu bràth. Cha'n 'eil teagamh
uach robh càirdean Thearlaich
lionftihor, dileas, agus cumhachdach.
Am measg chàich bha am piobair
aosda, air an toirear a nis gearr-
iomradh. Bha e 'na charaid dian,
agus dileas do'n Phrionnsa. Bha e
'na la agus ''na linn fein cemharr-
aichte, cha'n e mhàin air son a neart,
agus a thrèubhantais, ach mar an
cèudna air son an f heabhais leis an
cluicheadh e a' phiob-mhòr. B' aon
de chloinn Sgèulaich e, Iain Mac-
Griogair, a rugadh 'sa bhliadhna
1720, ann an Fartrichill, ann an
siorraraachd Pheirt, far an robh a
shinnsear cliuiteach re iomadh linn,
mar na piobairean a's fearr 'sa!i
duthaich air fad. Bha clann Sgeul-
aich ceart CO iomraiteach 'sna linntibh
a dh' fhalbh ri cloinn Mhic Criom-
ain Dhùnbheagain, no ri cloinn
Mhic Artair, piobairean Mhic
Dhomhnuill nan Eilean. Bha Ian
MacGriogair 'na dhuine tapaidh,
treun, agus bu tearc e r'a fhaotuinn
a chuireadh a dhruim ri talamh.
Bha spèis gun tomhas aige do'n
Phrionnsa, agus ceart cho luath 'sa
<)hàraich e a chos air mòr-thìr na
h-Alba, ghrad thug Ian leis a'
phiòb-mhòir do Glheann Fhionghain
air agus chuir se e fein fo bhrataich
Thearlaich Oig. Cha b' fhad air an
laimh eile, gus an robh mòr-thlachd.
aig a' Phrionnsa dha, agus cha deal-
aicheadh e ris 'na chuairtibh anns
gach àite. Chumadh e còmhradh
càirdeil ris a' phiobair bhochd, agus
dh' iarradh e a chomhairle anns gach
ciiis. Cha robh, gidheadh, ach eòlas
ro bheag aig Iain coir air a' Bheurla,
agus cha b' urrainn da comhradh
freagarrach a dheanamh ris a'
Phrionnsa, Ach cha b' fhad gu's an
d' rinn Tearlach grèim air earrann-
aibh sònraichte dhe'n Ghaelig, agus
an trà 'sa ris, ghlaodhadh e ris a'
phiobair, — " Seid suas do phiob,
lain." An uair a chaidh Tearlach a
steach do Dhimedin, agus an uair a
theich Cope agus a mharc-shluagh
aig Prestonpans, ghlaodh am
Prionnsa gu cruaidh, cabhagach,
"Seid suas, seid suas do phiob, Iain."
Chaidh am piobair bochd anns an
ruaig gu Derbi,' — bha e 'lathair 'san
Eaglais-Bhric, agus aig sèisd Chaist-
eil Shrighlaidh, — agus mu dheir-
eadh aig faiche mhi-shealbhaich
Chùilfhodair, far an d'fhuair e an
sealladh mu dheireadh de ghntiis
thla a' Phrionnsa. An deigli iomadh
deuchainn agus cruaidh chàs, phill
MacGriogair air ais gu sgireachd a
bhreith, far an robh e gu la a' bhàis.
Bhaceathrar mhac aige, agus ochdnar
oghaichean, agus bu phiobairean air
fad iad. Ach dhe 'n àireamh so gu
lèir cha bheò an diugh ach a h-aon,
Bha 'phiob chèudna leis an do
dheachd MacGriogair misneach agus
spiorad a chuid companach anns a'
chath, aig ogha dha, Iain MacGriogair
eile, a chaochail ann an Druimchar-
aidh, ann an sgireachd Fhartrichill
o cheann beagan bhliadhnaichean
air ais, mu cheithir fichead a dh'
aois. Bha e 'na dhuine stuama,
measail, agus cliuiteach, d'on robh
Treas Mios a' Gheamliraidh, 1S76. AN GAIDHEAL.
mòr-spèis aig a luclid-eòlais gu leir.
Blia 'n t-seann pliiob ann an deagb-
glileus agus òrdugh, an uair a
chaochail JNIacGriogair, agus goirid
o la a' bliàis, bba e "na sbòlas da'
cbridhe a bhi 'ga seideadb suas, au
uair a bha eadhon an an ail goirid.
Acli tlia i fatliast a Làtbair aig Diiic
Atbol 'na cbaisteal fein ann am
Blàr. Clia robh aice riamli acb da
dbos, de bbrigb nach robli an treas
dos air a chleachdadli anns na b-
amanuaibb o sbean. Bba 'n sionnsair
air a cbòmbdacbadb le bannaibb
airgid, Ian sgriobbaidb ann am
Beurla 'san Giielig. Cbuir an Eidir
Iain Atbol MacGriogair nacb mair-
eann, clar leatbann airgid air, leis an
sgriobbadb a leanas anns an da
chàinnt : — "Bba "pbiòb so, a bbuin-
eas do Iain MacGriogair, piobair
Dbiiic Atboil, air a cluicbeadb le
'sbean-atbair Ian MacGriogair, ann
an cogannaibh Pbrionns' Teàrlaicb
Stiùbbart 'sa bbliadbna 1745-6;
agus chuireadb an sgriobbadb so
oirre le 'Cbeaun-cinnidb feiu, an
Ptidir Iain Atbol MacGriogair, 'sa
bbliadbna 1840, mar cbuimbneacban
air obair urramuicb na pioba."
Bba Iain MacGriogair so mu dbeir-
eadb aig an robb a' phiob 'na fbear-
cluicbe ro eireacbdail gu deireadb
a laitbean. Cboisinn e a' pbiob-
mbòr mar dhuais-cluiche ann an
Dùnedin, ann am mios mu dbeireadb
an t-sàmbraidb 1811. Bba e re
iomadh bliadbna 'na pbiobair aig
Diùc Atbol, agus a ris aig Mac
Fbionnlaidb, Mbonaltri, agus an
deigb sin aig Mac Fbionnlaidb,
Fingbein. Cliluicb e 's a bbliadbna
1813 aig eo'-cbrninneacbadb nan
uacbdaran 'san Eilean Mbanainn-
eacb, aig Ceinn Tbinbbadt. Bba e
a' cluicbeadb air ceann nan Griogair-
eacb ann an Diinedin, an uair a
tbàinig an rigb 'sa bbliadbna 1822.
Bba e 'na pbiobair aig Gaidbeil
Dbiuc Atbol aig Faoin-cbòmbrag
Eglintou ann an 1S39, agus chuir-
eadb an t-urram air cliucbeadb an
làtbair na Banrigbinn aig Caisteal
Bbeallaicb. Acb mu dbeireadb luidb
an aois gu tròm air Iain coir. Db'
fbàs e diblidb, faun le lucbd nam
bliadbnaicbean a cbaidb tbairis air
a cbeann. Agus a tbuilleadh air sin,
db' fbas e gle gbann 'na cbuid, 'na
laitbibb deireannacb. Cbuir e litir
0 làimb fein db' ionnsuidb au Sgiatb-
anaicb, air da a bhi 'na tbear-cinnidh
dba, db' fbeucbuinu an gabliadh
duin'-uasal èigin tlacbd dbe'n t-seann
phiob, chum gu'm biodh i air a
gieidheadb re linntean ri teachd
mar cbuimbneacban air a seirbbis
's an àr-fhaich. Cbuir an Sgiatban-
acb eacbdraidh Chloinn-sgèuluich
agus na piòb anns na litricbibb
naigheacbd mar a rinneadh eadhon
a nis, agus tbàinig na h-uiread
dbaoin'-uailse air an aghaidh a bba
deònach grèim fbaotuinn air a'
phiob, agus a bheireadh suim airgid
do'n t-seann duine choir air a son,
acb am measg chàicb cbuir Diùc
Atbol nach maireann fios gu'n
suidbicheadh e uiread 'sa bbliadbna,
fbad s' bu bheò e, air a' pbiobair
aosda air son na piob. Gbeall e
uiread 'sa db' fbàgadb an seann
duine coir soimeach, socaireach re
uile làitbean a bbeatba. Einn an
Diuc mar a gbeall, agus shineadh
laith ean a' piobaire gu beagan bb liadh-
naicbean an deigh sin, a' sealbh-
achadb le taingealachd teirbheartais
an Diiic. Acb mu dbeireadb f huair
e am bàs, agus f huair an Diiic a'
phiob, — aguscha'n eagal nach gleidh-
ear tearuinte i leis au teagblach àrd-
uasal sin re linnte ri teachd.
Sgiathanach,
AN GAIDHEAL. Treas Mios a' Gheamhraidh, 1ST6.
AN T-AILLEAGAN.
m^^^^
. D I d . ti : m , , r | m . Si : Si . Li | d ., ti : m.m |
m . d : d . dM 1
. L I m ., r
s I 1
M
s ., 1 : d^ .,rM d^., m :m . P I s ., m : r ., d I 1, : . R
s ., m
m I d : - II
O soiRiDH slkn do 'n Ailleagan
'Bha 'n so mu 'n tràth so 'n Aè;
Gu 'n d' lot thu dh' ionnsuidh m' 'àlrnean
mi,
'S mi cràiteach as do dh^igh:
Ma 's teachdair 'tha bho 'n bhas thu,
'S nach slknaich mi gun Migh,
Gu 'n tug mi gaol bho m' chridhe do
Dh' òg-nighinn nan rosg rc^idh.
Bho dh' f halbh thu 'n d^ mu 'n tràth so
uainn
Tha mi fodh chràdh 's fodh leòn;
'S e 'n gaol a thiig mi 'n c^ud la dhut
A dhriiidh air m' fhuil 's air m' fheòil;
Ach chi mi 'n diugh nach d' thàinig thu,
'S air nàile cha b' i 'choir,
Tha m' osna tròm an uaignidheas
A' smuain air bean do neòil.
Och! tha mo smuaintean cairiseach
Bho dhealaich sinn Di-luain,
'Gheug ùr nan glaca min-bhasach,
A leannain chaoimh gun ghruaim;
Ma tha buaidh mu 'n t-shgradh ort,
'S nach lùb thu le meud stuaim,
'S e d' ghaol a leasaich m' iomguin dhomh,
'S a chuir an giorrad m' uair.
'S e 'chuir, an uair, an taice rium
Gu 'n d' ghlac thu cleachdadh ilr:
Gu 'n d' rinn thu gniomh nach b' kbhaist
dhut,
Mo ghràdh-sa 'chur air chùl.
Cha d' aithnich mi riamh failing ort,
Bho chhirich mi ort m' itil, —
Gu h-uasal, banail, bàiraigeach,
Gu tairis, càirdeil, ciùin.
'S mìn, tairis, ciùin a labhradh tu,
'Glieiig iir nach mall 'n a d' ch($ill.
Air Machthir no air Gàidhealtachd
'S tearc samhail bean do bheus,
Cha 'n ionghnadh cliti 'bhi fuaighte riut,
'S gu 'n d' fhuaradh thu gun bheud,
'S tu 'shiol na fala connspuillich
Le suaineas ceann an fhèidh.
'S min, soitheamh, sèimhidh, suaimhneas-
ach
An ribhinn uasal òg,
Gur lioiimhor cis a bhuannaich thu
Nach d' fhuaradh riamh oho mòr.
Do dha ghruaidh dhearg cho taitneach
Do shlios mar shneachd' an loin,
, Do shtiilean mealla, miogach.
Mar ghrian air tionntadh neòil.
THE G^^EL
ENGLISH DEPARTMENT.
Vol. V.
JANUARY 1876.
No. 49.
GAELIC IN HIGHLAND
SCHOOLS.
We are glad to observe that this
question, which was discussed last
year with considerable interest and
with great ability in the leading
newspapers, North and South, is
again taken up with renewed vigour
at the beginning of the present year.
It is gratifying to learn that a further
attempt is proposed to be made to
press upon our educational adminis-
trators the desirableness of making
an effort to frame some rule by
which the intelligent teaching of
Gaelic - speaking children can be
secured. A Monthly Magazine is
not the most suitable medium for
discussing a question upon which
conflicting views are entertained;
but, on the other hand, newspaper
correspondence and after - dinner
speeches are too apt to lose sight of
the main question at issue, and to
attach too much importance to
matters more or less personal to the
correspondents, and more or less
determined by the circumstances
which may have called the orator
to his feet.
We consider it unfortunate that
the question of teaching Gaelic-
speaking children through the me-
dium of the only language which
they know, should be mixed up
with the totally different question
of whether or not it is a desirable
thing that the Gaelic language
should cease to be spoken in our
laud. Our ancestors, more than
two hundred years ago, confounded
these two questions, and legislated
accordinglj^ They ordained that
English schools should be planted
in every parish for the avowed pur-
pose of rooting out Gaelic. In their
case the illusion was pardonable, for
experience had not yet taught therii
the very reasonable lesson that lan-
guages are not among the things
that will be eschewed by a people
at the bidding of legislators, or even
of schoolmasters. And yet, not-
withstanding the experience of the
last three centuries in this country
and in Ireland, where Gaelic has
not been taught in the schools, it
may be regarded as the general be-
lief of Englishmen and Lowland
Scotchmen at the present day, that
the surest means of perpetuating the
language is to teacli it in the school,
and the most effective method of
extirpating it is to refrain from
teaching it. And these same Eng-
lishmen and Scotchmen year after
year send out, at great expense,
missionaries. to the most distant and
uncivilised quarters of the globe to
Christianise and instruct the natives.
What is the mode of procedure far
away from home Ì Curious to relate,
it is as natural and sensible as in
this country it is unnatural and
absurd. Abroad, the missionary in
the first instance sets himself reso-
lutely to learn the language of the
people whom he is to instruct ;
secondly, he endeavours to translate
his Bible, or a portion of it, into
their language. Then, and not till
then, he considers himself competent
to instruct the people. But it is
scarcely an exaggeration to say that
24
THE GAEL.
January, 1876.
with US our teachers and our
teachers' teachers are considered, or
consider themselves, all the more
competent instructors in proportion
to their ignorance of the people's
tongue. Prince Bismarck, a few
years ago, forbade the teaching of
French in the public schools of the
conquered provinces of Alsace and
Lorraine. The measure was harsh ;
but from the point of view of the
great German statesman it may
have been wise. A people living on
the confines of two powerful and
rival empires will have their political
sympathies mainly determined by
their language. But there is no
parallel between the case of the
conquered French provinces and
that of the Scottish Highlands. Our
allegiance to the British crown is in
no danger of being shaken. We
have no fertile and wealthy province
for our habitation, no "ia helle
France " on the one side of us — the
rival in power, the more than rival
in the allurements of civilisation —
of a rugged and aggressive neigh-
bour upon the other side. No !
we have only sterility and poverty
for our portion, and the "melancholy
ocean" for our western neighbour.
A master sterner far than the Eng-
lish schoolmaster, with the compul-
sory officer, the inspector, and " my
Lords " to boot, presses upon us the
necessity of learning English. To
the young Highlander, English
means material comfort, the only
avenue to knowledge, wealth, and
honour. We admit that there might
be circumstances in which the teach-
ing of the native language in the
school might tend to perpetuate the
speaking of it in the country ; but
we contend that these circumstances
do not obtain in the Highlands of
Scotland at the present day. The
perpetuation or the extinction of
Gaelic as a living tongue is a matter
which our geographical position and
our past history have determined
for us, and which we can do little
to affect now in one way or another.
That the language will die sooner
or later is a matter of regret to many
- — of congratulation, perhaps, to
some. But whether we regret the
fact or rejoice at it, we are none the
less certain of its truth. The de-
mise of Gaelic in Scotland is a matter
of time ; it is determined by causes
far more numerous and far more
powerful than any which School
Boards and Education Codes can
wield. But, while looking at the
relative position and circumstances
of the Gaelic and English speaking
population of Scotland, we cannot
believe that School Boards and Edu-
cation Departments, by refraining
from teaching the language, can
hasten the demise of Gaelic as a
spoken tongue by a single day; we
consider that the attitude which
our educational authorities may
assume towards the language is of
the utmost importance to those of
our children who are born and
reared in the Gaelic-speaking dis-
tricts.
Again we consider it ver)- un-
fortunate t^iat the question of teach-
ing Gaelic in schools has been sub-
ordinated to another,— viz., whether
the children in these districts should
be taught to read Gaelic or English
first. That the education of a child
shall commence with the only lan-
guage the child knows, and shall
continue upon the basis of that lan-
guage and with reference to it, is a
general principle which we presume
no sensible person will think of dis-
puting. But here, again, we have to
consider the special circumstances of
the case before us. Our educational
arrangements have been very much
improved within the last generation
or two. Our teachers have been
January, 1876.
THE GAEL.
trained; publishers vie with each
other in producing the most instruc-
tive, interesting, and attractive read-
ing-books, spelhng- books, song-
books, pictures, maps, &c. The
Avhole of this training and the whole
of this activity, with the view to
make the first days of school life
pleasant and profitable, are exclu-
sively adapted for English-speaking
children. Now it may be a reason-
able proposal, in remembrance of all
this, that the reading of the Gaelic-
speaking child for the first year or
two should be conducted in English,
so that the various mechanical ad-.
A'antages above alluded to may be
made use of. It is quite possible
that a child, with the advantages of
a trained teacher and of books skil-
fully constructed, may acquire the
power to read (that is, to attach cer-
tain arbitrary sounds to certain
arbitrary forms), in an unknown
language in a shorter time than he
would acquire the same power in a
known language without all these
advantages. Having once acquired
the power to read in any language,
it is merely a matter of so many
lessons to be able to read his own.
No doubt in teaching a child to read
in an unknown language you are
doing grievous injury to his opening
intelligence ; and with us at the
present day the question of what
language a Highland child ought to
be taught to read first, should be
answered with reference to these
two considerations solely — upon the
one hand you have a trained teacher,
suitable books, and all the accessory
attractions of a well-ecjuipped school;
on the other hand you are iu a great
measure deprived of these advan-
tages, but you are able to carry the
intelligence of the child along Avith
you from the first step in his pro-
gress. That the child will, by read-
ing English first, pronounce English
better ever afterwards, has indeed
been afiirmed, but it is difficult to
see the ground of the assertion or
to find a living example to confirm
it. And even supposing it were the
i case, we have still to remember that
' the chief end of school teaching is
to turn out the most intelligent and
the best trainetl children, and that
a slight improvement in accent is
but a very small portion of such
training. It is as difficult to see
that the ultimate progress of a child
toward a knowledge of English is
better secured by teaching it first to
read in English. To a Highland
boy or girl at the present day every
intelligent lesson, in whatever lan-
guage, and upon whatever subject,
is an incitement to learn English ;
every unintelligent lesson is, there
as elsewhere, an incitement to learn
nothing.
But reading does not form the
whole of school work. In the earlier
stages of school life reading (by the
child) should form only a very small
jDortion of his school work. And if,
in obedience to teachers and in
deference to inspectors and Codes,
the reading should be conducted in
Highland schools in English, is it
too much to ask that the speaking
and the singing should be mainly in
Gaelic ? Is it not sufficient to com-
pel these little worshippers to sacri-
fice to the god of ignorance for a
portion of the day ? Might not the
most attractive part of school life —
the singing — be made additionally
attractive by being made intelligible
in sense as well as in sound? It was
a great educational mistake to banish
good Scotch songs from the schools
of the South in favour of hymns of
questionable theology and of more
than c|uestionable poetry, and we
are beginning to rectify the mistake;
but when shall we hear even ex-
ecrable translations of these hymns
26
THE GAEL.
January, 1876.
in a Highland school? Is it too
much to hope to hear even a Gaelic
song? We consider that the question
of how far Gaelic ought to enter into
the school life of Highland children is
of infinitely greater importance than
the question of whether their first-
books should be English or Gaelic.
That the intelligence, sympathies,
and feelings of children can be pro-
perly stimulated and guided through
the medium of a foreign language is
a proposition that does not require
the example of the Highlands to be
brought forward in order to refute —
upon the face of it, it is absurd.
And, after all. is not the end of
school life to educate, — to train the
expanding capacities of the child, so
that he can find pleasure as well as
profit hereafter in extendinghis know-
ledge, and cultivating these capaci-
ties, physical and mental ? We are
perhaps too apt in the Highlands to
consider that the great object of
school life is to acquire a knowledge
of English, and that this is best
attained by eschewing Gaelic. We
make a grievous mistake in the
latter case ; and even in the former
our dictum is not faultless. The
aim of the schoolmaster should be
to turn out the most intelligent
scholars, — the most intelligent Eng-
lish scholars if possible, if not the
most intelligent Gaelic scholars. We
are too rpt to suppose that culture
and intelligence mean the power to
speak English fluently,— ignorance
the want of this power. By a few
months' residence in the South, a
young man or woman can acquire a
facility of expression in English
which the most diligent cramming
for years in school cannot secure.
But in order to acquire this very
questionable accomplishment in
school years, the training of the
child to habits of industry and self-
reliance, the quickening of its in-
telligence and sympathies, the in-
stilling into its young mind a love
and a taste for letters, have hitherto
been sadly neglected. This training
can be given only through the
medium of the mother-tongue. In a
desultory, but withal somewhat eff"ec-
tive manner, our fathers received a
portion of this kind of training by
the recitation of their native litera-
ture. This excellent practice has
ceased ; and the school which ought
to supply its place has not hitherto
done so. Until the attempt is made,
the first step in the intelligent edu-
cation of Highland children is not
taken.
We have seen it stated that the
evil, for it appears to be acknow-
ledged on all hands that an evil
exists, can be cured by making
Gaelic a " specific " subject, to be
paid for under the provisions of the
Scotch Code, and to rank with a
number of other subjects, literary
and scientific, which are considered
proper subjects of study in our com-
mon schools. These subjects are
meant to take the place of the ad-
vanced subjects of the old parish
schools. Very properly there is a
wide selection of them. Teachers
are not encouraged to commence
them until the pupils are already
fairly advanced in the common sub-
jects ; and considerable proficiency
in them is very properly demanded
to secure a " pass " or a " grant." It
is not an easy matter to see what
conception of the educational neces-
sities of Highland children must
have been formed before this remedy
could have been suggested. It is
admitted that the great aim of the
Highland teacher is to secure to the
child a sound, intelligent, English
education, which can place it as
nearly as possible on an equal
platform with others whose mother-
tongue is the language of the nation.
January, 1S~6.
THE GAEL.
Whether this education can be best
secured by ignoring the child's lan-
guage from the outset, or Avhether
the language of the child shonld re-
ceive due acknowledgment at the
hands of the teacher, are questions
upon which experienced and earnest
men have differed. It is undeniable
that for his proper education as a
British citizen, the Highland child's
mother-tongue is a hindrance. To ful-
fil his part in life, as lifeexistsfor him,
the language is of no value to him.
At every step it clogs his way; or,
to speak more accurately, the want
of another language does. And in
order to remedy this anomalous state
of matters, it is proposed to com-
mence the teaching of Highland
children in English, and to continue
the process till the child can pass
a fourth standard.
By the time the average Highland
child can pass the fourth standard,
as every person acquainted with the
requirements of the Scotch Code
knows, his school-days are fast
approaching their close. A very
small proportion of the scholars of
the South have hitherto been able
to pass in the two higher standards.
And even by taking the most
sanguine view of the benehcial
effects of the working of the Educa-
tion Act, we fear that more than one
generation of scholars will dissappear
from our school-rolls, before very
many of our children in the outlying
parts of the Highlands can pass a
fifth standard. To delay the read-
ing of Gaelic until a Highland
child passes his fourth standard, is,
for some years to come, to delay it
until he leaves school altogether.
But what is it that is actually meant
by teaching Gaelic as a "specific"
subject within the meaning of the
Scotch Code ? or rather, to put it
more definitely, what kind and
amount of knowledge of Gaelic
I would be required of a pupil, in order
i to secure a " pass " and a " grant Ì "
j Would the pupil not be subjected to
I much the same kind of test as that
J exacted for a pass in English as a
"specific" subject] Now, without
adverting to the fact that we are but
scantily furnished with the necessary
reading-books, grammars, and dic-
tionaries, to assist the learner, where
are the teachers to teach, and where
are the examiners to test the re-
sults of the teaching Ì To profess
as your aim, the securing to the
Highland child the best and most
intelligent English education that
his neighbourhood can afford ; and
to attempt to secure this by ignoring
his mother-tongue, until he has
fairly conquered the difficulties of
reading, writing, and spelling
English, and is about to leave school ;
and then to put for the first time a
Gaelic reading-book into his hand,
and a Gaelic grammar and diction-
ary at his elbow, without even taking
the precaution of providing a teacher
who knows the grammar of the
language, or an examiner who knows
the dictionary of it, is surely the
wildest, as well as the latest, solution
of our educational difficulty that has
yet been propounded.
That to those children who do not
hear English spoken in their homes,
Gaelic must necessarily be the
language, whether by speaking or
reading, or both, through which the
most valuable part of the education
can be conveyed, is a proposition
the mere statement of which reflects
sadly ujDon our past educational
history, and upon our present educa-
tional intelligence. Were it not
that the system of teaching pursued
in the remote parts of the Highlands
has been actually followed for a
couple of centuries over a consider-
able tract of Scotland, Ireland, and
Wales, we doubt whether our ed-
28
THE GAEL.
January, 1876.
ucational authorities in the South
would believe that the thing could
be tolerated by civilized men.
"Wherever Englishmen and Scotch-
men came in contact with people
speaking a foreign tongue and felt
called upon to instruct them, the}''
adopted a rational and successful
method, except in Great Britain and
Ireland. Throughout all the British
dependencies, where the natives are
instructed by the home government
or by missionary societies from
home, the method of education is
the same, viz., to impart to the
natives, in the first instance through
the medium of their own language,
a knowledge of, and a taste and
liking for the language, and the in-
stitutions, and the religion of Britain.
The same method is as necessary at
the i)resent day for a great portion
of the Highlands and Islands of
Scotland, of Ireland, and of Wales,
and if it were speedily adopted and
energetically fellowed out, might Ave
not even hope that the same results
would be achieved ?
What position should Gaelic oc-
cupy in those schools where the
children know from childhood more
or less of both languages? Our
educational condition is in such a
lamentable state, that if we secured
something rational for the thousands
who know Gaelic only, we would be
content to leave the case of those
Avho speak both tongues to be dealt
with according to existing arrange-
ments. Their case is a very inter-
esting one nevertheless. As things
are at present, these children can
be intelligently 'educated. But it
surely is no heresy to say that
they could be more intelligently
educated by making a judicious use
of a language which they already
know, and which they do not require
to learn. We consider that in the
large Highland villaf^es where the
child acquires the familiar use of
both languages, the school-master
can find material out of which to
manufacture scholars which he can
get nowhere else in Scotland. To
be able to look at an idea from two
points of view ; to be able to ex-
press a thought in two languages
so radically different as English and
Gaelic are, is a power which, if
rightly used and wisely directed,
ought to yield rich results, not
merely in language but in life. In
the best equipped schools of the
larger villages, and in the higher-
class schools of our semi-Gaelic dis-
tricts, Gaelic might well find a place
as a " specific " subject. In such
schools where the children could
remain in school till they were four-
teen and even fifteen and sixteen
years of age, Gaelic taught properly
along with English might become
an element of true culture in place
of which Latin and Greek would be
but lifeless, and therefore valueless,
substitutes.
THE HUNTING SONG OF THE
CHILDREN OFEIONN.
IN IMITATION OF A GAELIC HUNTING SONG.
To the hills, to the hills, to the lovely hills,
To the glorious hills away,
Where the sun is shining so warm and
bright,
And all rejoicing in morning light,
The little streamlet play.
Ho e ro.
To seek the deer in his corrie deep,
To waken him out of his luscious sleep,
To see him erect his noble head.
One instant j^ause as he hears our tread,
Then startled, bound away.
Ho e ro.
On the hills, on the hiUs, on thej lovely
hills,
On the glorious hills away,
Where the sparkling dew-drop of early
spring,
Decks with rich silver each tiny thing,
The blue bells, heather, and spray.
Ho e ro.
•January, ÌS76.
THE GAEL.
29
Each practised eye said where he ran,
After him ! after him ! Oscar, Bran,
We'll follow, we'U follow, in eager chase,
Over the mountain's rugged face,
We'll bring him at last to bay.
Ho e ro.
From the hiUs, from the hills, from the
lovely hills.
From the glorious hills away.
The sinking sun ere he goes to bed.
Is kissing their sides with his lips so red
His sweet good night to say.
Ho e ro.
We'U. bear him up on our shoulders high
He deserves on a warrior's couch to lie.
Oh, the children of mountain and mist are we.
Who so happy, or who so free.
At the close of our hunting day ?
Ho e ro.
James A. Campbell,
Barbreck.
THE OLD CELTIC WORLD,
FEOM A NEW STAND-POINT.
I. — IXTRODLX'TORY.
Is there visions about ?
Is civilisation a failure ?
Or is the Caucasian played out ?
The truth contained in these lines
has grown into this whimsical shape,
out of the rough soil of California,
where sleek John Chinaman has
proved himself to be more than a
match " in ways that are dark," for
the smartness of our American
cousins ; and the subject upon which
I will try to turn its light, was the
natural outcome of the mist-shrouded
corries, and dark cliffs of our High-
land hills. The Teutonic mind
treats the Celt very much as the
Greeks treated all the rest of man-
kind ; it has failed to grasp the
poetry and the philosophy of the
Celtic race ; it disposes of the creed
and the reverence of the quivering
Gaelic mind, by calling both a tissue
of superstition ; and it has not yet
done justice to what was best and
deepest in Highland life and charac-
ter. My aim in this rough sketch,
is to translate what Avas peculiar in
that life and character, in that poetry
and philosophy, and in that creed
and reverence, into a new meaning ;
and to turn that meaning round and
round in the light of modern
thought.
If we resolve or split up the thing
called Highland superstition, we
find a multitude of negative or thin
qualities, all of which centre in the
weakness Avhich is supposed to mark
the Celtic mind. The Celt is played
out ; and is now a relic for the
museum. The Gael has uncouth
fragments of faith ; but he is said to
respect mysteries, because he cannot
solve them in the cool clear-headed
way in which an Englishman carves
the articles of his belief, or a German
undermines his ; he is called a
visionary, an idle dreamer, or even
a ghost-monger, not because he has
a keen insight into things unseen
and their interpretation, but because
he does not possess sufiicient strength
of will or moral courage to find out,
and face the realities of life which
lie behind the glamour of his own
incompetence ; if he is credited v.-ith
a sort of stunted imagination, he is
also thought to be incapable of
sifting fact from mere fancy ; and if
he is allowed to be somewhat of a
poet, it is because he is not up to
the level of prose. In short, he has
no sense for the real, and but little
for the true ; there are " visions
about " in his turbulent little world,
which itself is surrounded by mist
and the nwstery of the savage, and
though he stretch the power of his
arm to its very utmost, he cannot
lift the veil or penetrate beyond it.
If a cultured Englishman spoke
out his thoughts about the supersti-
tion of the Highlander, he would
say nothing more favourable to the
latter than this; most likely he
30
THE GAEL.
January, 1876..
would come far short of this.
Omne ignotum pro magnifico ? No.
On the contrary, what is not very
near to us or almost a part of us, is
generally ignored. Most men live
in the narrow circle of their own
coterie or profession, or country,
or generation cr age ; and look
upon all beyond, in a dim or
false light. It is very easy, but not
very wise, to pooh-pooh the past, or
a section of it from the isolation of
our superior wisdom ; and to call its
thinking and its faith a tissue of
superstition. Whether we acknow-
ledge the fact or not, it is in human
nature to look back upon one's
grandfather with a curious mixture
of sentiment, in which pity and
reverence are in equal proportions.
No generation and no age does
justice to the merits of its predeces-
sor ; though it does more than justice
to those of its successor. We see
the distant not in itself, but through
a medium — often a complex one.
Until very recently proper canons
of criticism were not applied to
history; and the life and spirit of
great eras were concealed or obscured.
Even now, when we have occasion
to survey the past, and ascertain its
movements, we rest content by con-
templating a lifeless deputy, or by
forming an image of it, out of which
the most of the original has dropt,
and into which much which is not
of the past or distant at all, blends.
Do we not, almost all of us,
gloss over remote history by bisect-
ing it into heathendom and the
dark ages 1 Yet, this heathendom
was not so heathenish, after all ; it
possessed as noble an activity, and
as keen a sense of truth and right
and beauty, as the enlightenment of
this century can claim for itself;
and we know now, or ought to know,
that the dark ages were brilliant in
deed, and subtle, if not fertile, in
thought. The darkness is not so
much a cloak of any age itself, as it
is a quality of the onlooker. We
cannot look upon any age or any
people directly ; nor can we get any
knowledge of the past or absent, un-
less we recognise the fact that our-
selves and every thing palpable around
us are ever changing from the old to
the new. Age develops into age ;
languages and the institutions, and
the very thoughts which they embody,
pass into new modifications ; and
form changes into form. What we
have therefore to do, is to ascertain
the law of this perpetual change ; to
study it; to get out of our narrow
bias ; to read the meaning of the p^st
in the light of the present ; and to
translate history, and whatever re-
mains we can get of the days that
have been into the language, and
the other symbols of our own tims,
and into our own particular mode of
looking at our own time, and all
time. Be we Teuton or Celtic, we
err grievously so long as we do not
look generously beyond the circle of
our immediate life, and so long as
we relegate whatever does not
square with our own cherished
opinions to a lower level of thought,
or to an effete superstition.
It has been said that orthodoxy
in matters of religious doctrine,
varies with geography ; and it is
certainly true that rules of taste,
and even canons of truth naturally
suit themselves to the nature of
particular localities, and that the
practical virtues grow, to some ex-
tent, out of selfishness. At all
events, natives look at whatever lies
outside themselves from a national,
which means a low standpoint.
They do not by any means see
themselves as others see them.
Thus the Teuton draws a line in
his own favour, between himself and
the Celt ; and the Lowlander con-
January, 1S76.
THE GAEL.
31
trasts himself with the native of the
glen. A sturdy Highland boy, whose
frame is well knit and well seasoned,
and whose spirit is high and light,
faces all kinds of weather without
taking much thought for the scanti-
ness of his costume ; he knows and
cherishes the literature traditional
in his glen ; and he acts pretty well
up to the ethical standard of his
race. Though he neither entertains
nor expresses decided views, he en-
tertains a vast fund of latent con-
tempt for those who live in Lowland
luxury, and find it necessary to pro-
tect their nether limbs by the tailor's
art. A central point of his meagre
creed is that one brawny Gael is
more than a match for three ordinary
Southerners, who, in turn, laugh at
the impudence of the little bare-
legged imp. And yet, this little
savage does nothing more atrocious
than the conduct of the Jews towards
all who could not and cannot claim
descent from Abraham, the behaviour
of the enlightened Greeks towards
all who lay beyond their little nook
of earth, and the arrogant superiority
which Europe, and especially the
Teutonic portion of it, assumes over
those who live under other skies,
and breathe a different atmosphere.
We are all of us only too apt to
believe that we are the people of the
earth, and that wisdom is confined
to us. As a nation the English have
never recognised the merits of the
Africans, Hindoos, and Gaels. There
is no African tribe so savage as the
denizens of some London streets
that could be named. The narra-
tives of nearly all travellers abound
in instances of humanity, and even
of delicate feeling that can not be
paralleled by the conventionality of
any English drawing-room. One
incident will illustrate this. When,
in July 1796, Mungo Park arrived
at Segou, he was not allowed to
enter the town, or see the king. On
being sent to a neighbouring village,
no one would admit him into his
house ; faint and v/eary he sat under
the shade of a tree during the day ;
but towards evening the wind
began to blow, and the rain to fal
heavily. A woman, returning from
her work, observed him in this
wretched situation, and having ascer-
tained his destitute state, brought
him into her hut, and , gave him the
best supper she could procure in so
short a time. When he lay down on
a mat to sleep, the woman and the
other females of the famil}^ began to
spin cotton, and continued at this
Avork during the greater part of the
niuht, one of the young women sing-
ing a sweet and plaintive song, and
the rest joining in the chorus, which
was as follows : — " Let us pity the
poor white man, no mother has he to
bring him milk, no tcife to grind his
corn." The refrain is primitive, and
the whole action was simple ; but it
was not the act of a savage. If in-
stead of looking down from a lofty
pinnacle and treating them with
coarseness, arrogance, and cruelty,
Englishmen understood the customs
and institutions of the African
people ; if they could enter into their
sympathies, ethical codes and general
habits, instead of hurling ridicule
and oaths at them from without, they
would find that the savages of Lon-
don, Manchester, and Glasgow, are
as lawless as those of Dahomey, and
have a conscience both smaller and
more callous. Missionary literature
and the history of the many missions
that have in vain attempted the con-
version of the Hindoos to Christi-
anity, are only too sad proof of the
proud arrogance of Teutonic civiliz-
ation. Those who take their ideas
from the literature, and especially
the records of the missionaries, must
imagine that the Hindoo mind is
32
THE GAEL.
January, 1876.
both dark and obtuse. But though
Teutonic Europe will not recognise
or act upon the fact, the Hindoo
literatures are old and extensive,
and the Hindoo mind is naturally
subtle, and well trained in several
directions. It is true the Teuton
does not bribe the Gael with bits of
coloured glass and cheap beads, as
he does the Negro : nor does he
waste pity and tracts upon him as
his custom has hitherto been with
the natives of India ; but he spies
his merits from afar, instead of
examining his thoughts and feelings
from within his religion, his poetry,
and his philosophy.
The model sophist made himself
the measure of this many-sided
universe ; and philosophised upon
this basis. Every nation has its
own standard of ethics and truth,
as it has its own coinage, or its own
meridian. This standard is an
induction from data, collected within
the life of the nation itself; and
hence it is not a universal standard,
applying to all times and all places.
The Celt tests his world, such as it
is, by his home-made standard ; the
Teuton profiting by wider experi-
ence in a wider area, possesses a
standard of greater accuracy, and
tests the universe by it. Both
standards are defective, and differ
in degree merely. It is not then
from the stand-point of the Celt, nor
yet from that of the Teuton, that I
propose to examine the growth and
extent of the old Celtic economy ;
but from a far different point of
view. What that point of view is,
will appear by and by. Meanwhile
I simply lay stress upon the fact
that the living thought and moral
impulse of our age, or of any
country of this age, may appear as
a mass of crude superstition to the
critical mind of subsequent cen-
turies.
Our little systems have their day ;
They have their day and cease to be,
They are but broken lights of thee,
And thou, O Lord, art more than they,
With this canon in view, let us
look back to what is vaguely called
the Ossianic period. I care not now
whether Ossian lived in the flesh or
not ; for the Ossianic era is a fact
as real as the Homeric epoch ; and
Ossian, myth or no myth, is as
localised as Homer. The world, for
all that history can produce, or
criticism can advance, knows nearly
as much of the personality of the
Fingalian bard, as it does of that of
the poet of Stratford-upon-Avon.
Without accepting all, or almost
any of the minute geographical
details collected by Dr. Waddell, we
may accept the broad fact that a
considerable change has taken place
n the relative position of sea and
land, on the west of Scotland and
north of Ireland, since the beginning
of the Ossianic period. And yet the
appearance of the country then was
not much different from what it is
now. Mountains rose into the
clouds and veiled their heads in
mist, as they still do ; the dark grey
Atlantic lashed the dark cliffs with
the same restless fury ; hills were
clad in brown, and plains in green ;
the sun shone fitfully ; rain fell, and
deep shadows rushed across valley
and loch ; grass and trees grew ;
flowers blossomed and beautified ;
and men preyed upon the lower
creation and upon each other as
they still continue to do. But the
cosmos of the Fingalian was in
nearly all other respects diff"erent
from the matter-of-fact world of the
modern Isleman or Highlander.
What that world was, Avhat it all
meant, and how it is related to this,
will be afterwards discussed.
D. E.
Aisr
G^^IDHE^L
3Ia)' gliath soluis do in' anamfein
Tha sgeula na h-aimsir a dh' fhalbh." — Oisean.
V. Leabh.
CEUD MHIOS AN EARRAICH, 1876. [50 Am.
LITREACHAS NAN GAIDHEAL.
II, NA LAOIDHEAN.
Tha e coltach gu'n abairteadli o
shean Laoidh ris a' Bhardaclid ris an
abair sinne Oraii no Dan. Gheibh
sinn mar so " Dan an Deirg," agus
'■' Laoidh an Amadain Mhoir." Cho
fad 's is lèir dhomh, dh'fheudteadli
na h-ainmean atharracbadli —
"Laoidh an Deirg" agus "Dan an
Amadain Mhoir" — gun brigh na
cainnt a mhiithadh. Ach o chionn
iomadh bliadhna their sinne Laoidh-
ean ris a' ghne Bhardachd sin a tha
buntainn ri firinnean ar Creid-
imh ro naomha. Is co-ionann, tha
mi meas, am focal Gaidhlig Laoidh
agus am focal Beurla Lay. Co a'
chanain d'am buin am focal, cha ro
mhaith is aithne dhomh. Tha e
againn 's a' Ghaidhealtachd o chionn
iomadh bliadhna. Ach a ris, gheibh-
ear e anns a' Bheurla o chionn iom-
adh ceud bliadhna. B 'e so an
t-ainm a bha aig na Baird 's a
chanain sin airson naigheachd air a
cur ann an rann. Sheinneadh am
Bard, mar bu trice, an Laj/, agus
bhiodh guth na clarsaich a co-
fhreagradh ri 'ghuth fein. Cha 'n
'eil e idir eu-coltach nach ann o'n
Bheurla a thug sinne am focal, agus
creididh mi gu'm b' ionann ciall o
shean do'n fliocal anns a' Ghaidhlig
agus anns a' Bheurla ; ach, mar
thuirt mi cheana, 's e ciall cumanta
an fhocail Laoidh, 'n ar latha-ne,
Dan Spioradail a tha air a chum-adh
ri fonn, 's a tha freagarrach gu bhi
air a sheinn a chum cliii Dhè,
Cha 'n fhiosrach mi gu bheil a
bheag a nis ri fhaotainn de na
Laoidhean Gaidhealach a rinneadh
roimh linn an Ath-leasachaidh.
Agus cho fad 's is aithne dhomh,
cha 'n 'eil rann idir ri fhaotainn de
Laoidhean nan Druidhean. Is call
mor so ; oir ged bha creidimh nan
Druidhean mearachdach, feallsa, bu
daoine crabhacli iad agus, a reir
soluis an latha fein, daoine fogh-
luimte. B' ann an rann a bha 'm
beach dan air an gleidheadh air
chuimhne ; agus cha 'n 'eil teagamh
nach b'e seinn Laoidhean roinil
mhor de'n aoradh. Bu thiodhlac
luachmhor dhuinne an aidmheil
agus an riaghailt-aoraidh 'n an
cainnt fein.
Ach is call air gach doigh moran
na's mo, nach do rainig a bheag is
fiach iomradh sinn de Laoidhean na
seann Eaglais Ghaidhealaich. Tha
seanachas creideasach air cho teom
's a bha Calum Cille 's a luchd lean-
mhuinn air seinn Laoidhean. Cha
'n 'eil mi cho earbsach gu bheil an
seanachas cho creideasach gur e
Calum, Cille is ughdar de'n aon rann
Ghaidhlig a tha nis air a luaidh
air ainm : —
" I mo chridhe ! I mo ghraidh !
An aite guth Manaich bi'dh g^um bà ;
Ach mu'n tig an Saoghal gu crich,
Bi'dh I mar a bha."
Ma bheirear creideas do'n fhaist-
neachd, is dòcha gu bheil crioch an
3
34
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Earraich, 1876.
t-saoghail na's faide uainn na's maith
leis an Ollamli Cumming aideach-
adh. An nair a bha " coigricli
a' cliuain" a' seideadli tliùrlach, a'
creachadh àiridhean, 's a' spuilleadh
theampnll anns na h-Eileanan a
Tuath 's an lar, clia'n 'eil teagamh
nach iomadh Laoidh mholaidh cho
maith ri iomadh Brosnachadh gais-
geil a chaidh gu brath a dhith anns
an leir-sgrios eagalaich a thainig air
a' Grhaidhealtachd anns na linntibh
an-iochdnihor sin.
Anns a' chruinneachadh de Bhard-
achd Ghaidhealaicharinn SirSeumas
MacGriogair, Deadhan Lis-mhoir, o
chionn corr agus tri clieud bUadhna,
gheibhear a mhor chuid de na tha
nis a hithair de'n t-seana Ehardachd,
a mach o Oisein. Ann an cruinn-
achadhMhicGriogair gheibhear Bard-
achd chrabhach ; ach cha 'n
f haighear a bheag agus cha'n 'eil am
beagan ro mhaitli. Cha 'n 'eil
mi smuaineachadh gur airidh na
" comhraidhean " eadar Oisean agus
Padruig a bha cho siubhlach 's an
am sin am measg an t-sluaigh a bhi
air an ainmeachadh 'n ar Laoidhean.
Tha iad luachmhor 'n an aite fein ;
ach cha Laoidh connsachadh eadar
Oisean 'us Padruig co-dhiu b'fhearr
cleachduin nam Fiann na'n creidimh
Criosduidh — Parras na talla Fhinn.
De na Baird Spioradail a gheibhear
an cruinneachadh MhicGriogair, 's
e Muireach Albannach — a rèir cos-
lais a cheud aon de Clilann Mhuirich,
Baird Chlann-Kaghaill — gu mor is
àirde cliu. So eisempleir d'a Bhard-
achd : —
" A bhi an cridhe Mhic Dhe,
Peacach mar mi mor an sgeul,
Mise d'a gun d'f huair a nis,
Crois losa Criosd air mo bheul ;
A losa Criosd sean de d' mhos,
Mo dha chos 'us mo da làmh,
AgTis sean-sa mise de d'dheòin,
Eadar f huil, 'us shal, 'us chnàmh."
— Booic of the Dean of Lismore,
p. 121 (Gaelic text).
Cha 'n fhaighear cunntas mion
mu leabhraichean Gaidhlig 's mu'n
Ughdair, ged nach 'eil an aireamh
ro mhor. Rinneadh a cheud oidh-
eirp 's an oidheirp mu dheireadh
's an rathad so le Beid* anns a'
bhliadhna 1832. Chaidh moran'de
leabhraichean Gaidhlig de gach seorsa
a chur a mach o'n am sin ; agus bha
iomadh leabhar clo-bhuailte 's an
am sin fein air nach d'amais Beid
ged rannsuich e gu ro churamach.
Thachair air Beid naoi deug agus da
fhichead leabhar Bardachd ann an
Gaidhlig ; agus 'n am measg so tha
aon deug de leabhraichean Laoidh-
ean. Anns a' bhliadhna 1841 chuir
Iain MacCoinnich a mach an leabhar
luachmhor sin " Sàr Obair nam Bard
Gaidhealach ; " ach am measg saoth-
air da Bhard dhèug thar fhichead,
cha d' thug e aite ach do thriuir de
na sgriobh 's a chuir a mach Laoidh-
ean. Ann am beachd Mhic Coinn-
ich bha ochd de na leabhraichean
Laoidhean a dh'ainmichi?ei(^, athuill-
idh air naleabhraichean nach b'aithne
do'n duine sin, nach robh airidh air
cuimhne bhuan airson am Bardachd.
Tha mi meas nach robh barail Mhic
Coinnich ro chli anns a' cheum so.
Anns na ehlo-bhualadh de Bhard-
achd Ghaidhealaich bho 1841, tha
roinn mhor — dlù air an dai'a leth,
tha mi meas — 'n an Laoidhean.
Thachair orm fein, uile gu leir, mu
fhichead leabhar Laoidh; agus
tha fios agam gu'n deachaidh leabhar
Laoidh no dha a chlo-bhualadh nach
faca mise.
Cha bhiodh e freagarrach,
ann an cunntas aithghearr mu'r
Laoidhean, dol a dh' ainmeachadh
gach leabhar dhiu so air leth. A
chum a'mheur so d'ar Bardachd a
* Bibliotheca Scoto-Celtica. JohnEeid.
1832. Glasgow, John lleid & Co. ; Edin-
burgh, OU'/er & Boyd ; London, Whit-
taker, Treacher, & Amot.
Ceud Mhios an Earraich, 1S76.
AX GAIDHEAL.
35
tlioirt f:i cliomhair an Leughadair,
feudaidh sinn ar Laoidhean Gaidh-
healach a roiun 'n an ceithir Buidh-
nean no Earannan.
I. Laoidhean eadar-tlieangaiclite.
II. Laoidhean a gheibhear sgaoilte
feàdh na tire gun fhios co leis iad,
agus leabhrain bheaga a chaidh a
chlo-bhualadh o am gu am.
III. Laoidhean a tha 'n Ughdair
fathasd maireann.
IV. Laoidhean 'us Ughdair a tha
airidh air aite urramach fhaotainn
am meas2; ar Bardachd.
I. Laoidhean eadar-theangaichte.
Is ann 's a' bhuidheann so a }
dheanta' hiaidh air Sailm Dhaibhidh, I
na Laoidhean 's na Dain Spioradail |
a gheibhear le ughdarras na h-
Eaglais 'n ar Biobuill ; agus cha'n
nrrainnear, tha mi meas, cus cliù a
thoirt do na daoine foghkiimte a
thug gu crich cho ordheirc an obair
cliudthromach so, agus gu h-araid
do'n Ollamh Smith a rinn, ma dh'
fhaodte, na bu mho na neach eile.
A thuilleadh air na Sailm 's na
Laoidhean a tha ri'm faotainn 'n ar
Biobuill, tha moran do Laoidhean
eadar-theangaichte 's a' Ghaidhlig.
Gu bhi g' an gabhail thar cheann, is
eigin dhomli aideacliadh nach eil I
mor mheas agam air na Laoidhean i
so. Gheibhear gun amhurus, a nis
's a ris 'n ar Cuairtearan, Laoidh no
Dan air dheagh eadar-theangachadh,
agus chaidh da Leabhar a chur a
macli le ]\Iac-na-Ceardadh, ann an
Glascho, o chionn beagan bhliadh-
nachan — a mhor chuid de Dhàin
Spioradail eadar-theangaichte — a tha
uile gu leir ionmholta ; ach seachad
air na dh' ainmich mi, eha 'n e mo
bheachd gu'n robh an roghainn a
chaidh a dheanamh de na Laoidh-
ean Beurla uile gu leir fortanach, no
gu'n robh oidhearp an Eadar-theang-
air an comhnuidh soirbheachail.
Gad tha 'Ghaidhlig 's a' Bheurla
'n an coimhearsnaich o'n a rugadh
a' Bheurla cha robh riamh moran
companais eatarra. Creididh mi
nach 'eil Bardachd 's an Eoinn-
Eorpa is duilghe chur gu Gaidhlig
na 'Bhardachd Shasunnach. Tha
so fior gu souruichte, a reir mo
bheachdsa, mu thimchioll nan
Laoidhean sin is trice a gheibhear
air an Eadar-theangachadh — Laoid h-
ean Beothachaidh no Dusgaidh,
mar theirear rin. IMar a dh' ainmich
mi cheana tha dealachadh mor eadar
ar beachdan agus eadhoin ar fair-
eachduinean Spioradail anns a'
Ghaidhealtachd agus beachdan nan
Gall, agus gu souruichte nan Ameri-
canach; agus cha 'n 'eil e idir farasda.
oidhearp shoirbheachail a thoirt air
eadar - theangachadh an t-seorsa
Bhardachd so. Chunnaic mi Dain-
2Ihr. Weaver a bha ro shiubhlach
'n ar measg beagan bhliadhnachan-
roimhe so, anns a' Ghaidhlig; ach
b'e mo bharail gu'm faigheadh an
t-eadar-theangair obair a b'f heumaile
agus a dheanamh e na b' f hearr. Dh'
eadar-theangaieh Mr. MacKath gti
Gaidlilig cuid de Laoidhean an
Americanaich Mr. Sankey a bha 's a
tha cho tairbeartach 'u ar measg.
Rinneadh an obair so le tuigse, le
foghlum, agus le saothair; ach
saoilidh mi gu'n aidich a mhor
chuid de dhaoine nach faighear a
bheag de Bhardachd an Laoidhean
Mlir. Sankey 's a' Bheurla, agus
nach 'eil e comasach am beagan sin
fein a thoirt gu leir do'n Ghaidhlig.
II. Anns an dara buidheann tha
mi cruinneachadh cuideachd Laoidh-
ean— gun fhios CO rinn iad — a
chluinnear a nis 's a ris a measg an
t-sluaigh ; Laoidhean a chithear am
Paii>earan Naigheachd 's an Cuairt-
earan le ainm an Ughdair no gun
ainm ; agus Leabhrain bheaga
Laoidhean a gheibhear air uakean
anns na bùthan.
Tha gun teagamh dealachadk
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Earraich, 1876
mor ann am buaidh eadar cuid de
na Laoidhean so agus cuid eile ; agus
tha iad moran na's lionmhoire ann
an aireamh na bhiodh an t-aineolacli
a' saoilsinn. Tha cuid diu binn,
ceolmhor : acli tlio, moran diu, ged is
duilich learn a radh, anns nacli faic
mi a bheag ach dearbhadh follais-
each air cion tuigse, fein-speis agus
aineolas an Ughdair. Bbeirear air
nairean cliii Baird seachad air son
beagan de rannan ; ach is eigin gu'm
bi am beagan de ghuè fior-mhaith
mu'n cunntar an t-tjghdar airidh air
an urram. Tha e air aithris nach
do sgriobh IFolfe de rann ach
" Tòrradh Shir Iain Moore " ach
gleidhidh an Duan bheag so cuimhne
Wolfe agus Shir Iain maireann 's an
tir. Am measg nabheil de oidhearp-
an beaga againn 'n ar Laoidhean
Gaidliealach cha saoil mi gur airidh
air cuimhne mhaireannach ach aon
— Laoidh Mhic-Ealair. Chaidh
tuilhdh 'us aon de Laoidhean
MhicEalair a chur an clo — 's e
Daibhidh nan Laoidh a theirteadh
ris 'n a ghinealach fein ach bha aon
diu cho measail os cionn chaich 'us
gu'n abrar rithe fathasd "■ Laoidh
Mhic-Ealair " mar 'nach sgriobhadh
an t-Ughdar ach i so a mhain.
Gheibhear an Laoidh so ann an
Cruinneachadh MhicCoinnich —
ach as eugmhais so gheibhear i ann
an cuimhne na cuid mhor a tha
cleachduin a bhi 'g eisdeachd no
seinn Laoidhean Gaidhealach. Chois-
eadh i ainm Baird d'a h-Ughdar ann
an canain fo'n ghrèin.
III. Laoidhean a tha 'n Ughdair
fathasd maireann.
Am measg nan Ughdat a sgtiobh
Laoidhean 's a tha fathast maireann,
tha cuid nach aithne-dhomhsa; oir
tha'chleachduin cumanta 'n ar measg
a bhi 'sgriobhadh gu'n ainm, no le
ceud litrichean an ainm. Ach thainig
aireamh nach Iju bheag fa m' chomh-
air air aon doigh no doigh eile.
Theirteadh o shean " Na labhair ach
maith mu na mairbh ; " agus am
measg iomadh dearbhadh eile a th'
againn air a' bhuaidh a tha 'n saoghal
a ta lathair a' faotainn thairis oirnn
fein, tha 'n doigh air a' bheil sinne
a' leantainn na comhairle so a thainig
a nuas o chèin. An àite a radh "Na
labhair ach maith mu na mairbh,"
their sinne "Na labhair mu na
beothaibh aon chuid maith no olc ; "
agus, ma dh' fhaodte, air son an
reusain cheudna. Bha ar n-aithrich-
ean a' creidsinn gu'n tugadh Spiorad
nam Marbh dioladh a mach; tha
dearbhadh gun taing cho laidir
againnenach ni faoin a bhi 'n eisemeil
teangadh nam Beò. Cha 'n 'eil mi
'dol a dh' atharrachadh na cleachduin
so. An uair a theid thusa agus mise
a ghiulan do'n tigh a tha air orduch-
adh do na h-uile bheò, feudar barail
neo-chlaon a thoirt air Sgriobhaidh-
ean ar latha-ne ; agus cha 'n 'eil mi
gun amhurus nach e breith an dream
a thig 'n ar deigh, cia air bith cho
torach 's a tha an linn so ann an
Eanntachd, nach 'eil a' Bhardachd
ach tearc.
IV. Laoidhean a tha iad fein agus
an Ughdair airidh air aite Urramach
f haotainn am measg ar Bardachd.
An uair a chuir Mr. Mac-Illeath-
ain, GhHnn-Urchaidh, a mach a
chuid Laoidhean fein, seachd bliadh-
na roimhe so, sgriobh e 's an Roimh-
radh air an doigh so : " Nach lion-
mhor iad a tha fathast beò agus
nach lionmhoire iad a tha marbh, a
mheal mor-bhuannachd agus toil-
eachas-inntinnoLaoidheanSpioradail
a sgriobhadh le aireamh nach beag
de Bhardaibh Diadhaidh ar duthcha
fein, mar a bha Dughall Buchannan,
an t-Urramach Seumas MacGriogair,
an t-Oila Domhnullach, agus Iain
Moristan — Gobhainn na h-Earadh —
agus moran eile a bharrachd orra a
dh' fhaodainn ainmeachadh." Ach
chaochail Macllleathain ; agus cha
Ceud JIhios an Earralch, 1S7G.
AN GAIDHEAL.
37
d' f hag e, a reir mo bheaclidsa, anns
a' Ghaidliealtaclid Bard cho ard cliù,
no ach gann Breitheamli air Bard-
achd cho coraasach, ris fein. Leis a
cheathrar Bhard a dh' ainmich esan,
bu mhaith leam triuir eile a chur
a tha airidh air aite urramach
fhaotainn am measg nam Bard
Gaidhealach a sheinn Laoidhean —
's e sin Donnachadh Dughallach,
Padruig Grannd, agus Mr. Mac-
Illeathain e fein. Tha againn mar
so seachdnar a tha comharraiclite
am measg ar Baird Spioradail araon
airson airde am_ buaidhean agus
mend an obair. Cunntar MacEalair
'n am measg air son nam feartan
bardail a dhearbh e anns an laoidh
a' dh' ainmich mi cheana. Cha 'n
fhiosrach mi aon tuilleadh is airidh
a bhi air ainmeachadh am measg na
buidhne so. Theirinn, ma ta, gu
bheil ochdnar Ghaidheal a sgriobh
Laoidhean ò linn an Ath-leasachaidh
is airidh air urram. mar Bliaird.
Ach tha aon diu so, a reir mo
bheachdsa, a tha 'g eirigh cho ard
OS cioun chaich gu leir — Dughall
Buchannan — agus gu bheil e airidh,
air a ghleidheadh air leth ann
an cunntas nam Bard Spioradail.
De 'n t-seisear eile— oir tha mi
'ixabhail seachad air MacEalair — bha
triuir de'n Eaglais Shaoir agus
liiair de 'n Eaglais Bhaistich; agus
anns gach buidheann bha da mhin-
isteir agus aon searmonaiche.
Feudar, tha mi meas, an t-Olla
Domhnulluch agus Iain Moristan a
chur cuideachd. Mar Bhaird, bha
iad coltach ri eheile, agus mar Dhi-
adhairean cha robh iad, tha mi
meas, thar"mi-i»eas, mi-choltach. A
mach o'n tir anns an cualas an guth
'us anns am facas an gluasad, cha 'n
'eil an Laoidhean, cho fad 's is aith-
ne dhomh, moran air an leughadh.
Carson sol Cha 'n ann 's an
Leabhar so, tha mi saoilsinn, a ruig-
ear a leas dol a sheirm cliu an 011-
aimli DhomhnuUaich. Aidichear
anns gach aite gur ann fior ainmig
a chunnacas duine cho treun ann an
cubaid Ghaidhealaich o linn
Ohaluim Chille. Agus air son
buaidhean nadurra saoilidh mi, a
reir gach cunntais a th' againn,
nach robh Gobhainn na h-Earadh a
bheag air deireadh air Abstol na
h airde Tuath. Ciod is aobhar, ma
ta, an uair a bu Bhaird le eheile iad,
nach 'eil an Dàin na's miaghaile na
tha iad Ì Thagh iad steighean, mar
bu trice, a bha cumanta gu leoir am
measg nam Bard Gaidhealach —
Marbh-rannan. Feudaidh mi bhi
mearachd ; ach 's e mo bharail gun
faighear an t-aobhar ann an tomhas
mor ann an so ; — gu'n do lean iad
an steigli tuilliclh 'us fixda eadhon a
reir an tomhais Ghaidhealaich ;
nach do chleachd iad fuinn a bha
cumanta am measg an t-sluaigh ; gu
bheil iad mar a dh' fhaodas sinn a'
radh an comhnuidh a' searmonach-
adh 'n an Dàin ; agus gu bheil na
faireachduinean 's na beachdan a
tha iad a' toirt fa'r comhair do-
thuigsinn do mhoran, agus luach-
mhor 'n an suilibh-san a mliain a
dh'àraicheadh 's a dh' iunnsachadh
o'n òige anns na criochaibh anns an
do theagaisg na daoine urramach so.
Bha Mr. Macllleathain, a reir mo
bharailsa, ann am buaidhean nad-
urra, air deireadh air an aon is laige
de'ndha; ach saoilidh mi nach faigh-
ear o aon diu ran nan is binne na
iad so :
'S mairg a dh' earbadla as an oige
Ged is boidheach i r' a faicinn
Neart 'us cuma, 's faoin iad comhladh,
'S i glioraich a dh' earbadh asda.
Bha thusa, Mhairearad, òg am bliadh-
naibh
Bha thu ciatach am measg òg-bhan
Og mar bhean thu, òg mar mhàthair
Og 'n uair ghairm am bks sibh comhladh.
Mu'n triuir Bhaisteach a dh
ainmich mi tha e mar an ceudna
38
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Ean-aicli, 1S76
fior gur e an t-aon is isle buaidh-
ean is airde cliù mar Ughdar Laoidli-
ean — ^^'s e sin Padruig Grannd a
chaitli a bheatha fhada gu li-ur-
ramach an Stratli-Spè. Gun
teagamh am measg nan Soisgeulaicli-
ean a dh' fhag an riogliachd so o
am gu li-àm, 's a chaith am beatha
a' saoithreachadh an duthchannaibh
cèin, cha 'n aithne dhomli aon is
airidh air cliu na's airde na'n Dr.
Sèumas MacGriogair ach a mhain
Peairteacli mar bha e fein a tha
fathast maille ruinn, Dr. Duff; acli
cho robh MacGriogair cho buadh-
mhor mar Bhard 's a bha e mar
dhuine 's mar Shoisgeulaiche. Bu
duilich leam ni searbh a' radii mu
•n duine urramach so ; ach tha aon
■ni gu sonruichte a tha 'diteadh nan
Laoidhean aige ann am bheachdsa
■ — 's e sin mar -tha moran de 'n
chainnt 's de'n smuain air an
'tarruing o Bhaird eile agus gu
sonruichte o Dhonnachadh Ban Mac-
an-t-Saoir. Tha a cheart rann
agus moran de'n ckainnt anns an
do sheinn Donnachadh Ban eliù
Mhairi Bhàn Og aig MacGriogair
a' cur an ceill a ghraidh d'a Fhear
Saoraidh. Cha 'n e mhain so.
Chuir Donnachadh bochd an
" Cumha " a' rinn e do Choire-
cheathaich ri fonn port-damhsa cho
iullagach 's a th' againn — Flowers of
■Edinburgh ; agus mar guna biodh
gach ni ceart a thigeadh o Mhac-an-
■t-saoir ghabh MacGriogair an rann
agus cuid de'n chainnt ann an Laoidh
d' an d' thug e mar ainm An Gear an!
Chaoin Donnachadh Ban Coire
Cheathaich mar so : —
' ' Is duilich leam an càradh
Th' air coire gorm an fhasaich
'S an d' fhuair mi greis g' am àrach
'S a bhraighe ud thall," &c.
agus ghearain MacGriogair a staid
spioradail fein mar a leanas : —
" Is duilich leam mar tha mi,
■ A'' Biubhal le mo namhaid.
Gun umhail do na h-aintibh,
'S mo ghradh dhoibh cho faun :
'S iomadh fear a bharr orm,
Tha siubhal reir a naduir,
'S e 'n lagh thafulang tamailt,
'Us taire nach gann,"&c.
Chuala mi iomradh air bantrack
Piobaire a chaidli, beagan laithean
as deigh bàis a fir, a dh' fhaicinn na
h-uaighe. Ghuil a bhantrach bhochd
gu goirt, phòg i 'm fòid fo'n robli
fear a graidh 'n a luidhe, agus dh'
eirich i gu dubhach a dhol dachaidh.
Cha robh e soirbh dh'i a ciil a thoirt
ri " leabadh chaol " a fir ; agus
fathast 'n a seasamh air an uaigh,
chaidh a cuimhne air a h-ais gu
laithean a h-oige, an uair a chuir i
eolas air a' Phiobaire. Bha
na cuimhneachain taitneach, oir
" gheibhear gairdeachas 's a' bhròn."
Tliog smuain na bantraichgunadurra
a dh' ionnsaidh nam port a bu toigh
leis a' Phiobaire bhi cluich air a'
phiob. Bha aon phort gu sonruichte
air an do shocruich a h-inntinn.
" Bha do speis do'n phort so, a
riiin," arsa bhantrach, "riamh
ro mhòr, agus is maith tha fios agam
c'arson, 's e am port a bhithinn fein
an comhnuidh ag iarraidh ort a
chluich an uair a bha sinn a' suiridii.
Cha leig mi am port sin air di-
chuimhne gu brath." Leig a'
bhantrach bhochd air di-chuimhne
aobhair a turuis. Chaidli a giulan
air a h-ais, le cumhachd na smuain,
gu bliadhnachan a h-òige 's a sunnd ;
agus, mu'n d' thug i 'n aire c' àite
an robh i, sheinn 'us dhanns' i 'm
port air uaigli a fir nach robh seachcl-
uin marbh. Saoilidh mi gu bheil
Donnachadh Ban a' caoidh Choirc-
Cheathaich, agus Seumas MacGriog-
air a' gearan a pheacanna, ri fonn
Flowers of Edinburgh, cho fada air
seacharan ris a' bhantraich agus
nach 'eil leth-sgeul na bantraich aca.
Cha d'thug MacCoinnich àite do
Dhonnachadh Dughallach ana aa
Cend Mhios an Earraich, 1876.
AN GAIDHEAL.
39
" Sar obair nam Bard Gaidliealacb,"
agus cha d'aiumich ]\lacllleathain e
am measg nam Bard Diadhaidh.
Bha'n Dughallacli 'n a Shearmon-
aiclie an Eilean Thiritbe. Cha'n
f baigbear a leabbar acb tearc ; acb
's e mo bbarail gu'n do tbaomadb
Spiorad na Bardacbd ann an tombas
air an duine so. Cba do tbagb e ro
tbric fuinn thaitneacb ; agus cba 'n
'eil a rann acb ainmig reidb no ceol-
mbor ; acb tba inntinn laidir mbis-
neacbail aige,agus tba'smuaintoracb,
brigbmbor. Feudaidb e bbi nacb
'eil ann acb neonacbas, acb duisgidb
laoidbean an Dugballaicb agus dealbb-
au ]\Ibic-an-t-Sagairt (EaiTa-Gbaidb-
ealacb eile) co-ionann faireacbduin
a m' inntinn. Bbeir iad le cbeile
air m'ais mi gu b-Eileanan na h-
Airde-n-Iar; saoilidb mi gu bbeil
fead na gaoitbe ro'n mburan 'us
gaoir a' cbladaicb an combnuidb a
m' cbhiais.
Le nabubjgriadesmiora'Bbairdna
Donnacbadb Dugballacb agus le
buaidbean moran na b' isle na
Seumas jMacGriogair, cboisinn
Padruig Grannd barracbd cliù
le cuid de 'Laoidbean (ged
tba cuid eile dbiu air bbeag
luacb mar Bbardacbd) na cboisinn
an ditbis eile ged cbuirteadb combla
iad. Bbuidbinn e 'n cliù so, ann an
tombas mor, tba mi meas, le bbi 'cur
smuain sboilleir ann an roinn reidb,
air a' cumadb ri fonn freagarracb,
farasda tbogail. Tba moran de
" Gbloir an Uain " agus de " Bhas
an Fbirein " fior mbaiseacb agus fior
cbeolmbor. Cbunuaic mi dearbb-
adli nacb di-cbuimbnicb mi air a'
'gbreim a rinn an rann a leanas air
inntinn cbeolmbor.
Ged dh'f hag sibli sinne brònach
An gleann nan deoir 'n ar deigh,
Cha 'n ann mar dhream gun dochas
Xach comhlaich sinn a cheil' ;
Tha sibhse an diugh cho sgiamhach,
'S cho geal ri grian nan speur,
'S 'n uair bhios an obair criochnaicht'
Bidh sinne triall 'n ar deigh.
D. M'K.
ORAN DO THOBAE A CHUNXAIC
MI AXX AX TEAIGH LOCH
EEIBOL.
{Song to a Spring in the Beach of Loch
Erihol. )
CiOD e chuir thu, Thobair fhior-uisg',
Dh'iarraidh anns an traigh do chuaich',
Far nach tig an t-eun a dh'òl dhiot,
'S nach cinu feoimein air do bhruaich ?
Gur milis 's gur grinn thu, Fhuarain,
'S air learn fhein gur cruaidh do dhkn,
Am folach am broUleach na mara,
Fhad 's a mhaireas am muir-Ian.
B'fhearr learn d'fhaicinn anns an fhireach,
Xo an innis ghiiirm nan craobh,
Far an òilt' thu moch us feasgar,
Leis an EUid is a laogh.
Far an tigeadh an Damh cabrach,
O 'leabaidh 's a' chreachunn fhuar,
'Dh'òl gu deòthasach de 'n fhior-uisg,
'Einn fhalluinn co sgiamhach tuar.
Far an iarrt' thu leis an t-sealgair,
Sgith 's an anmoch tighinn o'n bheiim,
'S 'n uair a dh'òladh e a leòir dhiot,
Cha Ihbadh e 'm feoimein fo 'bhuinn.
Far an tigeadh eoin a' bigil,
'Fhliucheadh ribhead nam pone binn.
Seal mu"n dùisgeadh iad a' choille,
Le coireaU nan laoidbean grhm.
Far 'm bu mhiann le maighdinn bhòidhich
'Bhi cumail na còmhdhail àigh,
'G eisdeach as ùr cliu na maise,
j 'Chuir lasadh an cridh' a grhidh:
j I 'goid seallaidh trie a' d' sgathan,
I De 'n àillèaehd mu'n d'rinn e sgeiil,
'S "n uair a chromadh i a dh' Ò1 diot,
E 'maoidheadh dhut pòig o 'bèul.
B'annsa leam an sud thn, Thobait,
Xa 'bhi feadh nan clachan garbh,
'Dòrtadh do slrruthanan soilleir
Am broilleach nan tonnan searbh ;
'Dòrtadh d' fhior-uisge gu diomhain,
'S ged dh'fhiachadh tu gu La-Luain,
Cha dean thu 'n cladach na's grinne,
'S cha dean thu milis an Cuan.
40
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Earraich, 1S7G.
FEEAGAIKT AN TOBAIR.
Ciod a chuir thu, 'bhean, 'g am chtimha,
Ged is garbh 's is clubh mo chuach,
Ged nach e grinneal is grunnd dhomh,
'S nach cinn flùran air mo bhruaich.
Tha mi anns an tràigh cho suaimlineach,
Ag èisdeachd ri niiallan nan tonn,
'S ged bu cheol dhomh na h-àrd langain
Aig leannan nan aighean donn.
Cha 'n eil grinneas na mna-uaisle
Ceangailte ri luach a send,
'S ged bhios riomhadh daor mu'n fhiodhuill,
Cha dean sud na's binn' an t(iud.
'S ged bhiodh ròsan, feur, us biolair,
Mu m' bhile 's an aonach àrd,
'Se na b'fheairrd mi fhein sud agam,
'Bhi maiseach an sealladh Bàird'.
'S ioma bean tha 'm bothan brònach,
Aig a' bheil solas 'n a crann,
Nach eil aig baintigheaman mòrail,
Aig a' bheU an t-òr neo-ghann.
'S ioma bean a tha mar mise,
A' dòrtadh ionmhas a gaoil
Far nach f haigh i meas no pris air,
Gus an ruig i crioch a saoghaU.
'3 ged tha mise leth mo latha
'M folach azn broilleach an loch,
Eadar tràghadh agus lionadh
Bheir mi do 'n iotmhor a dheoch.
'S ged nach tig a ghreadhan uallach,
Dh'iarraidh fuarain feadh nan clach,
'S trie ag Ò1 dhe'm shruthain fhior-uisg
An eala, an gèadh, us an lach.
'S ged bhithinn gu flurach 's na tolmain,
No an innis ghuirm na tùis,
Cha deanadh tu fhein dhomh òran,
'S cha 'n fhaiceadh tu bòidhchead nam
Cha dean mi 'n cladach na's grinne,
'S ris a' chuan cha bhi mi 'stri,
Ach bheir mi mo shruthan gu milis
Do'n àite anns 'na chuireadh mi.
Maim Nic-Ealaie.
St. Petersburg, a's t-fhoghar, 1875.
COMHRADH
EADAR MURACHADH BAN AGUS
COINNEACH CIOBAIR.
M. — " Blia dull agam riut an
nochd, a Clioinnich, agus is mi tha
toilichte nach do mheall tliu orm
's an duil sin. Bha fios agam gu'n
robh thii a' cur rombad a bhi ann
am Baile-na-Cille air Dimairt a dh-
f haicinn gach ni a reicear an la sin,
agus chuir mi fios thugad le Domh-
null Mac Alasdair Mhic Sheumais,
a bhi cinnteach gun tigeadh tu an
nochd gu bhi deas chum nan gnoth-
uichean cianail ann am Baile-na-Cille
fhaicinn air an ath sheachdain.
Tha mi 'n dòchas gu'n d' fhag thu
slàn iad eadar bheag agus mhòr 's
a' Ghoirtean-Fhraoich."
C. — " Tha iad air an cosaibh gu
lèir, agus cha lugha na mile beann-
achd a chuir Seonaid dh' ionnsuidh
nan uile 's an fhàrdaich so. Tha
gnothuichean. Fir Bhaile-na-Cille
cianail da rireadh ma's fior na chual
mi mu'n tiomehioll."
M. — " Cha'n 'eil ath-sgeul air,
agus d'a thaobh-san cha'n urrainn
cùisean a bhi ni's miosa. Cha'n
f hàgar fiu luach na circe aige nach
toirear uaith, ach a' bhean agus na
pàisdean, agus mo thruaigh iadsan
a nis ! Ach thug iad orra fein e.
Cha'n ann cosmhuil ri tuathanach a
bha e, a dh' fheumadh seasamh ri
màl tròm gach leth-bhliadhna, ach
ri uachdaran saibhear nach b' urrainn
grunnd an sporrain aige a ruigheachd
clh' aindeoin cosdais."
C. — " Tha amhuras agam gu'n d'
fhuair esan innleachd air grunnd a
sporain a ringheachd agusascriobadh
falamh. Cha'n fhoghnadh do dh'
fhear Bhaile-na-Cille, agus d'a
chuid mhac agus nigliean, ach eich
agus carbaid dheth gach cumadh
agus gnè, cuirmean, pòiteireachd,
ruidhteireachd, agus gleadhraich
dhe'n t-seòrsa sin gach la dhe'n
bhliadhna. Cha b' urrrainn Sir
Sòumas fein seasamh ri sin. Ach
c'àit am bheil taing Fir Bhaile-na-
Cille an diugh 's a dhruim ri balla ?
Ochan ! nach robh muinntir stolda,
stuama, agus glic."
Ceud Mhios an Earraich, 1876.
AN GAIDHEAL.
41
M. — " Cha'n fhios domh air an
t-saoghal ciod a dh' eireas da fein,
agus d'a theaghlacli àrdanach, uibli-
reach, ainniseach ! Tha aobhar aca
a radii mar a tlinbliairt an Stuibhard
èucoracli, — " clia'n urrainn sinn
ruadiiar a dlieanamh, agus is near
leinn deirc iarraidii."
0. — "Ruadiiar a dlieanamli ! Clia
b'e 'n sealladli beag na niglieanna
riomliach, leòmach, aige, mar na
deallain-de fliaicinn a' ruadiiar air
no raointibli, no ri dubli-obair sam
bitli eiie. Is oic a thigeadli e diiaibh,
acli CO is coireacli Ì Cha robli acli
òinseacii 'n am màtliair, agus amàdan
'n an atliair, acli ciod ris am feudar
dùil a bin a tliaobli an slioclid 1 An
càite do'n cliloinn a blii air an àracli-
adli suas ami an gliocas, grunndalas,
agus deagh blianas-tiglie, agus air
an teagasg clium an hamli a cliur ris
gacli obair a stigli agus a macli,
tliugadli cead do na niglieanaibli
agus do na gillibh maraon, fas suas
ann an aineolas air na nitliibli sin
gu leir, agus rud a's miosa, ann an
aineolas air gacli foglilum bu choir
a blii aca mar mhuinntlr 's an inbh'
sin anns an robli iad 'g an suidli-
eacliadli fein. Cliual mise nach 'eil
sgoil sam bith aig an òigridh air fad,
agus is cianail an gnotliuch e ! Is
mòr an dearmad air son am blieil
aig na pàrantaibli sin ri freagairt a
tliaobh na ciiise so, oir is muladacli
ann an diitliaicli Cliriosduidh, gu'm
biodh sliochd duine a bha 'g a mheas
feinnab'fliearr namuinntir eile,air an
togail suas ceart co aineolach ri loth
na h-asaile liadhaicli."
M. — "Tha sin uile ro fhior, a
Clioinnich, oir cha'n aithne dhomli
an diugh teaghlach a tha ann an
staid na 's truaighe na'n teaghlach sin
ann am Baile-na-Cille. Leig fear-
an-tighe fein le fiachaibh gu'n
choimeas meudachadh na aghaidh.
Cha robh e 'gabhail suiiii dhiubh, —
cha robh e 'cumail nan gnothuichean
aige rèidh, ach bha e 'cur an drocli
la seachad le bhi 'g oibreachadh o
mhios gu mios anns na bancaichibh
dublia sin, — a' dearmad a dhleasn-
ais d'a theaghlach, — a' call suime
dheth riaghladh an fhearainn aige,
— a'tagail gach cùis ann an laniliaibh
a chuid sheirbhiseach, — a' cur na li-
ùine seachad aim an ruidhteireachd,
agus a' fagail a shliochd fein mar a
tiiubhairt thu, a Choinnich, gu tur
aineolach, gu'n sgil, gu'n sgoil, gu'n
stiùireadh, gu'n seòladh, chum gach
ni a dheanamh a reir an toil fein.
Acli a nis, thàinig na nithe sin gu
buil, agus ann an aon la, thuit nèul
dorch air Baile-na-cille, an uair a
bhriichd an luchd-lagha, agus na
maoir an-iochdmhorastighair chum
gach ni a chur fo chis le h-ughdarras
do-chiosnachaidh an drèuchd fein.
Gun teagamh is leòir an staid dh'
ionnsuidh an d' thug Baile-na-cille e
fein, chum suilean gach tuathanaich
's a' Ghaidhealtachd f hosgladh, agus
chum cùrani, gliocas, agus measarr-
achd a theagasg dhoibh. A thaobh
nàdair bha e 'n a dhuine càirdeil,
comunnail, coingheallach, agus re
ùine curamach mu ghnothuichean
fein, ach a' chuid 's a' chuid dh' f has
6 mòr 'n a bheachd fein, agus
chaidli e leis an t-sruth. Clia'n
f hoghnadh dha ach a bhi a dh' aoin-
bheum 'n a dhuin'-uasal. Agus
chum na criche so, cha bliiodh e
toilichte mar faiceadh e daoine mora
na diithcha gach la a' taoghal air.
Bu mhuladach a bhi 'faicinn a
ghiùlain air an dòigh so ; 's eadli,
bu chianail a bhi fianuiseach air
mar bha e air a lionadh le mòr-chuis
agus stràicealachd, agus mar sin, le
amaideachd fein a treorachadh a
theaghlaicli gu sgrios. Uime sin,
gabhadh gach tuathanach, agus gach
neach eile rabhadh o ghiulan gun
chèill an duine thruaigh so, a chaidh
gu h-obunn dh' ionnsuidh na bochd-
ainn le' shùilibh fosgailte."
42
AN GAIDHEAL.
Ceud ISIhios an Eaeraieh, 1S76
C. — "Is lag-cliuiseacli an creutair
an duine an iiair a dli' f hàgar e dha
fein, agus air sin tha Fear Bhaile-na-
cille 'n a eiseimpleir soillear. Chual
mi nacli 'eil lide aige an diiigh dhe'n
Ghaelig, cainnt a mliàthar fein, agus
nach ceadaich e focal dhi a labhairt
le theaghlacli 'n a thigh fein, agus
tha fios aig an t-saoghal nach 'eil
Beurla Bhaile-na-cille a' bheag ni's
fearr na Beurla Choinnich Chiobair."
M. — " Cha'n 'eil, no leth oho
maith, oir tha anabarrach cearb-
ach 's a' chainnt sin, agus is iomadh
gàire mòr a bheir e air Fear-a'-
Chaisteil, Fear-na-Cuile, agus orrasan
uile a ta 'taoghal air. Ochan ! an
truaghan gu'n tuigse ! Tha iad sin
uile a' milleadh a chodach, a' dean-
amh miodail ris. sgus 'g a sheideadh
suas le h-uaill air son spòrs dhoibh
fein ; ach nach beag a ni iad 'g a
chuideachadh an diugh an uair a ta
a clieann fo'n uisge 1 "
C. — " Ach is brònach an ni a bhi
faicinn na cloinne aige co anabarr-
ach aineolach, agus co tur mi-chom-
usach air ni sam bith a dhcanamh
air an son fein. Tha iad 'n an cul-
aidh'thruais mòran na's miosa na na
creutairean sin a ta air Leabhar-
nam-bochd."
M. — " Cha'n -eil leisgeul aig neach
an diugh a chlann a bhi ann an
aineolas, agus sgoil ach gann ri
'faotuinn air gach cnoc."
C— "Ma ta, a Mhurachaidh, b'iad
sin na sgoilean daora, agus na
sgoilean trioblaideach. Cha lugha
na tri dhiubh a tha 'gun togail 's an
sgireachd againne, agus aon diubh
'n acaistealmòr air Cnoc-nan-coileach
a dh' fhoghnadh mar ionad còmh-
nuidh do Shir Seumas fein. Ubh
ubh ! cha'n 'eil cuimse idir aca."
M. — " Cha'n 'eil na sgoilean sin a
nasgaidh, a Choinnich, an àite sin,
creachaidh iad an dùthaich."
C — " A nasgaidh ! 'Cha'n 'eil port
a nasgaidh ann,' 's na h-amannaibh
cruaidhe so. Nach do chuir mi
mach ochd sgillinn deug as a' Phunnd
Shasunnach de mliàl, air an t-seach-
dain so chaidh air an son, a thuill-
eadh air paigheadh roimh laimh air
son gach aon dhe'n chuignear
chloinne a chuir mi do'n sgoil an la
roimhel Cha'n urrainn duinn seasamh
ri sin, agus Airgiod-nam-bochd a
bharrachd air sin. Tha gach ni a'
luidh gu trom air an tuathanach
bliochd, agus is maith mar gèilll
gach aon diubh fo'n eire thriiim mar
a rinn amadan Bhaile-na-cille."
M. — " Cha b' iad na sgoilean no
na bochdan a chreach an duine
truagh sin, ach na tighean-òsda, agus
na daoine mora mu'n cuairt da,
maille ri miann do-shàsuchaidh a'
chridhe fein gu bhi mòr, uasal, agus
spagluinneach. Ach gu'n teagamh
tha na sgoilean agus cisean nam
bochd anabarrach trom. Cha'n iad
a mhàin na tighean-sgoile agus
duaisean an luchd-teagaisg a tha 'n
an uallach air na tuathanaich shàr-
uichte, ach mar an ceudna sgaotli de
luchd-dreuchd eile. Tha sgriobh-
airean, clèirich, agus oifigich àraidh,
a' sgiùrsaidh na dùthcha, agus a'
greasadh gach pàisde dh' ionnsuidh
na sgoile, biodli e tinn no slàn,
lomnochd no sgeudaichte, casruisgte
no còmhdaichte,- — agus aig gach aon
dhiubh so fa leth tha deagh-dhuais
air son an saoithreach. Agus cha'n
e so e uile, ach cha'n fhaod paisd a
a shròin a cliur a stigh air dorus an
tighe-sgoile gun airgiod a mhaighstir
a bhi 'n a dhòrn. As eugais sin
cuirear dhachaidh e, agus cha luaith'
a ruigeas e tigh 'athar na dh'
f hògaireas an t-oifigeach e air ais a
ris dh' ionnsuidh na sgoile, agus aig
an am cheudna a' Ccàineadh athair
na teaghlaich do bhrigh nach 'eil e
'a cur a niacli an airgid dhlighich air
son na cloinne aige. An sin, eiridh
còmhstrith eadar fear an tighe agus
an t-oifigeach, a chionn gu'm bheil
Ceud Mhios an EaiTaich, 1876.
AN GAIDHEAL,
43
an t-aon a' tagradli nach eil e 'n a
chomas an t-airgiod a chur a mach,
agus an t-aon eile a' cur an ceill gu'm
fèum e sin a dheanamh, agns mur
'eil sin da rireadh 'n a chomas
faigheadh e e o Bhòrd-nam-bochd.
Uime sin, air da a bhi falamli, gun
fiu aon sgillinn ruith 'n a sporran,
tha e' toirt a' Bhùird sin air, ach cha
luaith' a dh' innseas e a' chuis, na
chuireas am Bòrd air falbh e, a' cur
an ceUl da, ann am briatbraibh
aithghearr, crosda, gu'm bheil e 'n
a dliuine a ta slàn, laidir, fallain,
agus uime sin, Ian chcmusacli air
obair a dheanamh, agus gu'm feum
e airgiod na sgoile iocadh gun dàil
Cuimhnicheadh e, mur dean e sin
gu toihchte, gu'n dean an lagh a cho'-
eigneachadh, olc air mhaith leis e.
Air an dòigh so, tha àÌDihreitean ag
eiridh auns gacli sgireachd, agus tha
a' chlann bhochd mar eadar dha
theine air an ruagadh a null 's a nail,
gun a bhi idir a' faotuinn na
buannachd a's lugh o'n sgoil."
C. — Chuir thu gu direach, ceart
na CLiisean an ceill mar a tha iad, a
]\Ihurachaidh, agus is aithne dhòmh-
sa aon duine bochd a tha 's a' cheart
am, anns an staid sin a dh' ainmich
thu, agus is e sin mo choimhears-
nach fein Seumas MacUillleim Mine
Euairidh. Thu deichnear chloinne
aige (gu'n robh iad air am beann-
achadh dha) agus seachduar dhiubh
ann an aois na sgoile. Tha'n t-
oifigeach ri 'shail gach la, 'g a chàin-
eadh, 'g a chiobadh, agus 'g a bhag-
airt air sou a bhi 'cumail triùir
dhiubh as an sgoil ; agus air an
làimh eile, tha Seumas bochd a' tag-
radh le firinn nach urrainn da a'
chaochladh a dheanamh. Cha 'n
'eil a thuarasdal ach da sgillinr Shas-
unnaich 's an la an uair a bhios an
aimsir tioram, gun ùine bhriste,
agus gu cinnteach cha 'n 'eil iomall
mor air sin, an deigh da bheul
dheug a lionadh, da choluinn dheug
a sgeadachadh, agus màl tìghe
iocadh, — cha 'n 'eil iomall air sin,
mar a thubhairt mi, chum a bheag a
thoirt seachad air son na cloinne a
theagasg.
M. — Cha 'n 'eil, cha 'n 'eil, a
Choinnich, a reir mo bheachd-sa,
cha robh mòran gliocais ann an cinn
nan àrd-riaghlairean sin a dhealbh
na reachdan cruaidhe sin a thaobh
nan sgoilean, agus mur ath-leasaich-
ear iad bheir iad sgrios air an dùth-
aich. Tha na h-uile nithe ag
oibreachadh an aghaidh an duine
bhochd. Tha e air a chlaoidh, agus
air a sharuchadh. Tha an spiorad
aige air a bhriseadh, agus do bhrigh
nach 'eil cumhachd aige nithe a ta
eucomusach a thoirt gu crich, tha
e a' call a mhisnich, a' tuiteam ann
an èu-dòchas, agus a' fas caoin-shuar-
ach mu nithe an t-saoghail a ta lath-
air, agus a ta chum teachd.
C. — Bhuail thu gu direach an
tarrang air a ceann, a Mhurachaidh,
oir cha 'n 'eil viicheadh air a' chilis
idir, agus is lionmhor iad anns gach
cearnadh dhe 'n Ghàidhealtachd a
thogas fianuis air an fhirinn sin."
M. — Ochan ! mo thruaigh gur
fior an sgeul, agus mu leanas ciiisean
fad air an doigh sin, mill ear an dùth-
aich, agus cuirear stad air gach
soirbheas agus sonas. Is iad na
cosnaichean, an luchd-ceairde, agus
gu sònraichte na tuathanaich a ta
'cumail siias na rioghachd, agus ma
mhillear iadsan, tuitidh gach ni ann
an aimhreit, agus thig an t-àm auns
am faic an rioghachd Bhreatannach
an la a's àirde.
C. — Na dean droch mhanadh, a
Mhurachaidh, ach fag gach ni ann
an làimh an Fhreasdail mhòir agus
ghlic sin aig am bheil cumhachd
solus a thoirt a dorchadas, agus gach
slighe cham a dheanamh direacli.
Fàgaidh sinn na nithe sin, ma ta,
gun tuilleadh a ràdh mu'n timchioll
aig an am, ann an dòchas gu'n oibr-
44
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Earraich, 1S76.
ich iad le cheile fatliast chum maith
d'ar tir, agus do gach àrd agus iosal
a ta 'g a h-àiteachadh. Slàn leat an
diugli, a charaid mo ghràidh, slàn
leat.
M. — Slan leat-sa, a Choinnich,
agus na bi fad gus an tig thu a ris.
" Is iomadh rud a cliith an duine a
bhiosfadabeo," agus tha mi'n dòchas
gu'm blieil iad beò a chith nithe a'
soirbheachadh gu sònraichte am
raeasg nan Gàidheal, gu'm faigli iad
am meas agus an cliii sin a thoill
iad, agus gu'm bi gach lagh agus
reachd air am beannachadh chum
an leas. Mile beannachd do Sheòn-
aid. Slàn leat.
Alasdair Euadh.
SOIPJDH.
Rinneadh an t-òran a leanas le Aonghus
Mor ]\Iac-Coinnich nach mairionn, Àbracli
a thug deich bliadhna-fichead 'n a àrd-
ghlomanach air frithean Mhic-Shimidh.
'N uair a thug an t-àrd 's an aois dheth na
f eidh chaidh e air imrich do Chanada. Cha
d' fhàg e sealgair 'n a dheaghaidh a bu
chuimsiche, 's a bu mhion-eòlaiche air
àbhaistean fhir-na-croice. Dh' eug e 's a'
bhliadhna 1858 fo dheagh bhiùthanas aig
mithibh us mathaibh a dhuthcha.
C. S.
Ochan's gur mise tha fo mhulad,
An diu 's an de's gach latha ri tuireadh,
Cuimhnachadh Albainn a dh'fhàg mi
'n uiridh —
B'og bha mi 'ga falbh le mo Ghunna.
Gur ann' siud bha 'n àbhachd ainmeil,
'S iomadh latha riamh dhearbht'e,
Silidh na Feiune thair gem- luchd scan —
chais —
Fhinn 'us Oisean's Oscair chalma.
'S ged ghabh mise mo chead buan dhith,
'S ged ghabh mi an t-aiseag thar a' chuan
uaip'
'S trie mi 'smaoineachadh an uaigneas
Cuimhn'chadh air a Gleanntaibh uaimhne,
'S gu'm b'iad sid GUnn an arain,
Glinn an ime, Glinn a' bhainne,
Glinn chruidh-laoidh air airidh bharraich,
Far am bi'n damh dearg a' langan.
'S òg thug mi gaol do'n t-sealgach
Bhi g' eiridh moch 's tighinn dachaidh
anmoch
Siubhal sleitibh bheannta garbhlaich
Le guuna caol nan gleus neo-chearbach.
'S beag an t-ioghnadh mi bhith fo airteal,
Cuimhn'chadh air gach beus a chleachd mi'
Falbh gu h-uallach bheann 'us chreachann
'S a' fagail mac na h-eild' gun astar.
Ach 's e thogadh sunnd air m' aigneadh,
Cead bhi 'g eiridh ann 's a' mhadainn
Shealg an fheidh mar a chleachd mi
S 'dubh-nam-bann' fo sgeod mo bhreacain.
Bho'n 's trie loisg mi leatha fhdar,,
Beul glaic nam fuaran dùbh-ghorm
'S peileir teann 'n a com nach diùltadh
Toll a thoirt air bian an udlaich.
Ach bho'n a leig mi dhiom an ealaidh,
'S nach dirich mi beinn no beallach,
Bithidh mo ghunna caol gun leannan,
Te mo ghaoil nach d' rinn mo mhealladh.
Ach 's trie mi smaointinn le airteal,
Air na càirdibh dh' fhàg mi 'n tasgaidh,
An cistibh caola fo na leacaibh
Thall thair cuan nan stuadhaibh farsainn.
Dh 'fhkg sid m'-inntinn oho luaineach
Eis a' ghaoith bhios air na cuaintibh,
Cuimhn'chadh air gach ni le 'luasgan,
Gu'n f hios c'àite an. toirear uaigh dhomh.
Ach mile beannachd bhuam gu'm chaird-
ibh,
'S mile beannachd tha,ir an t-skile,
Dh' ionnsiijdh 'n àite an deachaidh m'ar-
ach
Braigh Lochabar na^i beann krda.
B'e siud duthaich nan sàr-ghaisgeach,
Dh'am math thig fèiieadh 'us breacan,
Osan teann fo ghliln le gartan,
'S brògan sùbaUt chum an astair.
'S trie a thog iad piob 'us bratach,
Bho Cheann-Lochial gu Braigh-Loch-
Airceig,
'S bho thaobh Loch-Lòchaidh mhoir nam
bradan, .
Mach Gleann-Spiathain gu ceann-Loch-
Lagaia.
Ge b'e thachradh oirbh an uair sin,
Ur fuil dearrsadh àrd 'n ur gruaidhean,
Bhiodh ur naimhdean ga 'u ruith 's gr
ruagadh,
An deigh sgiùrsadh le lannaibh cruaLJi;.' .
Ceul Mhios an Earraich, 1S70.
AN GAIDHEAL.
45
MU SHEALG DHEIRINNEACH
OISEIN.
BiTA Oisian iia sliean aois ann an
Tigh a muigh na aonar ann am
Ba/ile gan ainm Gleann-caoin-fheoir
an Spithreaclid Thorasa. Cliuir
Pàdrnig agus nighean Oisian, cul
ris, le ro mheud sa dhichidh e.
Cimr Padruig cuireadh air Oisian
athir-ceila air latlia araid chum feusd
a dh' umhluiche do dliream araid
(Iheth na cairdibh. Cliuir aon do
na daoinibli oga, reasgach a bha nan
suidh aig an fheusd, aig an robh
Calpa Feidli ga clireim, a cheist air
Oisian a faca e riamh calpa feidh bu
mho nan calp ud. Eng Oisian air a
chalpa agus mheurich e e, oir bha e
na dhall an uair sin. Agus f hreag-
air e 'n t oganach, agus thubhairt e
ris gu fac e calpa Luin moran ni bu
mho, agus gum b' aithne dha 'n t aite
'n robh e. Mar a bhi dith na Leir-
sin. 0 ! se 'n t' amadan truadh ars
a nighin a fear ata tabhairt creideis
dhuit led Bhosd agus led Bhria-
gaibh. Thug i an togail ghrad sin
air Eachdraidh na Feinnidh bha
sgriobht' aig a companach Padruig,
agus thilg i 'n t-ioralan ann am
meadhoin 'n teinidh, agus chaidh
iad re theinidh, mun do rug iad ach
air ro bheag a shabhaladh dhiubh.
Bha Padruig ro dhuilich air son.
Mata ars Oisian dearbhidh mise
dhuibh, gar i 'u f hirinn ata agamsa.
Agus a Phàdruig mo cheadichis tu
do<;l mhac falbh leamsa lorgadh mi
mach fathast Calpan Luin. Dh'
aonntiiich Padruig a leigidh leis.
Dhalbli Oisian agus mac Phàdruig,
ga 'm b' ainm an Gille-blar-odhar.
Choisich iad gu iochdar Beinn an t-
sealluidh, agus thog iad a mach ri
achadh gan ainm Lurg larinn.
Thubhairt Oisian ri odha ciod e
laochain a thu nis a faichdinn, oir
tha mi cluinntinn monmhor bruidh-
ne. Tha ars odha daoine tha air
Seisrich lamh rinn. Thoir mise
laochain an rathid a tha iad ; rinn
odha mar a dh' iarr e air. 'S math
a gheibhar sibh f hearamh ars Oisian.
Tha sinn a deanamh mar dhaodas
sinn ars a na fioir. Thoir dhomh
do lamh ars Oisian ris a chrann-
aorean cha tabhair ars odha, ach
thabhair an colltair' as a chrann,
agus thabhar dha e. Rinn an duine
mar sin, agus ghlac Oisian 'n colltaire
agus lùb e air a cheil' e.
Na dheidh sin thog iad a mach re
mam bradhadil, agus theirinn iad
air Leitir Luin, air a bheil an t-ainm
sin gus an la 'n diu'. Deir Oisian re
odha bi furachair a faic u seana
chraobh mhor dharuich agus cos na
taobh. Thuair an Gille-blar-odhar
i gun ro mhoran saothrich, le seol-
adh a Shean-athir. Chuir Oisian a
lamh a stigh sa chòs 'us thug e mach
as calpa 'n Luin. Dh' imich iad
rompa mach as a choillidh. Seall a
laochain ars Oisian a faic u cnoc mor
anns a bhlar an iochdar na coille.
Chi ars odha. Treoruich mis' n sin
ars Oisian. Se ainm a chnoic sa
Ceann a chnoc ain. Cnoc-fraorc bu
ghnath leis an Fheinn a bhi a tath-
ich gu trie ann sua linnibh roimhe
sin. Ceart lamh ris a pholl na
thoidhluichd Fionn athair Oisin an
coire ris an canar gus an la 'n diu'
poll choir Fhinn. Thuigh iad air a
chnoc agus ghabh iad mo thamh an
sin re na h-oich'.
Ghuidh Oisian gu duthrachdach
gum biodh Biorach-Mac-Buidheag an
t-aon chu bu dona bha riamh san
Fheinn air dheonuchadh dha. Mhos-
guil e mu dheiridh na h-oich' 'us e
mothachadh trom air muin, a chos,
agus dh' athnich e gun d' fliuair e
athchuimhnich. Dh' f ban e mar a
bha aige gu briseadh na faire.
Dhuisg Oisian an Gille-blar-odhar,
agus thug Oisian eibh na iolach
mhor as a chuir geilt-chrith air gach
creutair gluasadach a bha anns na
46
AN GAIDHEAL.
Ceud ISIhios an Earraicli, 1876.
coilltichean man duairt dha. Ciod e
chi u ars Oisian ris a Ghille-bhlair-
odhar? Tha mi faicsinn aireamli
lionmhor do chreutairibli beaga
seanga ruadha. Leigidh sinn se-
achad iad sin deir Oisian. Cha 'n
eil a sin a Laochain ach slioclid na
Luaithe-Liiinnich. Thug Oisian an
atli-èidli as. Ciod e nois a chi thu
laochain. Chi mi ars odha na h-
iirid do bheathichibh seanga donna.
Tlia sin sliochd na Deirge-Dasnuiche.
Leig sin seachad fathasd. Thug e
an treas èidh as Dli' f heoruich e da
odha ciod e bha e faicsinn. Tha
mi faicsinn ars odha moran de fhei-
dhibh troma-donna. Bis tuig Bior-
aohmacbd buidhaig. Ee siubhal a
laochain a faic u 'n cu a tighin. 0 !
chi mis e ars an Gille-blarr-odhar
agus a chraos fosgailt. Cha neil mo
chuileins buidliicli seilge fathasd
agus marbhieh e sinne. Ach feuch
a stiur thusa mo lamhs a stigh na
bheul nuair a thig e 'm fogasg.
Rinn e mar a dh' iarr Oisin air,
agus chuir e lamh na chraos 'us
mharbh se e.
Tha air a nis mi far a fac u na
feidh a tuitim. Chruinnich e leis
iad air mullach a ghualinn 'us air
uallich a dhroma, gus an ruig e 'n
cnoc air an do chaidil iad' an oiche
roimh sin. Chuir iad suas an turh-
ach. Chruinnich iad connadh.
Chuir iad na feidh as bein. Thog
Oisian Coir Fliinn athair as a pholl
'us bhruich iad na feidh. Nis a
laochain ars Oisian ri odha fan thusa
fad na laimhe uamsa man ich mi
thu 'n riochd toitein. Mo gheibh
mise mo leoir an diugh cha bhi dith
na faiUnn ortsa rid bheo. Ma b'
f hior na fuidiùdh e leoir an la sin
gum fàsadli e ogail, laidir, neart-
mhor treubhach, Bha 'n fhagails
aiga on leannan Shith. Bha crios
nia mheadhoin air son a bhrii thean-
nachadh air a clieila. Bha naoi
tinnaclian* dhe 'n chrios air a chuir
seach a cheila, man do thoisicli e
air itha nam fiadh. Dh' fheum-
adh 6 f haoitinn do shithinn na lion-
adh a bhrii 'n sin biodh an crios ann
an ruidhidh gus an tinne b' fhaide
mach. Ach nair chunic an Gille-
blar-odhar naeh rabli coltas air Oisin
gum fagadh e fuighlich, sgriob e leis
pios mor do an bha air beulthaobh
a Shean-athir, agus chuir e sud air a
thaobh fein. Dhith Oisin na bha
aig an uair sin ach cha rabh e air a
shasuchadh. Dh' ionndrain e na
thug odha leis, agus thubhairt e.
0 ! laochain us ro olc thuaras du na
faga du an t-iomlan agam bhithinn
cho mhath sa bha mi riamh.
Thiodhlaichd Oisin an coir ann
am poll choir-Fhinn. Ghluais e fein
agus odha chum pillidh do Ghleann-
caoinf heoir, ach se chomhairl' chinn
an ceann odha Oisin gu feuchadh e
fiiidhidh e Oisin a shean-athir a
chuir le craig. Chomhairlich a
mhathir dha ra laimh sin a dhean-
amh. Threoruich se e gu bruaich
Uiridh-Bhiatich ris an goirar gu
cummanda nis Uiridh 'n-fhithich,
agus dh' f hag e sud e. Thuit e leis
a chraig agus stad e meadhoin na
h-uiridh. Bha e car nine mam
buirinn dha gluasad, ach cho luath
sa chuir e 'm preathal sin seachad
thoisicli e air meurachadh man
cuairt da gus an- d' f huair e fainne
dhealluich ris nine roimhe so. Nis
sann o Leanna sith a thuair e 'n
toisicli e. Bha do bhuaidh air nach
cailidh, e radharc agus nach fuidh-
idh e bas. Thanic e 'n sin dhach
aidh le f hainne agus le calpa 'u Luin,
agus mar a thubhairt e rin man
d' fhalbh e, us amhluidh b' fior,
be calpa 'n Luin moran bu mho.
— Leahhar na Feinne.
Tuill.
Ceud llhios an Earraich, 1S76.
AN GAIDHEAL.
47
CUMHA.
The accompaDying verses are
a few of the many beautiful songs
and ballads composed by Mrs. Fraser
of Culbokie. The death of Donald
(one of her nine sons) who had a com-
mission in the German army, called
forth the pathetic elegy. An inter-
esting account of Mrs. Eraser's "Balg-
solair," The purveying bag, is given in
"The genuine remains of Ossiau/' by
Patrick Mac Gregor, ]\I.A.
C. S.
XoUaig mhdr do'n gnàs bhi fuar,
Fhuaii- mi sgeula mo chruaidli-cliàis ;
Dònull Donn-gheal mo run,
Bill 'n a shineadh an tiugh a' bhlhir.
Thu gun chbinnill os do chionn,
No ban-charaid chaomh ri gal;
Gun chistidh, gun anart, gun chill,
Thu 'd shineadh a laoigh air dail.
'S tu mo bheadradh 's tu mo mhùirn,
'S tu mo phlauntan iir an tùs fàis ;
]M' òg laghach is guii-me sùil,
Mar bhradan f ior-ghlan 'us tu marbh.
'S e bàs an-abaich mo mhic
Dh' f hag mi cho trie fu ghiiiaim ;
'S ged nach suidh mi air do lie,
Bidh mo bheannaehd trie gu d' uaigh.
'S ann do Ghearmailt mhdir nam feachd,
Chuir iad gun mo thoil mo mhac ;
'S ged nach cuala each mo reachd,
Air mo chridhe dh' f hag e enoc.
Ach ma thiodhlaic sibh mo mhac,
'S gu'n d' f halaich sibh le ùir a chorp ;
Leigidh mise mo bheannaehd le feachd,
Air an laimh chuir dHghe 'bhais ort.
SgTiiridh mi de thuireadh dian,
Ged nach bi mi chaoidh gun bhròn ;
'S mi 'g ùrnaigh ri aona mhac Dhè,
Gu'n robh d' anam a' seinn an gloir.
AM BEITHEAMH LEOGH-
ASACH.
A REIR innse-sgeoil b' e Iain
Moiriston ainm an fhir mu dheir-
eadh ris an abairteadh am " Brith- 1
eamh Leoghasach." Bha e còmh-j
naidh an Tàbast an Nis. Bu Bhan-
I Eirionnach a' chiad bhean a bh' aige,
I Theich i air an deaghaidh dhaibh
ceathrar mhac a bhi aca de theagh-
lach. B' e ainm nan gillean : Ailein,
Dònull, Coinneach agus Aonghus.
A null do dh-Eirinn thug am math-
air orra, agus dh' fhàg i iad fhein
's an athair an Nis air an dlò. Cha
robh am Britheamh gu bhi fada gun
mhnaoi : goirid an deaghaidh do 'u
chiad te f hàgail chaidh e null a dh-
ionnsuidh na Mòrthir, agus thug e
leis te eile à sin gu ruig Nis. Da
bhliadhna an deaghaidh an dalla
pòsaidh, chaidh Iain Moiriston a
rithisd gu ruig a' Mhòrthir, agus an
uair a ràiiiig iad tir thug e air a
a chuid sgioba bothan a dhian-
amh dhaibh fhein agus dhasan, gu
cur suas annta fhad 's a bhiodh
iad 's an dùthaich aineolaich ud.
Dh' fhàs a' mhuir cho fiadhaich an
la bha sùil aca ri falbh air an ais
do Leoghas agus gu'n seoladh an t-
slige bheirnich oirre. Air an doigh
chiadna dh' fhà-s a' ghaoth cho ciuin
's nach gluaiseadh i an seol bho 'n
chrann aca. Cha robh comas air, b'
eiginn daibh fuireach 's an àite 's an
robh iad an oidhche sin. Mu
mheadhon-oidhche chuala fear de 'n
sgioba an sgread oillteil 's a' bhuille
throm ud, Dhuisg e Ccàch cho luath
's a b' urrainn da, agus ghrad-eirich
fear dhiubh agus chuir e gabhail 's
an teine mar a b' f hearr a dh' f haod-
adli e, agus chunnacas mar a bha
chilis. Dh' eubh an duine gu luath
le guth uamhasach, " Mo chreach !
mo chreach ! a dhaoine, eiribh 's am
Britheamli marbh, 's a cheann 'n a
dhà leth. Chaidh gach fear 'n a
bhreislich, gach fear a' suathadh a
chadail as a shùilean. An uair a
dh' èirich iad uile f huair iad a mach
gu 'n robh a' chilis mar a chuala iad.
Anns a' mhaduinn thigear oigeir le
fait buidhe bhàn h-uca ; agus na 'm
b' fhior, CO bu duiliche air son mar
a thachair do 'n bhritheamh na esan
48
AX GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Earraich, 1876.
— ged gu f irinneacli a b' e e f hein a
mhort e.
Co luatli 's a chaidh an deò as a'
Mhoiristneach thàinig gaoth f habh-
oracli air son an toirt gu Leoglias.
Thuirt fear an fhiiilt bhain riu,
" Tha mise dol do Leoghas, agus
bhitliinn 'n ur comaine na 'n leig-
eadh sibh dhomh falbh comhla leibh
anns a' bliàta." Cho-aontaich iad
uile leigeil leis, agns sheòl am bàta
gu ruig Leoghas. Thàinig e gu tir
gu sàbhailte leo aig cladacli Lerstein
faisg air an Stoth Niseach. Air do 'n
òganach tigbinn air tir dh' iarr e lorg
air tigh a' Bhrithimh. Agus gun a'
bheag a mhoille chaidh e gu ruig
Tabast. An uair a tbcàinig e tigh a'
Bhrithimh, dh' aithnich a' bhean e,
agus dh' fhiosraich i dh' e mu a
companach pòsta. "Falbh, falbh,"
03 esan, " gheobhar deireadh gach
sgeòil a nasgaidh." Chaidh biadh a
dhianamh dha, agus dh' fhoighnich
a' bhean d'e an dalla h-uair am b'
aithne dha dad sam bith mu dheigh-
inu a fir. " Ud," os esan agus e
labhairt gu dimeasach, suarach,
" bhàsaich e air a' Mhòrthir, ach
coma leatsa mu thimchioll, bho'n a
bha mi f hein 's tu fhein a' suirdhe
roimhe so posaidh sinn a nise." Bha
bean a' Bhrithimh riaraichte gu leoir
gabhail leis an t-suirdheach òg ; ach
cha robh e fada fuireach 's an tigh
an uair a chuir e fhein agus Ailein
am mac bu shine dh' f hcàg am Brith-
eamh, a mach air a clieile. La àraidh
an deaghaidh dhaibh a bhi trod, dh'
eirich oide an deaghaidh Ailein leis
a' bhiodaig, Tra chunuaic Ailein
so ruith e mach as an tigh 's thug e
leis comhla an doruis air a ghualainn
's lean an cù e. Dh' f hag Ailein car
mu chnoc oide 's dh' fhalaich e e
fhein an sloe mòr a bha 'n sin 's
fraoch a' dimadh a bheòil. Coma
leibh na co dhiù, thachair do 'oide
dol a dh-ionnsuidh an t-sluic, ach
mar a bha sealbh an dan do Ailein,
bha a' chomhla aige os a chionn
fhein, 's bha 'n cù 'n a laidhe air a'
chomhla. Chuir 'oide amhurus gu'n
robh e 's an t-sloc agus shàth e a'
bhiodag sios ann. Chaidh a' bhiod-
ag anns a' chii aaus an uair a chunn-
aic an daoith fuil a bhi oirre shaoil
leis gu 'n do chuir e as do Ailein a
dhalta. Ruith e dhachaidh 's moit
mhor air an deaghaidh an namhaid
a chur gu dith. Thuig Ailein nach
b' ion da dol dachaidh, agus chuir e
roimhe seol a dhianamh air dol a
dh-Eirinn far an robh a chairdean 's
cuideachd a mhàthar. Eàinig e tigh
an t-seann-duine a b' àbhaist a bhi
'n a fhear-ciuil aig 'athair, agus
fhuair e bhuaithe biadh us beagan
airgid air son a thoirt air a thurus.
Thàinig Ailein bochd gu ruig Steòrn-
abhadh, agus an ùine ghèarr fhuair
e soitheach anns an deach e dh'
Eirinn. Gu sgial goirid a dhianamh
dh' e, thainig triuir bhràithrean a
mhàthar a nail comhla ri Ailein a
thagairt a chòraichean. Bu dhaoine
calraa, tapaidh iad, a rèir coltais —
cha robh duine dhiu a bu lugha na
sia traidhean air càirde. Ràinig iad
Nis air Oidhche-Callainn, 's chaidh
iad gu tigh an fhir-chiùil a bh' aig
a' Bhritheamh. Dh' fhiosraich iad
dh' e ciod an dòigh a b' fhèarr air
an tigh a ghlacadh. " Leanaibh
mise, a dhaoine uaisle," os esan, "agus
chi sinn." Tra a ràinig iad an tigh,
chaidh am fear-ciùil a stigh 's dh'
f hag e each aig an dorus. Bha bean
a' Bhrithimh 's a cede ur 'n an
suidheaig cuilm na callainne, agus am
bard iir comhla riutha. " Tha sibh
ann an sin da bhcàrd," os oide Ailein,
" agus faiceamaid co is fhearr a ni
rann agaibh." Thuirt bard Iain
mhic Uisdein — b' e sin ainm oide
Ailein —
" Lh,mh mo chridhe lamh Eoin,
Nach suidlieadh an tigh gun cheòl,
Mharbh e am Britheamh
Bho'n tigeadh an lagh cam."
Ceud JIhios an Earraich, 187G.
AN GAIDHEAL.
49
An iiair a cliuala bean-an-tighe so
bliuail i a basan, agus thòisich i air
gàireachdaich. Ach f breagair seana-
bbaixl a' JMhoiristinich agus tbuirt e :
" A bbean bhaoth, 's a bhean gun
nàire, gbabh thu droch ceann de
chlann an f hir a tha marbh, 's ghabb
tbu leis a' mbortair." " Beiribb air,
beiribb air, 's marbbaibb e," os ise.
" Tboir toigbe gu bbeil mo hicbd
cuideacbaidh gle fhaisg orm," os an
seann-duine agus gun eisdeacbd ris
a' chòrr bbuail na fir a bba mach a
stigb. Tra chunnaic Iain Mac Uisd-
ein agus a bhean Ailein 's na bba
còmbla ris tbeich iad a mach air
dorus-cùil a bh' air an tigh, rinn ia
hiim air a' JMhòrtbir a thoirt orra.
Mar so chaidh an tigh 's an t-seilb
uile fhàgail aig Ailein 's aig a
bhrcàithrean. Cha robh a chùis fada
mar so an uair a chuala Niall-Odbar
]\lac-Leòid, mac diolain do sheann
Ruari Mac-Leòid, an t-uachdran
dbgheaeb mu dbeireadh de na Leod-
aich a bh' air Leoghas, gu'n robh am
Britheamh marbh, thainig e f hein 's
prasgan dhaoine a nail à Uige gu
fearann a' Mhoiristnich a thoirt a
mach a choir no èucoir. Fada an
deaghaidh so bhiodh ]\Iac-Leòid 's
clann a' Bhrithimh ag aimhreit 's ag
còmhstrith. An deaghaidh bàs
Aonghuis, chaidh a tbriùir bhràith-
rean turus a null dh' ionnsuidh na
]\Iòrthir, agus gbabh Niall eucorach
a null air an tòir. An uair a chunn-
aic na Moiristnich so chuir iad am
bàta aca air saile gu tilleadh do
Leoghas. Eiun Mac-Leoid as an
deaghaidh, ach bha na Moiristnich
cho anabarrach tapaidh 's nach robh
an leithid 's na h-eileinean tuath 'n
an latha f hein, agus dh' iomair iad
cho làidir 's gu'n robh iad ag gleidh-
eadh astair mhath an ceann air
Niall. Mar a bha am bàta dol air
aghart bha Ailein a' dianamh ìaà
h-iorraim so :
Iomair thusa Choinnich ccidhe,
Gaol nam ban òg, 's gradh nan nighean,
Tha eagal mòr air mo chridhe
Gu 'm beil birliun Nèill a' tighinn.
Xo sgoth chaol Mhic Thormaid oighre
lomraidh mise fear ma dhithis
'S na 'm b' eiginn domh fear ma thriùir.
Ach, 's truagh nach robh mi fhein 's Niall
Odhar,
Slagan beag os cionn Dhtin-Odhail,
Biodag am làimh 's esan fotham,
Dhearbhainn fhein gu'n rach' i domhain,
'S gu 'm biodh full a chinn mu ghobhal,
'S gu'n dianteadh feòil 's gu'n dianteadh
sithionn,
'S gu 'm biodh biadh fo ghob an fhithich.
Cha d' rinn mi fhathast beud no pndhar,
Mur do leag mi fiadh fo bhruthach^
No Mast mhaol an caolas cumhang,
Xo dubh sgarbh an còis na tuinne.
Chi mi rudha, 'us slagan beag eile
Anns 'na mhilleadh mo chairdean.
Is truagh nach robh mi n Kòna romham,
Cha d' thainig mi riabh an cuan so roimhe,
Gun taod oirre, gun taod-cluaise,
Cuipeall ann am bord an fhuaraidh,
'S fitiran direach sheasadh suas innt',
'S cranna fada rachadh mu'n cuairt air.
Bha na Moiristnich cho sgith an
uair a ràinig iad tir 's gu'n deach an
triiiir aca do uamha bhig a bha
faisg, 's chaidil iad an sin. Ach mo
thruaigh mar a bha an cruaidh-
f hortan 'n an lorg, co thainig gu tir
fo 'n àite sin ach an Leodach a bha
'n an deaghaidh, agus 'n a uile throm
fheirg thuit e fhein 's a sgioba air
na Moiristnich sgith, thruagh, a bha
'n an cadal, 's mhort e an trmir gun
fhathamas, gun tròcair.
A thuilieadh air a' cheathrar mhac
a dh' ainmich sinn dh' fhàg am
Britheamh Leoghasach aon nighean,
Goirid an deaghaidh bàs a brcàithr-
ean, rinn a' chaileag so gealltanas pòs-
aidh ri oganach smiorail — Moiristn-
each eile — agus 's ann ris an fhear
so a chaidh cuisean teaghlach a'
Bhrithimh earbsa gus an tigeadh
Murchadh Og am mac bu shine dh'
fhàg Ailein gu inbheachd duine.
Tha e coltach gur h-ann an sgir nan
Loch a rugadh an t-òganach. An la
a dh' f halbh e dhachaidh gu tighinn
do Nis thug a mhàthair dha fichead
4
50
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Earraich, 1876.
urad uiblie de dli-im, agus dh' iarr i
air gun leum seachad os cionn tuim
bhuidhe coinnich gus an ruigeadli e
ceann a tliuruis, agus e dh' iclie
crimein de 'n im an ceann gacli greis.
Cha robh e fada an sealbh air fear-
ann us seilbbean eile a' Bbrithimh
an uair a tbàinig Niall Odhar Llac-
Leoid 's an luib a stigb. A reir
coltais db' f beumadb Niall a spàin
a bbi 'n càl a h-uile duine. Air an
turns so tbug e ceatbairne mbatb,
làidir, leis a tbogail fèudail nam
Moiristneacb. Db' innseadb air
dòigb air cboir-eigin do iia Xisicb
gu'n robb na b-Uigicb air an t-sbgbe
a tbogail an cuid cbreacb. Chaidb
Clann Mbic-Gille-Mboire a gbrad 'n
an uidbeam gu deannal còmbi*aig a
tboirt no JMbac-Leoid. An uair a
cbunnaic Niall cbo uidbeamaicbte
's a bba iad, cba deacb e an cinnseal
arm riutba ; is ann a tbòisicb e air
trod ris a' Mboiristneacb. Xbnirt
am Moiristneacb ris gu 'm buineadb
fearann Tbàbast dbàsan ann an coir
a mbnatba a fbuair i nuas bbo b-
atbair 's bbo seanair 's bbo sinn-
seanair. Tbuirt Mac-Leoid an agb-
aidb sid gu'n do cboisinu esan e le
fuil 's gu'm feumadb e fbaigbinn.
Tba 'n seancbaidb ag nadh gu'n
deacb iad a db-iomairt lagba, 's db'
f bag sinne an sin iad.
DoNULL JMac-Leoid.
MU lOMA NI A THREIG.
Is neònacb a' cbainnt a' Gbàidbbg.
Tba i anabarracb sean. 'S e sean-
acbas no àrsaireacbd, fiosracbadb no
eòlas mu sbean gbnotbaicbean ; 's e
seancbas, bruidbinn mu'n deibbinn,
agus is e seancbaidb, fear a ta matb
air seancbas a dbeanamb ùmpa. 'S
6 giuHan seanagarra, fear a bhios,
'na chòmbradb 's 'na dbeanadas,
coltacb ri daoine a's sine na e fein.
'S e sean-nòs, seann cbleacbdadb ;
ach 's e seanadb, comunn de sbeann
daoine (gu diacbadaicb de'n cbleir)
cruinn a' cur an combairle ri 'cbeile
mu cbiiis lagba no cbreidimb. Ris
gacb fear de'n t-seanadb, tbeirear
seanair; acb 's e seanair, mar an
ceudna, duin' aig am bi ogba. 'S
iad saigbdean armacbd cbo sean 's a
tb' air an .t-saogbal, tbatbas 'am
beacbd. 'S e saigbdear fear-saigbde ;
acb, a nise, bbeirear an t-ainm sin
air fear-cogaidb sam bitb, co dhiubh
's claidbeamb no gunna 's ball-airm
dba. — Bi 'n t-slige-cbreacbainn 's an
corn, as am biodh na seann Gbàidh-
eil ag òl. Bbiodh cuacban aca cuid-
eacbd. Bba uair, agus 's ann an
soitbicbean craicinn a bbiteadb a'
gleidbeadb agas a' giiilan dibbe.
Eiutba sin tbeirteadli searragan, no
soireachan- dibbe. Bba soireacban
eil' aca, ris an canadb iad builg, gus
grcàn 'us min 's an sambuil a gbieidb-
eadb. Bba nàdur bbròg aca ris an
abradb iad cuarain. Bba trusgan
àiridb aca ris an cainteadb fèileadb-
sguaibe, agus gnè eile aig na boir-
ionnaicb, do 'm b' ainm earrasaid.
Tbeireadb iad sgiiman ris a bbad
f built a bb'air clàr an aodainn, agus
sgrogan ri boineid bbig leibidich.
Bba na fir 'nan gaisgicb tbrèuna ;
cruadalacb, fulaugacb air fuachd 'us
acras, teom air siubbal nam fireacb
's nam fàsacb ; ro dbèigbeil air seilg
's air sitbinn ; agus 'nuair a dbean-
adb iad fiadbacb, db'òladh iad an
sàtb de'n t-siabb ; bliiodb fleadb aca
bbàrr an fbeidb, agus 'na dheigb sin
cab ri corn, gus an eireadb an aigne
gu treallan a tboirt air dàuacbd na
Feinne, 's air fear-gbniomb an sinn-
sir, gus an cuireadb mac-talLa na b-
oicbe maoim fo na logaidean, agus
critb air an creagan aosda.
Acb, a db'aindeoin seo air fad, bba
iad lean gbisreag. Bba iad a' creid-
siiin gun teagamb gu'n robb glaisti-
gean, 'us ùraisgean, 'us bodaicb, 'us
'us. bòchdain, 'us fombairean, 'us
Cteud Mhios an Earraich, 1S7
AN GAIDHEAL.
51
omharlairean, 'us mnathan-sitlie, 'us
sithchean, 'us daoine beaga, 'us siog-
aidean, 'us eicli-uisge, 'us tairbli-
t'haire, 'ns sprèidh cliorc-chluasach,
'us tàisg, 'us taibhsean, 'us tacharain,
'us tubaistean, 'us tàisearan, 'us tàis-
earacbd, 'us buidsichean, 'us raid-
sichean, 's an sgoil-dubh, 's an dan,
's an droch - sbùil ann ; agus na
maigbdionnan-mara, agus gu'm b'e
run mac righ fo gbeasaibh, ag^us gu'm
biodh na buidsichean a' dol 'an riochd
mbaigbeach, 'us gbobbar, agus mar
sin si OS. An am a bbi seancbas
sgiorraidb, db'f beumadh " sambuilt
an cloicb, no 'ga innseadh do na
clacban e," a bbi ann ; no " croiseam
sgioiTadb." " Cba bbiodh e 'na
sbùgradb" tacbairt air boirionnacb
casruiste, 's a' mhaduinn. Bba
"seilcbeag air lie luira, searracb òg
's a letb-deiridb ri gaisceacb. 'na
mbanadb air mi-sbcalbb dba fad na
bbadbna; agus bba ceileir aoibh-
neacb na cutbaige fein, 'na cbulaidb
smuainicb do m' sbin-seanair, na'n
cluinneadb e a ceud gbug-gùg,
" latba buidbe Bealltuinn," "gun
bbiadb 'na bbroinn." — Acb, soiridh
buan leis na gaisgicb • fbeilidb.
CboiUon iad ùdarrais an linne fèin.
Tba ann an diugb a their, nacb
d'thainig an samhuil 'nan dèigh.
Agus cò's urrainn sin aicbeadlil
Thainig mùthadb nòis air an tir o'n
theasd iad uile, agus ged nacb d'-
thainig Tòmas le 'chuid each fatbast,
agus nacb eil f bios cia aca tba e 'n.
Dun-buic no 'n Tom-na-b-iùraicb :
tba coltas, ma leanas an cosnadh 's
a' Gballtacbd mar tba e, gu'm bi
" hatha nan creach aig Cluaidb." — An
Treòiriche.
A' FAIEE GU CAOMH AIR MO CHEANIC.
(Eadar-themigaicJif o'n Bhewia le Gilleashuig MacFaidem.)
'N UAIR bhios cagarsaicb dbiombair a' snamb air gabh ta.obb,
Agus gutban nacb fbaod bbi 'n an tosd,
O'n tir so 'g am ghairm air sligb' uile chlann-daoin',
Thair a' cbuain th' aig gach aon ri dbol trasd;
Le ùr-fhradharc 'n uair chi mi tigb-combnuidh nan naomh,
Taobli tliall gach saoth'r 'us trioblaid a tb' ann,
Aig geata sgiamhach na cùirt' am bi ann a h-aon
'Bhios a' faire gu caomh air mo cheann Ì
Tba sluagh beag ann 's an còmhnuidb an siiil air mo clieum,
'S a tba 'm feum air fear-dion agus i^il,
Tba maoth-tbruagbain air faoiitraigb ag amharc am dbeigh,
'S nacb bu deacair an deur chur o'n siiil ;
Acb a chlann faodaidh losa a ghairm leis gu caoin,
'N uair is àird' bhios an doilgbios no 'm fonn ;
Aig geata sgianahach na cù,irt, dbiubh sin am bi aon
'Bhios a' faire gu caomL.air.mo. cheann Ì
Tba aonaraich aosd' ann tha feitheamb nan tràth,
Air na làraicbean dh' fhag an luchd-daimb,
'S dh' f haodadh blàtb-f bacal aig am, no idir gniomh gràidh
Gean agus àgh a rlthist thoirt daibh;
52
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Earraich, 1876.
Acli an gart tha Ian abuicli tlia 'm buanaicli ri tliaobh,
'S tha la claidean an t-saothraich aig ceann,
Aig geata sgiamhacli na ciiirt', dhiubh sin am bi h-aon
'Bhios a' faire gu caomh air mo cheann 1
Tha caomh chairdean ann dh' fhaodteadh le m' ghradh thoirt gu smuain,
Tha fior-thruaghain ann 'g imeachd na sràid',
Tha ann coigrich gun ni agus aimbeartach thruagh,
Agus deoraidh fo smuairein a ghnàth ;
'Measg nam miltean ni còmhnuidh an Teampull nan naomh,
'S ioma h-aon nach do shaoileadh bhios ann ;
Aig geata sgiamhach na cùirt', dhiubh sin am bi h-aon
Bhios a' faire gu caomh air mo cheann Ì
Faodaidh Criosda 'n a mhòr-ghràs mi do neamh a thoirt suas
Oir 's e truaghain a shaoradh a mhiann,
Ged nach gabh mi de'n bhochd no de'n dilleachdan truas,
'S nach bi smuain orr' am urnuigh ri Dia ;
Ach air neamh nach toir m' fhèinealachd bròn air mo smaoin,
-Mur h-e bròn ni nach fhaod a bhi ann,
Aig geata sgiamhach na cuirt' dhiubh sin mur bi aon
-Bhios a' faire a;u caomh air mo cheann Ì
UAIGHEAN NAM FIANN.*
It ta fa ne tullych so toye
Mac Cowle is croye colk
Mak daidzail nein in Derk
Nach tug ra erk trayir borb.
It ta fane tullych so dess
]\Iac Vckoyne Kneiss mar vlayth
Cha dar sai nach fa neith in gress
Mo char veiue yeth lawe
Id ta fa tullych hoirrych
Ossgyr bi vath gol is gneif
Clan morn gach mach ni fir
Noch chor chur sai sin in breith.
Id ta fa tullych so har
Gillyth ba van tess nach. . . . aE
Mac ronain dor weych cleir
Fane tollyth so har it ta.
Id ta fane twUych so foyme
Innor vych von groik is grane
Connan dych zoif gych mum
Fa tullych fume id ta.
SOP AS GACH SEID.
Cha bu choir do dhuine a bhi air a mheas
air son a chodach no a bhuaidhean, ach air
son an fhèuma a ni e dhiubh.
* From Ewen MacLachlan's Transcript
of the Book of the Dean of Lismore.
Far nach 'eil lagh cha'n 'eil saorsa.
Biodh eagal a' bhais ort, ach na biodh
geilt agad roimh.
Cha ghabh neach sam bith co taitneach
ri smachdachadh, 'sa ni an neach sin a's
lugha a ta 'ga thoilltinn.
Tha e gn trie a' tachairt gu'm bheil iad-
san a ta miannachadh an uile do mhuinntir
eile, glè chinnteach gu'n d' thig an t-olc
gu'n dàil orra fein.
Tha gniomhara 'nan steigh urraim ni's
kirde na comhradh. Nach 'eil thu 'tuig-
sinn gu'm bheil beatha ni's airde agus ni's
urramaich 'na briathra ?
An uair a dh' fhksus sinn aosda cha'n
fhuras d'ar cai'rcibh ar toileachadh, agus
cha'n 'eil mòr-chùraim orra cia aca tha sinn
toilichte no nach 'eil.
Th^id a' chùis leat ma ni thu gu maith
an ni a tha 'nad' chomus a dheanamh, oir
cha'n 'eil e 'nad' chomas na h-uile nithe a
dheanamh.
Biodh tlachd agad ann an obair, do
bhrigh, mar 'eil feum agad air a thaobh
loin gu'm feud f^um a bhi agad air, air son
leigheis.
Ceud :M1ùos an Earraich, ISTC.
AX GAIDHEAL.
53
Tha mòran de chomhfhurtaclid na beatha
a ta làthair a' co'-sheasamh aim an eòlas.
càirdeas, agus comunn a bhi againn maille
riu-sau a ta diadhaidh, glic, agus subhailc-
each.
Sruuainich mu'n labhair thu, agus
emuainich cò iad ris am bheil tbu a' labh-
airt. Smuainich c'ar son a tha thu a'
labhairt, agus smuainich ciod a tha thu a
Labhairt.
Na cuir fios air fear-comhairle le run
fantuinn co'-dhaingnichte 'nad bharail fein.
Dh' fheudadh tu ceart co maith fios a chur
air leigh 'nad' thinneas agus òrdugh a
thoirt dha ciod a' ghnè leigheis bu choir da
a thoirt dhuit.
Na biodh uaill 'nad' ehridhe gu'n d' rinn
thu ni sam bith a ta gu sonraichte glic, oir
feudaidh cùisean a nochdadh an deigh so,
gu'm bi an ni sin gu sonraichte amaideach.
Na deanadh duine sam bith uaill as a
dheanadas fein.
Ciod air bi is miann leat a Icantuinn
anns an t-saoghal, cha t(;id a' chMs leat ach
a mhàin le dichioll cruaidh. Buainich gu
f oighidinneach gus am bi an inntinu 'na Ian
uidheam, agus gus am bi an cridhe air a
cho'-dhaingneachadh ann an creideamh
agus gradh.
Tha himhreit eadar chraid phòsda cos-
mhuil ri seòmar aig am bheil uinneag air
gach ceann dheth. Ma dh' fhosgailear an
da uinneag còmhladh, bithidh gaoth-tharr-
uing agus fuachd 'san t-seòmar, ach ma
dhiinair a h-aon diubh, bithidh an seòmar
tiorail agnis taitneach. Jlar sin, air an
t-seol cheudna, an uair a dhùisgeas conns-
achadh eadar fear agus bean, ma dhruidear
aon bheul bithidh sith 'san fhkrdaioh air
ball
Bha duin -uasal a' dol seachad air amh-
ainn araidh, agus chunnaic e Eireannach
'na sheasamh air eloich gu dian ag iasgach
ann am poll mòr, domhain a bha roimhe.
" Tha thusa an sin, a Phat, a' cur gu treun
ris an iasgach; is cinnteach gur taitneach,
grinn, gasda an sruth sin air son nam
breac." •'Ochan! a' ghràidh mo ehridhe,
is esan a th'ann sin oir bha mi 'nam sheas-
amh an so, o cheann tri uairean a dh-uine,
agus cha'n fhag aon siolag dhiubh am poll.
Tha gradh an còmhnuiJh deas chum
gach seirbheis a dheanamh. Tha gradh
bunailteach agus treibhdhireach 'na
dhichioll. Tha e do ghnàth 'ga thoirt fein
seachad a' nasgaidh. Is ni e a tha deanad-
ach, dichiollach, agus treun. Tha e 'na
shonas do ghradh a bhi saorachail agus
fialaidh. Ciod nach dean mathair ghradh-
ach air son a leinibh fein ? Ciod nach dean
bean-phòsda dhleasnachaU air son a compan-
aich fein? Ciod leis nach cuir Gaidheal
suas chum a righ, agus a thir, agus a
shaorsa a dhionadh, agus chum naimhdean
air an lionmhorachd a ruagadh air falbh ?
Tha tlachd aig mòran ann a bhi 'f aotuinn
coire do gach ni a nitheai;, no labhrar le
muinntir eUe. Ma mholas tu ni sam bith,
is comadh ciod e, di-mplaidh iadsan e.
Air an laimh eUe, cha'n 'eil iad toUichte
ma ghabhas tusa toilinntiiin ann, an dad
sam bith, agus an uair a chith iad sin,
cuiridh iad gu dian 'nad' aghaidh. Ni iad ,
so air uairibh le dMl gu'm iènch iad barr-
achd eòlais agus gliocais na bhuilieheadh
ort?a. Ach tha iad 'ga dheanamh, mar a's
trice, trid peasanachd agms lonais a ta 'g
eiridh o fharmad 'nan cridhe. ThoiU iad
so gu l^ir gu'm biodh an sròn air a tarr-
uing, chum nach tog iad co ard i tuUleadh
nis mo.
Is iomadh mathair fo lag-uihisnich a ta
fllleadh nan Ikmh samichte aice air an
fheasgair, an dail nach d' rinn i a bheag re
an latha, ged nach do chuir i seachad aon
mhionaid ann an diomhanas o'n dh' eirich i
'sa mhaduinn. Nach mor e do'n mliàthair
a bhi latiiair an uair a thig a cuid leanaban
d'a- hdonnsuidh le'n gearanaibh agus, le'n
gairdeachas! Nach mor e do'n mhathair
an uair a th^id a companach a mach le
tlachd chum a chuid oibre, agus a philleas
e le toil-inntinn aig an fheasgair gu 'dhaeh-
aidh shona fein. O! a mhathair shòruichte
I agus dhilis na smuainich nach d' rinn thu
, nithe mor' agus luachmhor, an uair a rinn
' thu do dhleasnas dod' cht5ile 's dod' chloinn,
! oir cha'n 'eU fios agad air do chumhachd
i agus air do chudthromachd fein gus an
cuirear chum cleachd iad.
M
AN GAIDHEAL.
Ceud Miios an Earraicli, 1876.
CUMHA HIETEACH.
f:f :r I l:-.f : D ., r | f :f:s | s:-.f:F.,s 1
^^pflÌÌ=È=3z=Ìll=3=|
1:1 : dM d^ :1 : EM
Fonn.
Chaidh an Cumha so a dheanamh le mnaoi big Hirteich d' a fear-pòsda; do 'n do
'thaclaair dol leis a' chreig anus an robh e ag ianach ann an Sòthaidli, aon de na
h-eileanan beaga, creagach, a tha laimh ri eilean Hirt; an t-àite anns an cuala mi an
luchd-seinn òran agus shabn, a 's fonnmhoire, 's a 's rèidhe, 's a 's binne guth dheth
na chuala mi riamh. I). E- M.
■'S ann air traigh eilean Shòthaidh
'Dh' fhag mi m' òganacb gleusda;
Urra 'dbeanadh mo thacar,
'S tabbairt dbachaidb na sprfidbe,
Ponn — Fàth mo dhiachainn 's mo lebnaidh!
Mo chreach hhrbin, 's mo chreach leiridh!
Mo chridh' adhlaict' an dòlas,
Cha tog ctòl, no cung IJigh e.
Ged a thiiit thu bho'n chreig ud,
Cha b' e 'n t-eagal a l(?um thu;
'S ann a finn do chas sraonadh,
'S cha do dh' fhaod thu riamh eiridh.
Fàth mo' dhiachainn, lùc.
Dhòirteadh d' fhuil air a chloich ud,
Bha do lot an deigh leumadh,
Bha thu muigh air bhàrr stuaidhe,
'S muir ga d' Ihuasgladh bho cheile.
FàtTi mo dhiachainn, etc.
Thainig thugam do mhkthair,
Gun i 'charadh a breid out',
'S ruith do phiuthar 'n uair 'chual' i,
• Ach b' fhad' uainn far an d' eug thu.
Fàth mo dhiachainn, <£-c.
'N uair a thainig do bhràthair,
B' ard a ran ga do lèirsinn,
'S gath 'n ar cridhe ga shkthadh,
Taicinn d' kmhghar an cein uainn.
Fàth mo dhiachainn, (te.
'S e 'tha 'torradh mo thruaighe
Mar 'thuit fuar-bhuille 'n èig ort,
Gun neach fagnis, a ghaoil, ort,
'Bheireadh faochadh 'n a d' flie'um dhut.
Fàth mo dhiachainn, tSjc.
A sheachd beannachd Can oàirdean,
'S a Ion laidir na feuma,
Tha mo chuid-sa de 'n ianlaith
Feadh na h-iarmailt ag eigheach-
FCtth mo dhiachainn, d;c.
Tha mo chuid-s' dheth na h-uibhean
Aig a' bhuidhinn a 's tr^ubhaich' ;
Cha 'n 'eil dhòmhs' ach 'bhi riaraicht'
Le cruaidh dhioghlum na h-èiginn.
Fàth mo dhiachainn, etc.
•Eòin nan sp^ur, 's iasg nan cuantan,
Learn bu shuarrach gu le'ir iad,
Na 'm biodh laimh rium mar 'b' abhaist
Pearsa ghràidh fir mo sp^ise.
Fàth mo dhiachainn, <&c.
Ach cha ghluais guth mo bhròin-sa
Dhachaidh beò thu gu d' cheUe —
'S ann air traigh eilean Shothaidh
'Dh' fhag mi m' òganach gleusda.
Fàth mo dhiachainn, d:c.
THE G-^EL,
ENGLISH DEPAETMENT.
Vol. V. FEBRUARY 1876. No. 50.
THE SKULL.
By Dugald Buchanan.
From the Gaelic, by Professor Blackie.
This poem has long enjoyed great popularity and an extensive circula-
tion among the devout Gaels. It has been translated already, several times,
but always, I believe, by native Highlanders. This is, perhaps, the first time
that it has been attempted by a rhymer who was not born with Gaelic in his
blood. To those who are familiar with the original, I wish to make the
remark that they will not find here what some persons may expect, a
strictly literal version, line for line, of the Gaelic. I have no faith in
literal versions of lyrical poetry, nor indeed of any work where an
sesthetical effect is intended to be produced ; in the domain of art, even
more than in religion, it is " the letter that killeth, and the spirit that
maketh alive." What ought to be brought out in a poetical translation
is the characteristic, not the literal ; and the characteristic element in
the poem must be expressed with spirit and force, and with an easy,
natural movement; for dancing in fetters is no dancing at all, and worse
than the most clumsily executed piece of a plain prose march. To the
English reader I would say that he may probably deem the poetical merit
of this piece somewhat inferior to its high reputation among the Gaels ;
and no doubt it is true that religious poetry often gains a circulation
among devout persons out of all proportion to the festhetical merit of the
production. Personally, I cannot help thinking it pretty plain that this
poem would have been considerablyimproved,if it had.been more condensed,
and kept more free from the tone of the pulpit, especially towards the
close. On the other hand, the admirers of the composition may reason-
ably say that the Bard of Rannoch was a preacher, and that he was as
much entitled to mingle preaching with poetry as the prophet Isaiah was,
or Solomon, king of Israel. So be it ! Let "The Skull" be denominated
an excellent sermon in verse, and all parties ought to be pleased.
J. S. B.
56 THE GAEL. February, isre.
I sat all alone
By a cold grey stone,
And behold a skull lay on the ground !
I took in ray hand,
And pitiful scanned
Its ruin, ail round and round.
Without colour or ken,
Or notice of men,
When a footstep may trample the ground ;
A jaw without tooth,
And no tongue in the mouth,
And a throat with no function of sound.
In thy cheek is no red, *
Smooth and cold is thy head.
Deaf thine ear when sweet music is nigh ;
In thy nostril no breath.
And the savour of death
In dark hollow, where beamed the bright eye.
No virtue now flashes
'Neath eyelids and lashes,
Ko message of brightness is sped;
But worms to and fro
Do busily go,
Where pictures of beauty were spread.
And the brain that was there
Into ashes or air
Is vanished, and now hath no mind
To finish the plan
It so boldly began.
And left — a proud folly — behind.
From that blank look of thine
I gather no sign
Of thy life-tale, its shame or its glory ;
Proud Philip's great son
And his slave are as one,
When a skull is the sum of their story.
Thou who pliest the trade
With shovel and spade,
To make beds for the dead in the land,
Declare, if thou can,
Be it maiden or man
Whose skull I now hold in my hand.
February, 1S76. THE GAEL.
A maiden wert thou,
Of bright eye and fair brow,
And a witchcraft of smiles in thy face Ì
And was thine the hue art
To enmesh the weak heart
Of each youth that might sigh for thy grace ?
And what art thou now,
With no grace on thy brow,
And thy witchery turned to disgust 1
Cry shame on bhick Death
That stopped thy fair breath.
And trampled thy bloom in the dust !
Or a lawyer wert thou.
Wise and true to thy vow,
To hold all offenders in awe.
Without favour or grudge
To weigh and to judge,
And to keep the straight line of the law ?
Or wert thou a knave,
A tool and a slave
To the rich who could buy thee with gold,
But no virtue couldst see
In the poor man's plea,
And left him to starve in the cold ?
If thou wert expert
To refine and pervert.
Till right became wrong in thy hand ;
A court waits for thee.
Where no fictions may be,
And only the truth may stand.
Or wert thou a leech,
Keen to know and to teach
All the pharmacy tabled in science,
With a balm in thy hand
For each plague in the land,
Biddmg death and disease defiance ?
But alack for the man
That so bravely could plan,
From disease and distemper to save ;
In vain all his skill,
With potion and pill.
To respite himself from the grave !
58 THE GAEL. February, isre.
Or a soldier wert tliou,
With storm on thy brow,
On the sword of thy vengeance relying,
< Careering with power,
In victory's hour,
O'er heaps of the dead and the dying 1
Was thy sword in thy sheath
When confronted with death,
Or did thy heart faint in the day,
When the stout heart must yield
To light swarms in the field,
And vile armies that creep through the clay Ì
No whit care the worms
For the strong man of arms,
On his brain they will banquet full well ;
And the skull of the bold
Is a garrison hold
For the black-mantled beetle to dwell.
Some are digging beneath
The fence of thy teeth.
Thine ears some are boring within.
And some creeping out.
In a revelling rout,
Are spoiling the bloom of thy skin.
Or wert thou a lord
Of strong drink at the board,
AVhere the cup was the deepest to drain,
With no heaven but this,
To v.-allow in bliss,
With the ferment of Avine in thy brain Ì
And did oaths at thy board
Sweetest music accord
To thy filthy carousers and thee,
Till your senses were drowned.
And you reeled on the ground,
More swinish than swine may be ?
Or wert thou a man
Of the temperate clan.
With the gentle control of the brain
To reason thy whim,
When passions o'erbrim.
And a king in thy kingdom to reign ?
February, 1876. THE GAEL. 59
Or wert thou a glutton
To gorge and to fatten,
Thy carcase unseasoned by soul,
In thy belly to find
A god to thy mind,
And a worship in draining the bowl ?
Now the belly, thy god,
Must rot in the sod,
With the cold ooze dripping round thee.
Thy teeth may not bite,
Nor thy tongue taste delight,
Where the fetters of death have bound thee.
Or wert thou a man,
The chief of thy clan.
The broad-acred lord of the soil,
A help still at hand,
To the good in the land,
But a rod and reproof to the vile Ì
Or was it thy plan,
A hard-faced man.
Thy people to grind and to flay,'
To exact to the letter
Thy right from thy debtor,
AVhile Mercy cried out for delay 1
And never from thee.
In the pride of degree,
Could the old man's voice bring a tear,
As he stood in the air.
With his bald head bare,
And the sharp East Avind in his ear.
But now the poor thrall
Waits not in thy hall,
Forced honour and homage to pay ;
Death loved the poor man.
When he bravely began
To level thy pride with the clay.
Or wert thou a teacher
Of truth, and a preacher,
With message of mercy to tell,
AVith an arm swift and strong
To pull back the throng.
That headlong were plunging to hell Ì
60 THE GAEL. F«bruary, isro.
Or wert thou a man
Of the moderate clan,
To shepherd the sheep at thy leisure Ì
If the fleece were but thine,
Old Eeynard might dine
On the lambs of the flock at his pleasure.
But woe for thy doom
When the judgment shall come,
And the eye of the Master shall find thee,
To cast the amount
Of thy hollow account.
When the fetters of death shall bind thee !
Or wert thou a head,
The hot-house and bed
Of evil devices, uncaring
For statute or law
To temper with awe
The restless career of thy daring Ì
A forger of lies.
And the rumour that flies
On the pinions of calumny strong ;
With lips of deceit.
And a smile bitter-sweet,
And the poison of asps on thy tongue Ì
But now still in death.
With no voice to give breath.
That tongue shall no more be offender ; .
While maggots shall go
In thy mouth to and fro
And gnaw at the root of thy slander.
And if thou didst go
All sin-laden so.
With a lie in thy throat to the tomb ;
The cold grave shall be
The sole heaven for thee
Till the trumpet shall call thee to doom.
Like an ugly old toad
Fi'om thy miry abode.
Who shalt crawl to reproof of the day ;
To encounter thy God
AVhen he comes with a rod
The reward of thy doings to pay.
bmary, 1S7G. THE GAEL. Gl
0 then in tliine ear,
AVith voice sharp and clear,
The Judge shall thy doom deliver,
With devils to dwell
In the furnace of hell,
And his curse on thy head for ever.
Nor deem that the fire
Shall kindly conspire
To ashes unfeeling to turn thee,
Thy flesh and thy bones
Shall be hardened to stones,
And the flame that shall scorch may not burn thee !
Or wert thou a wight,
That strove for the right,
With God for thy guide in thy doing Ì
Though now thou lie there,
All bleached and bare.
In the blast a desolate ruin,
From the tomb thou shalt rise
And mount to the skies,
When the trump of the judgment shall bray ;
Thy body of sin
Thou shalt slip like a skin,
And cast all corruption away.
Thy form shall be bright,
As the fair lady Light,
When in redness of morn she advances,*
Like stars Avhen they shine,
Thy far-seeing eyne,
Shall pierce through the dim with their glances.
Thy mouth shall o'erbrim
From God with the hymn
Of His praise in the high habitations ;
He ^Yilì open thine ear
In rapture to hear
The psean of deathless ovations !
When in glory divine
The Redeemer shall shine,
The hosts of His people to gather,
When the trumpet hath blared,
Like an eagle repaired,
Thou shalt rise to the home of thy Father.
* Grian, tlie sun is feminine in Gaelic.
G2
THE GAEL.
February, 187G.
He shall greet tliee His own,
From the light of the throne,
AVhence joyfulness flows like a river ;
Thou shalt bloom in His sight,
Without blast, without blight,
In an Eden of glory for ever.
0 listen and learn,
And timefully turn,
From delusions that fondly deceive you !
While the Saviour stands
With welcoming hands
And a door open wide to receive you !
EREUNA.*
We hardly know what to make of
this book. It is a small volume of
about 180 pages, tastefully got up,
and, so far as we are able to judge,
accurately printed. It is divided
into three chapters : Etymons of
ancient classical words and names ;
Hebrajo-Celtic affinities; and Ety-
mons of Hebrew words and names.
It is written in a remarkably clear
and lively style. The author has
evidently read extensively in his
subject, and shows capacity to grasp
philological principles. But, beyond
this, one is at a loss what to say.
" Celtophile" does not consider him-
self bound by any rule, philological
or logical. " Nullius addictus jurare
in verba magistri " is his motto and
his principle, and he follows the
dictum in the most unflinching
manner, even when the magister
happens to be " Celtophile " himself.
He freely wanders over this earth of
ours from Kamtschatka to Mexico,
from CafFraria to Connaught, and
* "Ereuna ; or, An Investigation of the
Etymons of Words and Names, Classical
and Scriptural, through the Medium of
Celtic : together with some Remarks on
Hebraeo-Celtic Afhiiities. By a Celtophile.
Williams and Norgate, London and Edin-
burgh. 1875."
finds the names of its places, men,
and gods, ancient and modern, in-
telligible only through the medium
of the Celtic tongues.
Vowels and consonants which are
usually treated with considerable
disrespect by philologists are tum-
bled about by "Celtophile" in a
manner truly alarming. And yet
the happy and, in some cases, beau-
tiful interpretation which he is able
to give of the names of the old gods
and goddesses by means of his Celtic
key makes one almost believe that
the interpretation is sometimes
true. Triton becomes easily Triath-
thoim, " the lord of the waves ;"
Lares, Làr{dh)e, " the gods of the
floor;" and Laomedon, Letli-amadan,,
"half a fool." Atldnai as Aite-
naomh, "a holy place," is a little
more obscure. Neamh is a prolific
word. Signifying cruel, liitiless, it
explains Nemesis. In its more
common acceptation of heaven it is
made to explain {n)ambrosia, manna,
and the riv^r Nile, — if the meaning
of this last word be referred to the
blue colour of the river or to its un-
ascertained source ; if the Avord
means misty or cloudy, as an ancient
scholiast suggests, it is merely the
Gaelic nlul. The fertility of the
author's invention stands him in
Februar>', 1S7
THE GAEL.
0 3
good stead when explaining the
name of the great deity of Egypt,
Osiris. The siris or siride is clearly
the Gaelic siorruith, " eternal." The
0 may signify fire, in which case
Osiris is the Sun-god ; or eye, when
the meaning of tlie name is the
eternal eye (of Providence). 0, it is
said, means also xcater in Celtic, like
the French eau. " Taking the word
in this sense, the compound form
Osiride would denote the ever-flow-
ing water of the river of Egypt."
But, finally, o may be prosthetic.
If so, the name is explained by a
Greek quotation from Dionysius
Afer. "We Avould add one more
meaning to the ubiquitous o— viz.,
froin (bho, usual contraction o). The
meaning then would be, From eter-
nity or The eternal.
In some cases we are sorry to
find the author's fertile fancy fails
him. Piromi, " fair and good," from
ro mhaith, "'very good," is a stroke
of genius ; but the author is obliged
to confess that " the first part of the
composite form, Piromi, is not so
plain, and may be either the
Egyptian definite article or else a
word related to a Semitic expression
for fair." Again, Sijhil as saobJi-
chiall, "the occult meaning," is more
than doubtful ; for saobh is ivander-
ing, jierverse, false, rather than
occult, as the author elsewhere states,
(cf. saobh-chreidimh, "superstition;"
saobh-shruth, " cross current "). We
would prefer sitJi-bheid, " peace," or
" mystic mouth," both for sound and
sense. " Celtophile's" derivation of
pisces, horn, tiisgc, "water," and fiadh,
" a deer," " wild," is no doubt in-
genious, but unsatisfactory. He first
conjoins the two words uisge-fiadh,
which he pronounces wisk-i, and
then transposes them, fiadh-uisge
ifisk), and from the transposition
evolves pisccs. AVe confess we would
have preferred the natural to the
transposed form, even if the ti'uo
etymology of pisces had still to be
traced ; for we would have an admir-
able derivation and an apposite
meaning for our national bever-
age, ivhisky. A keener feeling of
disappointment arises when perusing
the felicitous analysis of chiton, " a
garment," from cui, " a covering,"
and ton, "the fundament;" for the
author should remember that the
first syllable, chi, is a proper Gaelic
word for " see," and that therefore
the true meaning of chiton is not
the concealment but the exposure of
that portion of the person. This
derivation, in addition to the beauti-
ful simi^licity of it, combines the
further advantage of silencing for
ever the attempt lately made by
Hill Burton and others to assign a
modern date to the invention of the
kilt.
Two-thirds of the volume is taken
up with an explanation, by means of
the Celtic tongue, of Hebrew words
and names. With reference to this
portion of his subject the author's
position is peculiar, and, what is
more remarkable, he admits it to be
so. In the preface he speaks of the
pernicious tendency of geologists
and philologists to conduct " their
pursuits on principles which seem to
ignore the truths of Revelation."
His analysis of Scripture names,
however, leads him to the conclusion
that, if his conjectures have any
foundation (an important saving
clause), " the reasons assigned for
the names in our present copies of
the Scriptures must be mere conjec-
tural glosses, foisted into the text
by ignorant copyists, and should be
rejected accordingly." Here truly
is a field opened up to the most
advanced school of German theo-
logians which, from their point of
view, might yield a luxuriant crop.
Our author is, however, decidedly
64
THE GAEL.
February, 1S7C.
orthodox. He would be "grieved
if auglit advanced by him should
militate in any sense against the
veneration due to the Revealed
Word." He fiuds consolation in
the fact that, " though Celtic seems
to discredit in some minor points
what has been hitherto received as
Scripture, it serves to confirm our
faith in what is of more importance."
And accordingly he analyses a host
of Scripture names with the same
combination of shrewdness and
whimsicality which we have illus-
trated from his treatment of clas-
sical names. The derivation of
Solomon and Solon from so, " well,"
and ollamh, " learned," we consider
to be peculiarly happy; that of
Beelzebub through diabulus from
dia-aoibheil we consider to be an
example of the ingenious.
Some fifty or sixty years ago,
when the principles of philology
were but imperfectly known, Celto-
2)hilists delighted in tracing resem-
blances between the language of the
Gael and the language of the Jew.
At that time similarity in sound and
accidental resemblances in vocables
Avere considered convincing proofs
of identity in origin. But the pub-
lication of Pritchard's " Eastern Ori-
gin of the Celtic Nations," while
establishing the antiquity of the Cel-
tic people and language on a basis
sufficiently firm to satisfy the most
ardent Celt, taught succeeding in-
quirers to look for the blood rela-
tions of the Celt among the Hindoos
and the various European nations
rather than among the Hebrews.
The labours of succeeding philolo-
gists have confirmed the soundness
of the theory which Pritchard was
the first to establish. It is now an
accepted fact that the Celtic lan-
guage and the Celtic people are a
member, and historically by no
m,eans the least interesting member,
of the great Indo-European or Aryan
family. But while the Celt and his
language have had their true place
assigned to them among the nations
and tongues, it by no means follows
that resemblances important to the
philologist and interesting to the
general reader are not traceable be-
tween the Celtic language and Heb-
rew. One of the oldest, if not the
oldest, members of the Aryan family,
the Celtic tongue has somehow
managed to preserve, in the various
dialects spoken in this country, the
sounds and forms and idioms Avhich
belonged to the remote past in
greater perfection than any other
member of the group, Avith the
doubtful exception of Sanscrit. It
would be surprising, therefore, if in
the comparison of primitive tongues
our language should not hold a fore-
most place in the estimation of the
philologist. It would be even haz-
ardous to say, with our present
knowledge, that among the many
fantastical derivations of Hebrew
names given by Celtophile, none can
stand the test of scientific analysis.
Comparative philology has made
rapid strides of late years, but it is
as yet only emerging from its in-
fancy.
From the examples Ave have ad-
duced, it will be seen that "Ereuna"
is, if not a scientific treatise, an
amusing and, in a sense, an instruc-
tive book. It deserves to be read by
all Avho take an interest in the sub-
ject of Avhich it treats. We haA^e
seen Celtophilism exhibited in a
more extravagant fashion, and in all
soberness on the part of the author.
We have it exhibited in this book,
combined Avith such manifestations
of talent, that we cannot but suppose
the lively author satirizes, though
he very skilfully conceals it, Avhat is
considered by many to be one of
the amiable weaknesses of our day.
^ '"<^^'''H
U-^i^*^
/i-»—
AN
G^A,IDHEA.L
Mar ghath soluis do m' anamfein
Tha sgeula na h-aimsir a dh' fhalhh." — Oisban.
V. Leabh.] bar a. MIOS AN EARRAICH, 1876.
[51 AiK.
EACHDRAIDH-BEATHA
PROFESSOR BLACKIE.
EuCxADH EoiN Stiuart Blackie,
no "Dubhaig" mar a their e fhèin
ris, anil an Glascho 's a bliliadhna
1809. Bha 'athair 'n a bhancfhear
an Abaireadhain. Fhuair e a chuid
ionnsachadh-sgoile ann an Abair-
eadhain agus ann an Duineidin.
Chuir e da bhliadhna seachad ann
an Gottingen, Berlin, agus 's an
Roimh, agus fad na h-aimsir sin
shaothraich e gu mòr ag ionnsach-
adh na cainnt Gearmailtich, agus na
cainnt Eadailtich, agus maille ri sin
an daimh anns am bheil seana chan-
ainean ainmeil dhaoine a 'seasamh
d'a chèile. 'S a bhhadhna 1834
chuir e an clò eadar-theangachadh
am meadar air " Faust," toradh
saothair a' bhaird mhòir Ghearmaiìt-
ich, Goethe, le sgriobhaidhean foills-
eachaidh aira'bhardachd; agus thug-
adh a stigh e mar f hear-tagraidh ann
an Cuirtibh-lagha na h-Albann.
Sgriobh e mòran aig an am sin air
litreachas na Gearmailt, ann an
" Leabhar-mios Bhlackwood," agus
ann an " Leabhar-mios Tait/' agus
" Leabhar sgriidaidh Ràidheil air
cuisibh an cein." 'S a bhhadhna
1841, fhuair e a' chaithir-theagaisg
Laidinn a chuireadh suas as ùr an
Oilthigh Mharischal Abaireadhain.
Dh'fhan e an sin aon bhadhna deug
a' cuideachadh gu mòr, fad na
h-ùine, leis an athleasachadhabha air
iarraidh air Oilthighibh na h-Al-
bann, agus a rinneadh le Achd
Parlamaid 's a bhliadhna 1858,. a'
toirt mòr adhartais do ard-ionnsach
adh 's an tir. Sgriobh e mòran air
cumadh agus co-cheangal cainnte
anns a' " Chlassical Museum " 's a
bhliadhna 1850; agus le sin chuir
e an clò eadar-theangachadh air
a bliàrd Ghreugach, ^schylus, ann,
am , meadar. Choisinn so dha 's
a bhliadhna 1852 Caithir-theag-
aisg na Greugais ann an Oilthigh
Dhhineidin. Chuir e mach iomadh
sgriobhadh an deigh sin, nach 'eil e
farasd ainmeachadh 's a Ghaelig.
Bha sgriobhadh air " Doigh labhairt
na Greugais" 's a bhliadhna 1852 ;
" Sgriobhadh air Maise," le beachd-
an àraidh air barail Phlato mu
" nàdur Maise " 's a bhliadhna 1858.
Bha Bardachd air a chur a mach,
leis, a' mhòr chuid dith air Seann
sgeoil dhuthchasach nan Greugach,
's a bhliadhna 1857 ; agus Bardachd
Bheurla 'us Laidinn 's a bhliadhna
18G0. Air a bhliadhna 1853 ghabh
e turns 's a' Ghreig, agus sgriobh e
leabhran a' moladh gu mòr daoiue a
chur eòlais air Greugais an latha an
diugh, le sgriobhaidhean eile ann an
leabhraichean-mios 'us ràidh air a
Ghreig a. th' ann a nis. Sgriobh e
mu " Phlato " agus mu " Homer "
gu li-ealanta, ionnsaichte. A thuill-
eadh air obair na cathrach-theagaisg
aige, tha e easgaidh, ealamh, gu dol
air feadh na tire a' teagasg dhaoine
agus tha e eudmhor thar mòran mu
nithibh a bhuineas do cbliii na
h-Albann. Anns an deasboireachd a
68
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Earraich, 1876.
bh' ann 's a bhliadhna 1867, mu 'n
Athleasachadh air an t-suidheachadh
cliura daoine a thaghadli do 'n Phar-
lamaid, labhair e gu fearail an
aghaidh nan daoine a blieireadli
riaghailt America a stigh 'n ar
nieasg, agus thagair e a chùis an
agliaidh Ernest Jones, duine a bha
diàn air an taobh eile. Bha na
beachdan aig air " Eiaghladh nan
nile dhaoine" (Democracy), air an
cur an clò sè uairean ann an ceithir
la deug Ì Chuir e gu làidir air
taobh na h-Achd a shaor luchd-
teagaisg Oilthighean na h-Albann o
bhi fo eigin iad f hèin a cheangal ri
creidimh na h-Eaglais Stèidhichte.
'S a' bhliadhna 1866, chuir e mòran
d'a shaothair an clò, agus ann an
1869, chuir e machBardachd airson
foghlumaich agus luchd-frithealaidh
nan oilthighean. 'S a' bhliadhna
1870, chuir e an clò orain-catha nan
Gearmailteach, agus sgriobh e gu
treun air taobh nan Gearmailteach
ann an cogadh ris na Frangaich. 'S
a bhliadhna 1872, chuir e an clò,
" Laoidhean na Gaidhealtachd agus
nan Eilean." Cha-n fhad o sheas
Professor Blachie suas an Lunnun a'
cur gu h-ealanta, glic, an aghaidh
bheachdan Mr. Eoin Stiuart Mill air
Feallsanachd Mhoghail, Mr. Grote
mu Fheallsanaich Greugach ris an
abradh iad na Sophists, agus Mr.
Max Muller mu mhineachadh nan
seann sgeoil dhuthchasach. Chuir
fc a bheachdan fhein an cl-ò 's a
bhhadhna 1871. Ann an leabhrain-
ean air am bheil " Horfe Hellenicse "
leig 6 ris a bheachdan air daimh agus
co-cheangal chànainean am measg
dhaoine agus chuir e liiach leabhar
beag airson fhoghlumach air am
bheil " Fein eideachadh," leabhar a
fhuair mòran cliu ann an Sasunn
agus ann an America. 0 cheann
ghoirid chuir e a ghualainn ri caithir-
theagaisg na Gaelig a chur air chois
ann an oilthigh Dhùineidin. Agus
cha-n 'eil teagamh air a nis nach teid
a chilis leis mar a b' àill leis. Tha
e air an tir a shiubhal air fad, agus
sgriobhadh a dh' ionnsuidh gach
cearnaidh de 'n t-saoghal 's am bheil
boinne de f liuil nan Gaidheal a ruith
ann am feith, agus tha ainmean air
an cur sios aige airson corr us ochd
mile punnd Sasunnach. Ach cha
leòr sin. Tha tuilleadh uaith chum
beo-shlainte f hreagarrach bhi ann do
'n fhear-theagaisg, agus cha 'n 'eil
e neo-choslach nach ruig e air an t-
suim air am bheil a chridhe suidh-
ichte mu 'n tig fad. Is maith 's
f hiach e cliii ona h-uile duine, Gaidh-
ealach 'us Gallda, aig am bheil taobh
ris a' Ghaelig. Agus tha sin aig 'us
bithidhbarrachd aige fhathastdheth.
Cha-n 'eil sinn ag radh mu'r caraid
flathail ach mar a theireadh an seann
sluagh, *' Gu mu fada beò e, 'us ceo
dhe a thigh."
DONULL GOEM.
[Fhuair sinn an dan so bho 'n nasal
cheanalta, Alastair MacGille-Mhicheil,
an Uithist. Thug e dhuinn eachdraidh an
dan am Be'urla ; ach tha sinn ro dhuilich
nach urrainn duinn a toirt seachad 's an
àirimh so. Theagamh, air a shon sin, gun
tachair sinn fhathast. Mairionn, buan
do'n fhior Ghàidheal so ; agus deoch-eòlais
air. Tha sinn cinnteach nach 'eil Gaidheal
" air chuairt no thaU an cuan " nach òl gun
obadh i — am fear nach dian air son fearais-
chinnidh e gu'n dian e e air son fearais-
dhùthcha.]
'X kill leibh, ohi,
Ar leam gur h-i,
'Ghrian 's i 'g ^irigh.
'N kill leibh ho hau.
Nkile, nàile,
Nkile ri triall, ho,
Gu chirt Dhònuill
Nan sgiath ball-bhreac.
Nan laim ceann-gheal.
Nan saighead siiibhlach.
Nan long seòlach,
Nam fear meanmnach.
Dara Mios an Earraich, 1S76.
AN GATDHEAL.
69
Nàile, nàile, h6,
Naile, naile.
Nàile gu trial!,
Naile, h6, naile.
Moch am màireach.
'N uair theid mac, ho,
Gu 'n d' fhaighneachd a' bhean
Mo righ-sa deiseal.
De 'n mhnaoi eile :
Cha'n ann air chdignear,
Na, CO i 'n long ud
Cha 'n ann air sheisir,
Siar an eirthir
No mhdr-slieisir,
'S a' chuan Chananach ?
Cha'n ann air naoinear,
Don-bidh ort !
Cha'n ann air dheichnear,
C'uime 'n ceilinn, —
Ciad 'n an suidhe leat,
Co ach long DhònuiU—
Ciad 'n an seasamh leat,
Long mo leinibh.
Ciad eile, ho ! bhi cur
Long mo righ-isa,
A' chupa deiseal dhut ;
Long nan Eilein.
D;i chiad diag
'S mòr leam an trom
Bhi dianamh chleasa leat ;
Tha 'n a deireadh.
Da chiad diag
Tha stiùir òir oirr',
A bhi 'g iomairt
Tri chroinn sheilich.
A' bhuill-choise leat ;
Gu 'm beil tobar fiona
Da chiad diag,
Shios 'n a deireadh,
'Bhi 'n òrdugh gleachda leat.
'S tobar fior-uisg'
'S a' cheann eile.
Naile, naile, h.6,
Nijle SQ, hrugaibh i.
'N uair theid mac
Ho, naile, nkile,
Mo righ fo uidhim,
Nàile, ri trial!.
Cha 'n i Mhòrthir
Moch am màireach.
A cheann-uidhe ;
Nàile chuirinn geall
He 's Cinntire,
'S mo shean-gheall,
'N Ròimh 's a Mhuthaim,
Am faod silih àicheadh,
Diithaich Mhic-Suain,
'N uair theid mac
'S dhthaich Mhic-Aàoidh,
Mo righ-sa dh' Albainn,
Guide riutha.
Ge b' 6 cala
Tàmh, no àite,
Cha lean dris
Gum bi mire,
Air an droighionn ;
Cluith, a's gaire,
Bualadh bhiog,
'S leòis air dheamaibh ;
No sguab choirc'.
Air achadh foghair ;
No sop seaun-todhair,
Bithidhsid,
Air ta,obh -tighe,
A's iomairt, h.6 !
No 'n ci\irt Dh^nuill,
Air an taileasf,
Sgiath a's claidjieamh ;
Air na cairtean
Clogaide gorm-dheas.
Breaca, bana ;
A's balg-shaighead.
'S air na disnean
« * ♦ »
Geala chnàmha.
Mhirn a's meaghail,
Gur lionar boineid
Ghorm air staing ann.
H(5 naile, nkile,
'S coinneal chi^ire
Nkile le cheile.
Laiste 'n laiiintir.
Ge b' e aite
'N tàmh thu 'n Alba,
Nkile, nkile
Bithidh sid
Ho, nkile le cheile.
Mar ghnàth's ann :
'N uair theid mac
Ceòl a's seanchus,
Mo righ-sa 'n a 'eideada,
Piob a's clàrsach,
Gu'n robh gach dull
Àbhachd, 's dannsa ;
Mar thk mi f hein da ;
Bithidh eairt uisge
'D è ma bhitheas,
Suas air flanga ;
Cha tachair bèud da.
01 -fiona
Gu 'm beil mi dhut,
'S beòir 'ad champa ;
Mar tha do phiuthar ;
'S gur lionar triubhas
Mur h-'eil mi bkrr —
Saoitbreacb, seang, aim.
Tha lai uibhir.
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Earraicli, 1S76.
Neart na gile dliut,
Neart na grèine,
Bhi eadar DònuU Goriii
'S a lèine ;
Neart an fhochuinn
Anns a' Ch^itein,
Bhi eadar DònuU Germ
'S a Idine.
Neart na tuinne,
'N tuinne thrèubhacli,
Bhi eadar l>ònull Gorm
'S a ìème.
Neart a' bhradain
Is liraise l^umas,
Bhi eadar DònuU Gorm
'S a Mine
Neart Chuchullainn
Fo 'Ian èideadh,
Bhi eadar Dònull Gorm
'S a Idine
Neart sheachd caithean,
'S feachd na Feinne,
Bhi eadar Dònull Gorm
'S a lèine.
Neart Oisein bhinn,
Neart Oseair ^uchdaich,
/Bhi èf^dar ÌDònuU Gorm
'S a Itìne.
Neart Ghoill
Nan troni chrèuchdan,
Bhi eadar Dònull Gorm
'S a lèine.
Neart Fhinn
Nan ioma beuma,
Bhi eadar Dònull Gorm
'S a le'ine.
Neart gach abhna,
'S gach allt sk'ibhe,
Bhi eadar Dònull Goi-m
'S a l^ine
Neart na stoirme,
'S na toirm-ghaoith r^ubaich,
Bhi eadar Dòmill Gorm
'S a Idine.
Neart an torruinn,
'S na beithreach èitidh,
. Bhi eadar Dònidl Gorm
'S a leine.
Neavt an dealain,
'S an tairnich bh<^uraich,
Bhi eadar Dònull Gorm
'S a l^ine.
Neart na miola
Mdire 's^ideadh,
Bhi eadar Dònull Gorm
'S a leine.
Neart nan dtil,
A's chlanna-spèura,
Bhi eadar Dònull Gorm
'S a leine.
Gach aon diubh sid,
A's neart Mhic Dhè
Bhi eadar DònuU Gorm
'S a leine.
'D è ma bhitheas
Cha tachair b^ud dut,
Ar leam gur h-i
Ghrian 's i 'g ^irigh
'N àill leibh ohi
'N kill leibh oho hkù.
COMHRADH
EADAR MUEACHADH BAN AGUS
CÒrNNEACH CIOBAIR.
Mti R. — " Bha dtisal cadail orm,
agus an am domh dùsgadh suas, air
domh na coin a cliluinntinn a' comh-
artaich aig an dorus, is beag dùil a
bh' agam gur e Coinneach Ciobair a
bha aig an stairsnich aig an uair
anmoich so dhe'n oidhche. Thig a
steach, fhir mo ghràidh, agus innis
detail ciod is cor dhuit, agus cia mar
a dh' fliàg thu iad gu leir 's a'
Ghoirtean Ihraoich "2 "
Coin. — " Ma ta, a Mhurachaidh,
is fear gun nàire 'cliuireas dragh air
teaghlach sam bith aig an uair neo-
iomchmdh so, agus uime sin, is fear
gun nàire mise, oir tha thu 'faicinn
gu'n d' rinn mi sin."
M. — " Diiin do bheul, a cbaraid,
agus na cluinneam smid tuilleadh
dheth leithid sin de sheanchas, oir
tha deagh-f hios agad nach 'eil anam
beò, a mach o'm theaghlach fein, a
bheireadh barrachd sòlais do m'
chridhe fhaicinn na Coinneach
Ciobair aig uair sam bith dhe'n la,
no dhe'n oidhche. Dean suidhe, ma
ta, gus an dùisg mi bean-an-tighe."
C— " Bean-an-tighe ! cha dean
thu idir e, — is tu nach diiisg, oir
cha'n 'eil ni sam bith a dh' uireas-
bhuidh ormsa ach beagan bhriathra-
seanchais, agus ciiil bheag chum mo
cheann a chur fodham gu mad-
liinn."
M. — "Bi 'n ad thosd, a Choinnich,
tha e cianail mar 'eil comas aig duine
bochd a thoil a dheanamh 'n a thigh
Dara Mìos an Earjraich, IS"
AN GAIDHEAL.
71
feiu. Eiricli a' bhean, eirich, agus
laic CO a th'againn an so."
Air ball, bha bean Mhuracbaidb
air a bonnaibb, agus an sàs ann an
Coinneach, a' cur fàilt is furain air,
C. — " Is obair gun aobhar so air
fad,—
M.— "Xa cluinneam tuilleadb
dheth sin, a Ghraidh nam fear, oir
phiinnd air a' cbeann, acb is cinnte-
ach gu'n robb iad ciatach.
C. — Bha iad mar a blia am baile
ann an Baideanach, an eatorras, acli
cliuir duin'-uasal àraidli'd'am b' ainm
Mac-an-Fhleisteir, fios-dealain orra
dh' ionnsuidli Shir Seumais, agus
chord iad fein mu'n luach, acb thug
e dbòmhsa òrdugh-banca do Shir
ired nacli deachaidh do cbuid 's a' ì Sèumas air son sea cèud, a thuilleadh
phoit, tha driibhag 's an t-searraig
dhnibb a fhliucbas do sgòrnan, agus
cha mhisd' thu boinne beag an deigh
do thurais, maille ri crioman as a'
nihulacliaig agus greim dhe'n aran.
Goilidb a' bhean an coire beag, agus
air ciiig biiinn oir a chuir e am laimh
fein air son mo shaoithreach.
M. — B'e 'n duin'-uasal e da rireadh,
agus cha nihiste leam agad na cuig
buinn sin, is bòidheacli iad, agus is
maitli 'n an àite fein. Cuiridh iad
is feairrd thu diodag bhlàth, mu'n ' brogan air Seonaid agus air na pàis-
cuir thu do cheann far am bi dull
agad 'fhaotuinn 's a' mhaduinn."
C. — Gu dearbh 's gu cinnteacb
cha ghabh mi boinne blàtb an nochd,
agus cha'ii 'eil stàtb a bhi 'bruidhinn.
An deigh dhuinn an Leabhar a
ghabhail, rachamaid le beannachd a
chadal, agus gheibhear gach ùr-sgèul
's a' mhaduinn.
M. — "Mar bi e air mo chomhairle-
sa, biodh e air do chonihairle fein, a
riiin mo chridhe. Oidhche mhaith
agus deagh fhois dhuit. Do bhrigh
gu'm bheil thu sgitli, na dean cabliag
's a' mhaduinn."
C. — Fàilt ort, a ]\Ihurachaidh, is
moch thu air do bhonnaihh mar a b'
dibh.
C. — Cha b'e sin an gnothuch fur-
ast an diugb, a Mhurachaidh, — na
brògan ! Ach coma co dhiùbh, is
taitnich' airgiod nam bròg na duais
an lèigb ; agus is fearr a bhi 'caith-
eadh nam bròg no nam plaideachan.
Ach, a Mhurachaidh, cba'n 'eil mi
tuigsinn fo'n ghrein ciod is ciall do'n
telegram sin a thug Sir Seumas o
cheann mios air ais dh' ionnsuidh a
Chaisteil aige. Tha e' dol os ceann
mo sgil agus mo sgoil, agus cba'n 'eil
dùil agam gur ni e a ta cneasda.
Tha òganach an sud ann an seòmar
beag a' sir-amharc air aghaidh rud
cosmhuil ri uaireadair Gearmailteach,
àbhaist, am bheil thu gu fallain, slàn, | air am bheil da laimh bhig a' grad-
surdail an duigh %
M. — Is dan a bhi' talach, aChoinn-
ich, acb carson a dli' eiricb thu co
moch, air duit a blii airsnealach,
sgith an raoir, ach cha robh bine
agam f bòighneachd ciod an gnotbuch
mu'n robh thu an de, an uair a
thàinig thu, mar an sneachd, gun
diiil riut ?
C— Bha mi air Feill Mo-Chalm-
aig, far an do reic mi tri cheud molt
cblisgeadb a null 's a nail, agus tha
greim aige air gnè iucbrach leis am
bheil e do gbnàth a' gliogairsich,
agus a' cur nan lamb beaga air
cbrith-ghluasad gun sgur Cba'n
aithne dhomh idir ciod is ciall da.
M. — Tha mi 'g ad chreidsinn, a
Choinnicb, acb is e an iekr/raph aon
de na b-innleacbdaibb miorbhuileach
sin a fhuaradh a macb o cheann
beagan bhliadhnaichean, agus cha
le Sir Seumas air son an d'thugadh j lugha na ceithir no ciiig dhiubh, co'-
dhomh diibladh sin de phiiinnd ionnann iongantach annta fein, a
Shasunnacb. j fhuaradh a mach o'n bha d'athair 'n
M. — Fhuair thu mil's mòr, dcà ' a leanabh.
7-3
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Earraich, 187C.
C. — Ainmicli iad sin, a Mliurach-
aidh, a chum gu'm, bi cnimhn' agam
orra.
M. — O'n a's cuimhne learn fein
fhuaradh a macli an telegraph, an
toit-chumhachd, an gas-sholus, agus
dealbh-tharruing na gròine, a ihnille-
adh airiomadhathleasachadh feumail
eile.
C. — Minich dhomh an telegraph
an toiseach, a Mhurachaidh, oir is
niinic a chunnaic mi na caol-shlatan
iaruinn air an sineadh, agus air an
teannachadh air mullach nan crann
àrda, agus is trie a chual a mi na
naigheachdan a' dol seachad k srann-
fliuaim air na slataibh, agus a' toirt
orra a bhi seinn mar air teudaibh
fidhle. A reir coslais is iad nadeagh-
naigheachdan a bheir a mach binn-
cheòl dhe'n t-seòrsa sin, oir cha'n
'eil ni sam bith toilichte no taitneach
mu'n droch naigheaclid.
M. — Tha thu gu tur air do mheall-
adh mu na nithibh sin, a Choinnich,
oir cha'n iad na naigheachdan a ta
deanamh na fuaime, ach an osag
ghaoithe a gluasad nau slat a ta air
an teann-tharruing mar th^udan na
cruite-ciuil.
C. — Ciamar, uime sin, a chuirear
ai^ naigheaclid air falbh 1
M. — Tha sin 'g a dheanamh le
deaianach nan spèur. Tha fios agad,
a Choinnich, gu'm bheil e comusach,
an deaianach a dheanamh le stuth-
annaibh sònraichte, agus a ghleidh-
eadh ann an searragaibh àraidh a ta
air an cumadh air a shon. An uair
a nithear an deaianach air an doigh
so, tha comas aigesan a ta 'gabhail
cùraim deth air a dheanamh lag no
làidir a reir a thoil fein. Leis an
iuchuir ud 'n a làimh tha e cui: an
dealanaich troimh nan cuibhleachan,
agus tha na cuibhleachan sin
a' gluasad nan làmh beaga ud a
chunnaic thu, agus a' comharrachadh
a mach litrichean àraidh a ta, mar
sin, a' deanamh suas bhriathra na
teachdaireachd. Tha cumhachd an
tein'-adhair sin a' ruith air na slataibh
a' ruigheachd ann am priobadh na
sùla nan ionadan a's faide air falbh
dh' ionnsuidh am bheil an teachd-
aireachd a dol, agus an sin a' cur
làmhan eile air ghluasad a chuireas
an teachdaireachd air ball an ceill.
Ach cha'n f hurast sin a mhineachadh
le briathraibh, a's eugais sealladh
nan sul.
C. — Is miorbhuileach an ni cumh-
achd a bhi aig duine peacach, dall,
aineolach, thairis air deaianach nan
spèur, agus seirbhiseach a dheanamh
dheth. Dh' aindeoin gach cùis, tha'n
duine 'n a chreutair innleachdach.
M. — Kocheart, a Choinnich, ach
cha'n 'eil sinn ach 'n a thoiseach
f hathast, oir gun teagamh meuduich-
ear an innleachd sin gu mòr là èigin,
oir tha nithe ùra 'g am faighinn a
mach gach la. Am bheil fios agad
gu'm bheil gnè dhealanaich ach beag
anns gach ni mu'n cuairt duit,
Gabh cat ann an seòmar dorch, agus
sliob sios bian a dhroma gu cruaidh
re mionaid na dhà, agus a ris grad-
shuath e an aghaidh a' chuilg, agus
chith thu sradan teine a' boisgeadh
as a dhruim, agus is gnè dhealanaich
a ta an sin.
C. — Is miorbhuileach gach ni a ta
ann ! Co a's urrainn an gabhail gu
leir a steach ! Ach ciod mu'n toit-
chumhachd Ì
M. — Tha thu fein eòlach air an
toit-chumhachd leis am bheil na
luingeasan air an greasadh, na
h-eich-iaruinn air an gluasad, na
h-achan air an treabhadh, agus air
am buain, na h-eudaichean de gach
gnè air an sniomh agus air am figh-
eadh, — na leabhraichean air an
clòdh-bhualadh, — agus na muill-
nean de gach gnè air an greasadh.
Tha 'n toit-chumhachd mar so 'g a
fhoillseachadh fein fo mhile riochd,
agus 'g a chleachdadh chum ach
beag gach obair agus ealaidh a chur
Dara Mios an Earraich, 1S76.
AN GAIDHEAL.
73
air an aghaidh. Na'n togadh do
slieanathair a cheann as an duslaich,
ciod a theireadh e an uair a chith-
eadh e na carbadan a' ruith gun
eicli, — na li-achau 'g am buain le
cumhachd teine agus nisge, — agus
na longan a' ruith air cliuibhleacli-
aibh, agus a' grad-shiubhal gun
sheòl, gun ràmh, an aghaidh an
t-sruth agus na gaoithe? Is cinn-
teach gu'n abradh do sheanathair
coir gu'n robh làmh aig do chaird-
ibh na sithichean anns a' ghnothuch,
agus gu'n robh barrachd na cumh-
achd talmhaidh air fhoillseachadh
anns a' chùis.
C. — Tha mi fein a' deanamh gnè
thuigsinn air an toit-chumhachd, oir
is minic a chunnaic mi, an uair a
bhiodh Seònaid a' goil a' choire
dhuibh, air son drùbhaige dhe'n ti
a dheanamh 's a' mhaduinn, nacli
b' f hurast an ceann a chumail air a'
choire le cumhachd na toit.
M. — Tha thu gle cheart, oir is
ann le coire beag mar sin a f huaradh
an cumhachd sin a mach an tois-
each.
C. — Ach ciod mu'n ghas-sholus ?
Chunnaic mi fein e 's na bailtibh-
mòra, agus gu cinnteach cha d' thug
mi mo bheannachd air.
M. — Ud ! ud ! ciod so a dh' eirich
dhuit, a charaid Ì
C. — Ciod a dh' eirich dhomh !
Innsidh mi sin, ach na dean gtàire
rium, a ghràidh nam fear. Gun
teagamh air oidhche àraidh theab e
an gnothuch a dheanamh orm.
'Ncàm domh a bhi ann an Glaschu
maille ri Sir Seumas, tha cuimhn'
agad, air an turas a thug sinn a
dh-Eirinn, chuireadh a steach do
sheòmar àluinn cadail mi, far an
robh lasuir mhòr dhe'n ghas, mar
sgiathan eòin, a' gabhail gu soilleir.
An deis domh mo bheannachadh
fein, agus ochan ! is ann. agamsa a
bha feum air beannachadh o'n Airde
an oidhche sin, sheid mi as an solus,
agus thilg mi mi fein 's na plaid-
eachaibh ; sheid mi gu grad as e,
mar a b' àbhaist domh coinnlean
geire nam molt a chur as, agus
thug mi mo leabuidh orm. Ann am
meadhon na h-oidhche, bha mi
'n impis mo thachdadh ; dh' eirich
mi, ach cha robh anail agara, agus
thòisich mi air gleadhraich a dhean-
amh air feadh an t-seòmair, a' tilg-
eadh nam bòrd thairis, a' briseadh
nan soithichean-ionnlaid, agus a'
fairtleachadh orm dorus no uinneag
fhaotuinn thall no bhos. Bha mo
cheann 'n a bhreislich, agus bhuail
mi an t-ùrlar gu cruaidh air son
furtachd. Mu dheireadh, dh' fhosg-
ail neach èigin an dorus, agus
ghlaodh e mach — Gracious goodness!
I ivhat is this Ì — Ghlaodh e gas, gas,
' gas — agus ged a bha esan mar an
' ceudna, an impis a thachdadh, rug e
air ghualainn orm, agus threòraich
e mi gu ceann na staidhreach,
riiisgte mar a rugadh mi, agus dh'
fhosgail e na h-uinneagan air ball.
Bha'n t-àite dubh, dorch, agus gaotli
fhuar a' seideadh air mo choluinn
ruisgte. Dh' innis e dhomh gu'm
bithinn ann an siorruidheachd na'm
biodh esan leth-uair eile gun tighinn
a steacli, agus gu'm biodh an tigh
air a sheideadh suas mar le f lidair,
na'n tugteadh coinneal laiste do'n
t-seòmair.
M. — Fhuair thu cuimhneachan
air cumhachd an t-soluis sin, a
Choinnich, a leanas riut am feadh
is beò thu, oir is caol a thèarnadh
thu gun teagamh. Tha fios agad
gum bheil an gas air a dheanamh as
a' ghual. Gabh piob-thombaca le
cois f hada, agus lion sòrn na piòba
le gual gu min air a phronnadh, agus
còmhdaich e le potaig dechreadhaidh
air a h-oibreachadh gu reidh. Càr-
aich ceann na piob anns an teine, a'
fàgail na coise direach a mach. Ann
an hine ghoirid chith thu ceo a'
brlichdadh a mach as a' chois, agus
74
AN GAIDHEAL.
ma chuireas tu teine ris, loisgidh e
gu soilleir, agus bheir e deagli sholus
uaithe. Is ann air an dòigli cheudna,
uime sin, a nithear an gas ann an
tomhas mòr chum na bailtean a
shoillseachadh, mar a chith thu iad
anns gach àite.
C. — Mòran taing dhuit, a Mhur-
acliaidh, is iongantach an t-eòlas a
ta air a sparradh 's a' clieann sin
agad, agus cha'n fhios domh idir
ciamar a rinn thu grèim air. Ach
ciod a nis mu dhealbh-tharruing na
grèine, a ta co h-iongantach ri aon
de na h-innleachdaibh a dh' ainmich-
cheadh leat a cheana 1
M. — Ma ta, a Choinnich, cha'n
fhurasda dòmhsa sin a mhineachadh
dhuit, a chionn nach 'eil mi fein 'g
a thuigsinn gu soilleii'. Goirear anns
a' Bheurla " Photogrccphy " ris ; —
focal a ta 'ciallachadh "Sgriobhaidh,"
no "Tarruing" le solus na gieine.
Tha clàran beaga gloine ceithir-
shliosnach air an ullachadh, agus
air an ionnlad ann an gèur-shùbh
làidir, agus tha aon de na gloine-
achaibh sin air a shuidheachadh ann
am bocsa cosmhuil ri gloin-amhairc.
Suidhidh an ti a tharruingear fa
choinneamh a' bhocsa so, le 'shùil
air a' ghloine, agus air do'n dealbh-
adair a bhi 'n a sheasamh air an
taobh eile dhe 'n bhocsa, tha e'
togail suas spèilean, no dorus beag,
chum solus na greine a leigeadh a
stigh do'n bhocsa. An sin, ann am
priobadh na siila, tha'n dealbh air a
nochdadh air a' ghloine, ach tha'n
dealbhadair gu grad 'g a spionadh
air falbh gu seomar dorcha, agus 'g
a thilgeadh ann an stuth araidh, leis
am bheil an dealbh aira cho'-dhaingn-
eachadh air a' ghloine. Tha'n
dealbh sin a ris air a chlòdh-bhual-
adh bhàrr na gloine air paipeir tana,
agus tha'm paipeir sin air a ghlaodh-
adh air cairt làidir ghil, chum a
ghleidheadh tèaruinte, agus tha'n
dealbh an sin deas.
C. — B'e sin d'a rireadh an obair
eagnuidh, iongantach, agus is firinn-
each a nochdas e riochd, agus aogas
an duine. Thug Sir Seumas a
dhealbh do Sheònaid an la roimhe,
agus chab'urrainn nisambith coslas
an Ridire a nochdadh na's fearr.
Cha'n 'eil fiii gaoisdean air a mhal-
aidh nach f haicear an sin gu soilleir,
agusthafuilteanan a cliinn gu riochd-
ail air an leigeadh ris. Is anabarr-
ach an innleachd e.
M. — Tha mi 'creidsinn sin uile, a
Choinnich, ach a nis, o'n thug an
duin'-uasal coir sin air Feill-Mo-Chal-
maig na chig bUinn òir dhuit, glac a'
chèud chothrom chum aon diubh a
chur a mach ann an dealbh far an
nochdar thu fein agus Seònaid, agus
an òigridh uile, 'n ur n-aon chomunn
air aon chàirt.
C. — Cha dearmaid mi do chomh-
airle a ghabhail, a Mhurachaidh, oir
is taitneach teaghlach fhaicinn uile
cuideachd mar sin, air da a bhi 'n a
ni cinnteach gu'n sgapar iad am fad
's am farsuing ann an iiine ghoirid.
M. — Tha Bean-an-tighe 'g ar n-
iarraidh, a ghraidh nam fear, agus is
coir duinn dol a dh-fhaicinn ciod a
th'aice air ar son.
Alasdair Euadh,
ORAIX LE IAIN LOM.
RiNNEADH an dk òrain a leanas le le
Iain Lom. Is ann bho 'n Urramaeh A.
Maclean Sinclair, an Canada, a f huair mi
iad. Cha'n f hiosrach mi gu'n robh iad
riabh roimhe 'n clò. An treas fear, eadar
Iain Loin 's Gilleaspuig Gruainach, fhuair
an uiridh 's a' Bhraighe. — Abrach.
lORRAM DO MHAC-GILLEAIN DHDBHAET.
Ged is fhada mu thuath mi
'S math leam slkn do na h-uaislean,
Leam gur mithich bhi giuasad gu m' thir.
Gu dilthaichi shir Lachainn,
Nam piob a's nam bratach,
'S mòr mo dhiùbhail ri faction an rìgh.
Dara Mios an Earraich, 1876.
AN GAIDHEAL.
75
Cha b' e leantainn na lùdaig'
Eis na tèudan bu dltiithe
A thug inise do'r dùthaich bhig, chrin.
Ach bas Mbic-GiUeain —
E 'n rèilig Odhrain 'n a laidhe,
'S e dk' fhàg mise gun aighir, gun phleid.
Agus Eachann 's an kraich,
Eo thrupa nan nàmbad,—
Eàth mo thùrsa gach la bhi 'g ur caoidh.
'S math thigeadh clogaide cruadhach,
Air ciil bachlach nan dual glan,
Gnùis fhlathail a's gruaidh mar am fion.
Agus spàinteach ghèur, thairis,
Ann an ceann claiginn ealant',
A's sgiath bhreac nam ball daingeaiin 'g ad
dhion.
Xa 'm biodh agam air blàran,
De Chlann-Dònuill 's de m' chàirdean,
ISIhiad 's a chunnaic mi 'n armailt an righ.
Mhiad 's a chunnaic mi fhèin diubh,
Teachd air loingeas a Eirinn,
De shliochd gasda Chuiiin-Cheud-Cha'ich
nam pios.
Cha bu shiochaint ur cogadh,
'N am dol SÌCS an tùs trod, duibh,
Dhrèam rìoghail nan clogaid 's nam 'pic.
Chluinnteadh farum ur clàidhean
Air claignibh ur nkmhaid,
Agus blaighdean nan ceann 'g an toirt sios.
'S a liuthad cùbaire gealtach,
Tha buidhinn cuirt ann an Sasonn,
Bha 'g a chrubadh mar chat arm an craoibh.
Agus rògaire br^ugach,
Bha mu mhilleadh righ Tèarlach,
'S a tha nis oimn ag eirigh gu strith.
'S mur caochail sibh faction,
Gu 'm bi taobh dearg ur leapa,
Ur full bhi taosgadh an claisean 's an di?.
'Sgu']
An lor:
cluinnteadh feadaireachd luaidhe,
^ sradag na cluaise,
mnki 'g acain — 's cha chruaidh kinn an
caoidh.
Is bochd an eiridinn pkisde,
'X uair a bhuail an lot-bkis e,
Bhi gun cheirein, gun phlksda, gun fheòir-
nein.
Bhi gun cheirein, &c.
Is ann de 'n choinnimh is miosa,
An garadh-dronia air bristeadh.
Mar gu 'm pronnadh sibh slige le òrdaibh
Mar gu'm pronnadh, &c.
Is ann de dh-fhortan na cùise,
Ma 's e 'n Tore th' oirbh a' mùiseag,
Gu'n teid stopadh na mxiile 'n a phòran.
Gu'n teid stopadh, &c.
Tha sgrib fhiar nam peann gearra,
Cumad dion air Mac-Caiiein,
'S e cho briathrach ri parraid 'n a chòmh-
radh.
'S e cho briathi-ach, &c.
Thug sibh bhuainne le spleadhan,
Gur h-i He ghlas, laghach,
Us Cinntire le 'maghannan gorma.
Us Cinntire, &c.
Ghlac an eire na teanchrach,
Air deagh chinneadh mo sheanmhar,
'S lag an iomairt ged 's ainmeil an seòrs'
iad.
'S lag an iom.iirt, &c.
Dh' fhalbh ur cruadal 's m- gaisge,
Le Eachunn Euadh 's le Sir Lachunn, —
lad 's an uaigh far 'n a phaisgeadh fo 'n t-
srol iad.
Dh' fhalbh ur, &c.
'S Lachunn Mor a fhuair urram,
Chaidh a bhualadh an Gruinneart,
Cha tugt' uachdranachd Mhuile 's e beò
bhuaidh.
Cha tugt' uachdranachd, &c.
Is math mo bharaU us m' earbsa,
ISIur a roghainn gun dearmad,
Nach bu chladhaire cearbach Fear Bhròlais.
Nach bu chladhaire, &c.
An eaglais I Chaluim-ChiUe,
Tha sidnn chròdha gun tioma,
Chaisgeadh dòruinn 's gu 'n tilleadh iad
tòrachd.
dòruian, &c.
OEAX DO MHAC-GILLEAIN
Mur b' e 'n abhuinn air fas oirnn, ' Is mor a b' fhèairrde dream fhiata,
'S tuil air <5irigh 's na h-kithean, 1 Xan each seang-fhada fiadhaich,
Bhithinn latha romh chkch air a' chòdhail. > Eobhan Abrach Loch-Ial agus Lòchaidh.
Bbithinn latha, &c. Eobhan Abrach, &c.
76
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Earraich, 1870.
GILLEASBDIG GRDAMACH AGUS IAIN LOM.
Gilleasbuig.
A bhean nam pòg meala,
'S nan gorm-shùilean meallach ;
'S ann a thà mo chion-falaich,
Fo m' bhanuan do m' ghrkdh.
A bhean, &c.
Cha 'n 'eil mi 'g ad lèirsìnn,
Ach mar gu 'm biodh reul ann
An taic ris a' ghrtìn so
Tha 'g èiridh gacb la.
Cha'n 'eil, &c.
Iain Lom.
Air leatsa gur reul i,
. 'S gur coltach ri gr^in i,
'S òg a chaill thu do leirsinn,
Ma thug thu 'n èisg ud do ghradh.
Air leatsa, &c.
Boladh ùiUeadh an sgadain,
De dh-tirla na h-apa;
'S i 's chbaiche faicinn,
A tha 'n taice ri tràigh.
Boladh ùiUeadh, &c.
Gilleasbuig.
Fios bhuam gu Iain mabach,
Do 'ra bu cheaird a bhi 'gadachd,
Nach co-ion da bhi caig rium
'S ri cabaire bàird.
Fios bhuam, &c.
Am busaire ronnach —
Nam pliut-chasan croma;
Tha na ciispan air lomadh
Gu bonnaibh do shkU'.
Am busaire, &c.
Am pliutaire busach —
Nam brusg-shùilean musach;
Cha 'n fhasa do thuigsinn
Na plubartaich cail.
Am pliutaire, &c.
Ged tha thu 'm fhuil dhirich,
Nkile, cumaidh mi sios thu —
Cha 'n 'eil coiUe gun chrionaieh,
Gu dilinn 's gu brath.
Ged tha thu, &c.
Fuigheall fior-dheiridh feachd thu
Cha 'n fhiach le each ac' thu. —
Chaill thu d' iongnan 's a' Cheapaich
Sgribeadh phrais agus chlHr.
lain Lom.
Fios bhuamsa dhut, 'ille,
Chaill thu dualchas do chinnidh,
Gu 'm beil thu air mhire,
Làn de dh-inisgean baird.
Fios bhuamsa, &c.
Mi cho saor de na ronnan,
Ei aon f hear beò d' shloinneadh ;
Nàile, rinn thu briag shoiUeir,
Am follais do chkeh.
Mi cho saor, &c.
Ma 's ann ormsa mar dhhneas,
Ghabh thu choill as a crionaich;
larr an doire na 's isle,
Bho iochdar do chlh,ir.
Ma 's ann ormsa, &c.
Mur-bhi dhomh mac d' athar,
Is ann dk tha mi 'g athadh,
Nàile, chuirinn ort athais
A tha faiste 'n ad chail.
Mur-bhi dhomh, &c.
DAMON AGUS PITIAS.
An uair a chaidh Damon a dhit-
eadh le Dionisius ga bhi aii^ a chur
gu bàs air latha araidh, ghuidh e gu
'n tugteadh cead dha dol turas d'a
dhuthaich fein a chum gnothaichean
a theaghlaich bhronaich a chur an
òrdugh. Chuir an t-uachdran an-
iochdmhor roimhe so a dhiultadh
dha, le cead a thoirt da falbh air
cumhnantau a mheas esan neo-chom-
asach a choimhlionadh ; b' e sin, gu
'm fogadh e fear-eigin mar urras gu
'n tilleadh e air an latha, agus mur
tilleadh, gu 'n rachadh am fear-ionaid
a chur gu bàs 'n a aite. Chuala
Pitias na cumhachan cruaidh, agus
cha d' fheith e gus an rachadh
iarraidh air, ach 's ann a thairg e
gun mhoille e fein rnar urras air sou
a charaid ; ni ris an do ghabhadh,
agus chaidh Damon a ghrad chur
mar sgaoil. Ghabh an righ agus a
chuid comhairleach mor-ioghnadh ri
gniomh Phitiais ; agus uime sin, an
uair a bha latha na binne a' teachd
dluth, chaidh e air son annais a
dh-f haicinn Phitiais anns a' phriosan.
An deigh dhaibh a bhi a' còmhradh.
car ùine mu chàirdeas agus mu
dhillseachd, thug an ri^^h mar a
Dara Mios an Earraich, 187(
AN GAIDHEAL.
bharail gu 'm b'e an leas agus am
math fein a chosnadh 's a chur air
aghaidh an t-aon iii a bha a' gluasad
dhaoine gu gniomharan sam bith a
dheanamli ; agus air son subhailc,
cairdeis, fiughantachd, gradh-duth-
cha agus an leitliide sin, thuirt e gu
'n robh e 'g am meas direach mar
bhriatliran air an tionnsgnadh le
daoine seolta a chum muinntir lag-
iuntinneach a mhealladb. " Le cead
ur morachd," arsa Pitias, le gnuis
t'hlathail 's le guth ard, " b' f'hearr
leam, na 'm bu chomasach e, mile
bàs 'fhulang, na gu 'n tigeadh mo
charaid gearr ann an aon lide d' a
onair agus d' a f hirinn. Cha dean
e sin, mo thighearna ; tha mi clio
cinnteach as a .dhillseaehd 's a tha
mi gu bheil mi fein beo ann an so.
Ach tha mi ag aslachadh air na
diathan arda gu 'n caomhain iad
araon beatlia agus treibhdhireas mo
charaid Damon. Eiribh 'n a agh-
aidh, a ghaothan na h-iarmailt, bac-
aibh dèine agus braise a dhichill
chlitritich, agus nafuilingibh dha till-
eadh gus an deigh dhomh&a le m' bhàs
a bheathasan a shaoradh — a bheath-
asan a tha mile uair na 's luach-
mhoire na mo bheathasa ; na's luach-
mhoire d' a mhnaoi ghradhaich, d' a
leanabanan caomh, d.' a chairdean,
agus d' a dhuthaich. Bu mhiosa
leam gu mor na 'm bàs gu 'n tilleadh
mo Dhamon caomh an am gu fulang
e fein." Bha Dionisius fo fhiamh
agus air a lionadh le ioghnadh
le uaisleachd nam briathar so, agus
leis a' mhodh anns an do labhradh
iad ; mhothaich e a chridhe air a
bhualadh le plathadh d' an fhirinn ;
ach bu mho bha de imcheist na de
thaiseachadh 'n a inntinn uaibhrich.
Thainig an latha dòlasach. Chaidh
Pitias a thoirt a mach, agus le
freiceadan de shaighdearan air gach
taobh dhe, choisich e le ceum aotram,
agus a ghnuis suidhichte, ach gun
smuiarean, a dh-ionnsaiuh an aite
anns an robh a' bhinn ri 'cur an
gniomh. Bha Dionisius cheana an
sin 'n a shuidhe ann an carbad.
greadhnach, ard, air a tharraing le
sè eich. Bha a ghnuis fo throm
smuain, agus a shuil a gbnath air a'
phriosanach. Thainig Pitias air
aghaidh gu h-aotrom, iollagach, agus
air dha seasamh car tiota ag amharc
gun eagal, gun fhiamh air inneal a
bhais, thionndaidh e m' an cuairt
agus labhair e mar a leanas ris an t-
sluagh : " Tha m' u:^naighean air an
eisdeachd ; tha na diathan f àbharach
dhomh ; tha fhios agaibh, mo
chairdean, gus an de gu 'n robh a'
ghaoth an ceann aig Damon ; cha b'
urrainn da tigliinn — bha sineucomas-
ach da. Bidh e an so a maireach,
ach bidh an f hull a theid a dhortadh
an diugh air a bheatha a chosnadh do
m' charaid. 0, na 'm b' urrainn
domh gach amharus a dhubhadh a
mach as bhur cridheachan, agus
gach teagamh suarach a dh' fhaodas
a bhi ag eirigh annta mu threibh-
dhireas an duine sin air son a bheil
mi dol a dh' fhulang, rachainn a
dh'ionnsaidh mo bhais cho togarach 's
a rachainn thun mo bliainnse.
Foghnadh e an drast gu 'm faighear
mo charaid dileas ; gu bheil 'f iiirin-
teachd gun mheang ; gu 'n toir e
gun dàil dearbhadh air sin ; gu
bheil e aig a' cheart uair so a' dian
ghreasad air a shlighe, 'g a choireach-
adh fein agus nan siontan agus nan
diathan — ach greasam gu bhi an
toiseach air a luaths: a chrochadair,
dean do dhleasnas." Is gann
a bha na facail mu dheireadh as a
bheul an uair a chunnacas gluasad
am measg iomall an t-sluaigh ;
chualas guth fad' as, thog an sluagh
na facail, agus, " Stad, stad, a
chrochadair ! " ghlaodh iad uile
mach. Chunnacas duine 'tighinn 'n
a dhian chabhaig ; dh' f hosgail an
sluagh bealach reidh dha ; bha e
'marcachd air steud-each a' sruthadh
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Earraich, 1876.
le fallus agus geal le cobhar : ann
an priobadh na sul bha e bharr an
eicli, leum e agus thilg e 'dha laimh
mu mhuineal Phitiais. " Tha do
bheatha caomhainte," ghlaodh e,
"tha do bheatha caomhainte, mo
charaid, mo charaid gràdhach !
taing do na cumhachdan gu h-ard,
tha thu slan ; cha 'n 'eil agamsa a
nis r' a dheanamh ach am bàs
f hulang, agus tha mi air mo shaoradh
bho dhoilgheas an agartais a bha
mi a' deanamh orm iein a chionn
gu 'n do chuir mi ann an cunnart
beatha a bha cho mor na bu luach-
nihoire na mo bheatha fein." 'N a
sheasamh gu glas-neulach, fuar ann
an glacaibh Dhamoin, fhreagair
Pitias ann am briathran dubhach,
"0, cabhag na truaighe ! Dèine na
dunach ! Co na cumhachdan farm-
adach a chuidich leat anns an euchd
nihi-fhortanaich so ! Ach cha teid
am aghaidh gu buileach : mur faod
mi btàsachadh gu d' shaoradh, clia
bhi mi beo ad dheigh." Chuala
Dionisius, as chunnaic, a's thug e
fainear gach ni dhe so le iongantas
ro mhor. Dhruigh e air a chridhe,
ghuil e, agus a' fagail a chathair-
rioghail aird, chaidh e suas far an
robh Damon agus Pitias. " Bithibh
saor agns mairibh beo, a charaid gun
choimeas ! " ars' esan ; "thug sibh
dearbliadh do-aicheadh gu bheil
firinn agus dillseachd ann ; agus tha
an fhirinn sin a foillseachadh gu
bheil Dia ann nach leig gu 'n caill
i a duais. Beatha shona agus cliu
gu 'n robh agaibh ; agus 0, seolaibh
mi le 'r comliairlean, mar tha sibh
ga m' chuireadh le 'r n-eiseimpleir,
gu bhi airidli air co-phairt de chair-
deas cho treibhdhireach agus cho
fior."
Eadar. le Mac-]\Iharcuis.
LITIR MU'N TAIBHSEAR-
ACHD.*
(Bho'n Bheurla.)
Uasail, — Bha mi daonnan ag
cluinntinn mu 'n taibhsearachd, ach
cha d' thug mi mòran creideis d' i ;
a dh-aindeoin sin, a chionn gu'n
robh daoine firinneach ag aideach
i bhi aca, chuir mi romham, a'
bhliadhn' ud (1652) a bha mi 'm
cheathai nach-coille 's an Taobh-tuath
(leis na reubaill Sliasonnach), mion-
rannsachadh a dhianamh mu 'n
chùis. Duan gach duine gu 'n robh
mòran de na Gàidhil, gu h-àraid na
h-Eileinich, aig an robh an da-sheall-
adh ; fir, a's mnathan, a's clann gu
'm bu chòimh-dheis ; gu'n robh clann
ann aig am bitheadh i, ged nach
bio ih i aig am pàran tan. Air uairibh,
gu 'm faicteadh seann-sluagh aig am
biodh i, ged nach biodh i aca an uair
a bha iad òg ; agus nach b'urrainn
gin diubh innseadh cia mar a f huair
iad i. Gu 'n robh i na trioblaid do
gach aon a bha buailteach dh' i;
agus gu'n cuidhticheadh iad i gu
toilichte na 'ra biodh e na n' comas
sin a dhianamh.
Cha'n fhaic iad an taibhse ach
f had 's a chumas iad air an sealladh.
An fheadhain aig am beil cridhe
làidir, is àbhaist daibh dur-bheachd
a ghabhail, los sealladh fhaotainu
oirre na's f haide ; ach an fheadhain
a tha gealtach, cha'n fhaic iad ach
plathadh dh' i : priobaidh air an
siiil mu 'n gann a chi iad i. Is iad
na taibhsean is trice leo fhaicinn —
taibhsean sluaigli, a's bheathaichean,
a's bhàtaichean, a's aodaichean, agus
eile. Cha'n fhaic iad taibhse duine-
* A succint accompt of my Lord Tarbolt's
[Tarbat] relations, in a letter to the Honour-
able Robert Boyle, Esq., of the prediction.?
made by seers, whereof himself was ear
and eye-witness. — R. Kirke's £ssai/, 4to,
Edin. 1815.
Dara Mios an Earraich, 1876.
AN GAIDHEAL.
79
mhairbh idir ; ach, ciod sa bith a chi
iad, cha 'n 'eil teagamh aca nach
tachair e gu riochdail, mar a chunnaic
iad e, agus amis a' cheart àite 's am fac
iad e. Cha'u urrainn daibh innseadh
ciod a' cheart iiine tlieid seachad
gus an tachair a chùis ; acli tha
riaghailtean àraid aig an fheadhain
is sean-eòlaiche dhiubh, leis an toir
iad giar-bharail air. Mar shamhladh
air sin : Ma chi iad an lèine-bhàis
air duine, bheir iad barail air an
ùine bliios e beò, a reir na bhios i
còralidach dh' e. Is trie gu 'm faic
iad an càirdean (ged bhiodh iad cho
fada bhuapa ri America) na 'n snidhe,
no na 'n seasamh,no agcoiseachd 's an
àiteathuiteasdhaibhfheinabhi ; agus
cha bhi teagamh sa bith aca, ach iad
ga 'm faicinn, nach bi iad fhathast
anihuil 's mar a chunnaic iad iad, agus
anns a' cheart àite 's am fac iad iad.
Ma bhios tè ann aig am bi lean nan, is
àbhaist daibh fhaicinn na sheasamh
làmh rithe ; agus breithnichidh iad
miad an deothais, air an astar a bhios
eatarra 's an am. Duine tha 'n galar
a bhàis, chi iad a riochd 's an t-
anart-bàis ga chòmhdach uile.
Is taibhsearan cneasda, f irinneach ,
fo shàr-chbù aig an coimhearsnaich,
a.thug dhomh am fiosrachadh so mu'n
chilis ; oir, rinn mi roghainn, a dh-
aon-ghnothach, air daoine còire
ciallach, de'n t-seòrsa. Agus a thaobh
gu'nrobh,areirinnse-sgeòil, tuilleadh
thaibhsearan an Leoghas, an Uithist,
agus anns na h-Earradh na bha 'n
dùthaich sa bith eile, chuir mi fios gu
Sir Seumas (nach mairionn), agus gu
Sir Tormoid MacLeòid, agus gu Mr.
Moiriosan (tha iadsan le chèile a
làthair,) iad a thoirt ciinntais dhomh
mu'n dà-shealladh so. Thug iad sin
domh le lan-dearbhadh air gach sgial
mar a thug iad seachad. Agus bha
gach fear dhiubh air an aon seanchus
ri m' urrainnean fhein. Ach ged is
daoine ainmeil iadsan an ceill 's an
onair, mar is fiosrach gach duine,
is annsa learn, seach e 'bhi ri ràdh
nach 'eil agam ach seanchus feadli-
nach eile, ciinntas a thoirt an tùs air
cùisean a bha mi fhein fianuiseach
orra.
Bha mi turus air chuairt anns a'
Ghàidhealtachd agus mo chuid
ghillean cònihla rium, mar is gnàth
le uaislean na dùthcha sin. Dh'
fhalbhfear dhiubh air thoiseach orm,
's ràinig e le cabhaig dorus tighe 's
an robh mi dol a chur seachad na h-
oidhche gu dol a stigh, ach thug e
lèum air ais 's leig e glaodh as, agus
tachrar clach air a chois, a's tuitear
anns an stairsnich. Bha fior-choltas
an eagail air, agus dh' fharraid mi
dh'e ciod a dh' f hairich e. Ghrios e
orm gu stòlda, gun chairtealan a
ghabhail 's an tigh ud, nach b'
f hada gus an tigeadh ciste-mhairbh
amach as ; gu 'n do thachair i airsan,
agus dòmhladas sluaigh ga giiilan,
an uair a leig e 'n glaodh as. Cha d'
thug mi feairt air agus 's e bh' ann gu'n
d' fhuirich mi. Thuirt esan ri
feadhain de na gillean gu'n robh e
cur iomaguin air, nach robh teagamh
aige nach èireadh amach mar a
chunnaic e, agus sin an ùine ro-
ghoirid. Cha robh duine easlaint-
each a stigh an uair a ràinig mi ;
ach mu'n d' fhalbh mi, thai nig
paisein air fear-an-tighe, Gaidheal
fallain, làidir, agus dh' èug e ann.
Anns a' bhhadhna 1653, bha mi
fhein 's Alastair Munro a bha 'n
deaghaidh sin 'n a Chòirneal air
Reisimeid Dhunbreatunn, a' sraid-
eamachd air dail bhig am bun beinne
caise an Ullapull, an Taobh Loch-
Bliraon. Bha gille ag obair le
sluasaid air a' cheum romhainn agus
aghaidh ris a' bhruthach. Mu'n d'
ràinig sinn e leig e 'n t-sluasaid as a
làimh air an làr, agus sheall e suas
ris a' bheinn. Cliaidh sinn seachad
Làmh ris ach cha d' thug e 'n aire
dhuinn. Thug mi fhein siiil air,
ach leis mar a chunnaic mi espliachd-
80
AN GAIDHEAL.
i an Earraich, 1876.
adh, smaoinicli mi gu'n robh an
dà-shealUidli aige, agus ghlaodh mi
air. Thug e clisgeadh as agus rinn
e snodha-gàire. Dh' fharraid mi
dh'e ciod a bha e 'dianamh. Thuirt
e gu'n robh e faicinn rud glè neònach
— trup Shasonnach an ceann an cuid
each a' tèarnadh na beinne, agus
cuid de na h-eich ag icheadh an
eòrna a bha fas air an dail aig bun
na beinne. Bha so air a' cheath-
ramh la de 'n Cheitein, ceithir no
còig de lathaichean mu'n deachaidh
silein de 'n eorna 'chur. Dh' fharr-
aid Munrò dh'e cia mar a bha f hios
aige gu'm bu Shasonnaich iad.
Thuirt e gu'n robh a chionn gu'n
robh iad a' falbh an ceann nan each,
's gu'n robh adan orra— rud nach
biodh air Gàidhil an sid. Cha do
ghabh sinn suira de 'n t sealladh ;
ach bha sinn a' dùrachdainn na
Sasunnaich a bhi ann, bha an t-àite
cho doirbh air son each, agus sinn a
bhi cogadh riutha 's an am. Mu
Liiinastainn thàinig air Middleton
pàirtidh a chur do 'n Ghàidhealt-
achd. Chuir e an t-arm romh lonar-
Lawell, agus an fheadhain a their-
inn an toiseach dhiubh, thòisich iad
air iche an eorna air an f hoich bhig
aig bun na beinne. Chuimhnich
Munro air seanchus an taibhseir,
agus ghrad-sgribh e h-ugamsa gu
Loch-Sine far an robh mi aig an
am.
Bha mi uair aig còdhail àraid,
agus thuit gu'n robh taibhsear anns
a' chuideachda, agus thug mi guth e
— is àbhaist dhomh dol daonnan 'n
an cnacas. "Am faic thu 'bhain-
tigliearn ud thall," osam fhein ag
cur diachainn air. " Chi," os esan.
" An innis thu dhomh am beil leann-
an aice'?" " Tha," os esan, "ach
cha 'n 'eil mi 'g a aithneachadh."
Fad an da latha bha e 'nacuideachda,
bha e faicinn duine-uasail 'n a sheas-
amh làmh rithe 's a cheann air
a gualainn. Bu chomharradh sin
air gu 'm pòsadh e i, agus amhuil
sin nach biodh e cho fada saoghal
rithe. Bha so 's a' bhhadhna 1655.
Dh' iarr mi air a choltas innse
dhomh. Rinn e sin clio ro mhion
's gu 'n do thuig mi co b' e an
leannan ged nach robh guth aca air
a cheile — cha robh gu da bliliadhna
an deaghaidh sin. B' Eileineach an
taibhsear so ; agus thuit dhomh bhi
's a' bhliadhna 1657 còmhLa ris an
duin'-uasal a dh' innis e choltas
domh, agus thug mi guth an taibhs-
ear ciadna, agus dh' fharraid mi dh'e
an robh e ag aithneachadh an
duine-uasail ud. Thuirt e nach
robh, ach gu 'm b' e an ceart fhear
a chunnaic e da bhliadhna roimhe
sin air gualainn na baintighearna 's
e 'g a h-ainmeachadh ; agus gu 'm
fac e an sin fhein iad glaic air glilaic.
Bha so mios mu 'n do phòs iad.
Mar a b' f hior dh' eug esan, ach tha
ise f hathast beo.
An t-aon sgial so f hathast. Chuir
6 urad iongantais orm ri gin idir air
an robh mi fhein fianaiseach. Deir-
eadh a' gheamhraidh 1652, bha mi
fhein 's Còirneal Munrò, a dh' ainm-
ich mi muthrà, an tigh Uilieim
Mhic Leoid, Fermka, an Siorrachd
Rois. Bha fear an tighe agus sinn
fhein 'n ar suidhe 'n ar triùir, aig
taobh an teine agus da Eileineach,
càirdean do dh-fhear-an-tighe, a
thàinig an oidhche sin fhein air
cheileidh air. Bha fear dhiubh a'
bruidhinn ri Munro, ach thugar an
aire do'n fhear eile a' sealltainn car
neonach an rathad a bha mi fhein.
Smaoinicli mi agam fhein gu 'm b'
Eileineach e, agus gu'n robh an da-
shealladh aige, agus farraidear dh'e
ciod air an robh e coimhead. B'e
'n fhreagairt a thug e dhomh, iarr-
aidli orm eirigh as a' chathair, nach
robh e seannsail dhomh. An sin dh'
fharraid mi dh'e carson. Thuirt e
rium gu'n robh a chionn gu'n robh
e faicinn duine-mhairbh 's a' chathair
Dara Mìos an Earraìch, 1S76.
AN GAIDHEAL.
81
a bha làmh rium. " Ma 's anu 's a' i
chathair a tha làmli rium a tba e, I
nach coma sin domlisa Ì Ach co ris
a tha e coltach 1 " " Is duine raor !
e," OS esan, " còta-mòr glas air, agus j
bòtuiunean ; an dalla cas aige ter- 1
suinn air bxmb na catbrach, a cheann j
an crocbadb marbb ris an taobb eile
agus a bxmb 'n a cliob ri chiilaobb
mar gu'm biodb i biiste. Bha feadb- 1
ain de'n trap Sbasunnaicb 's- a'
cboimhearsnachd 's an am, agus le '
reobbadb a tbàinig an deagb- 1
aidb aitimb mbuir bba 'n dùtbaicb
'n a sfcòlaicbean deigbe. AIu dbà
uair a tbim an deaghaidb an t-
seallaidb so, bba ceatbrar no coignear
de 'n triip a' del seacb an tigb. Bba
sinn 'n ar suidbe ag an teine 's cbuala
sinn tartar mor a mach. 'D è bba
'so acb na trupairean agus na gillean,
agus fear aca 'g a tboirt a stigb, eat-
arra 's e an deaghaidb tuiteam fbaot-
ainn, 's a ghàirdeau briste, a.^us e
bbo phaisein gu paisein. Thug iad a
stigb do 'n t-seòmar e agus chuir iad
e air a' cbeart chathair 's am faca an
taibbsear a thaibhse, acb cba d' eug e.
Is ann bbo Shir Tormaid a f huair
mi an sgial a leanas. Bha duine
àraid 's an diitbaicb 's cba robb
teagamb aig na taibhsearan nach
rachadh saighead 'n a sbbasaid mu
'm faigbeadb e am bàs. Acb db'
eug e 's cha deacbaidh. Bha iad ag
innse so cunntas bbbadbnaicheani
mu'n d' eug e do Shir Tormaid. '
Tbuit do Shir Tormaid a bbi air an
tiodblaicsadb aige an cladb Robba- 1
dail. 'S a' cheart am bba giiiLaji '
eile ann. Db' eiricb cònsachadb I
eadar na càirdean co dbiubb giiilan
a racliadb an toiseacb fo 'n w, agus
bbo 'n chònsachadb 's e bh' ann gii'n
deach iad an dail a cbeile. Bha
fear dbiubb aig an robb bogha-
sbaigbead agus thilge saighead air am
feadb ('s an eilein tba thas a' tiodb-
laiceadb gacb aon an ciste-chloiche,
's cba'n 'eileas ag cur ciste leotba
do'u cbilL) An uair a chuir Sir
Tormaid siochaint orra, fhuaradb
an t-saighead sàs an leis a' chuirp.
Bba Sir Tormaid e f bein fianuiseach
air so.
Tba Mr. Moiriston ag innse
dhomb gu'n robb nighean eg. 's an
sgireachd aige a bha an impis dol
as a ciall le bbi faicinn a riocbd 's a
chùlaobh rithe, gacb uair a rachadh
i mach. Thug e ceithir no coig de
bbliadbnaicbean 'g a leantuinn mar
so, acb tha e 'g innse gu'n do chuidh-
ticb e i.
LAOIDHEAX SHEALMA.
(SOXGS OF SELIIA.)
Tha na laoidhean a leanas a' taisbeineadh
cleachdaidh a bha daonnan anns an Eheinn,
's e sin — coinneamh àraidh a chnmail uair
's a' bh,liadhna, aig an robh na baird, le
farpuis dhan agus theud, a' seinn cliù agus
treubbantas nan gaisgeach a dh' aom, a
mhosgladii speirid agus misnich anns na
laoich a bha mairionn gu bi^thas agus
cruadal an sinnsrean a leanmhuinn ; agus
amhuil sin, a dh-ùrachadh nam bliadhnaich-
ean a dh' fhalbh ann an cuimhne nan aosda
— nòs a chleachd flaithiu ita h-Alba cian
an deaghaidh nam Fiauu.
SUIM.
Mar, bhristea Jh-seanchuis, tha Oisein a'
toiseachadh le fkilte do'n liil-oidhche no
reul an f heasgair. Tha e 'sin car tamuUl a'
meamhrachadh, agus ionann's a' faicinn
coiunimh àraidh dhiubh so aig an robh e
f hein, aig taobh Laoire. — Fionn 's an Fheinn
n:,U 'n cuairt da — na bkird a' tighinn air a
bhialaobh — ^NIìnfhoun nighean Thormain
a' fosgladh an latha le Laoidh Cùlmath
lerjman Shealgair. Thuit Sealgair us
Ciilmath an trom ghaol air a' cheile, ach a
thaobh seann fhalachd a bhi eadar an da
fhine, bha an eaii'dean 'n an aghaidh.
Rinn ia,d coinneamh 's a' bheinn-sheilg ;
ach, mar a bha cham-chòdhail ann thachair
a brathair-se air Sealgair, agus reub iad a
cheile. Pvàinig Cùlmath an t-àite, ach cha
d' fhua'r i a leannan 'g a feitheamh. An
deaghaidh dhi a bhi greis a' tuireadh,
fhuair i, am marbh na h-oidhche, an dithis
'n an coq) Ikmh rithe I Dh' eug ise 'g an
caoidh, agus thiodhlaiceadh fo'n am lie iad
6
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Earraich, 1876.
'u an triùir.— An uair a shuiclh Minfhonn
dh' eirich Ullainn agus chliiith e cuairt de
" Laoidh Ailpein" air a' chlàrsaich. Ri
cluinntinn "Laoidh Ailpein" thàinig reachd
air Armann triath Ghormi, mu dhiol a
chloinne, Airneadal agus Diiira. Air
iarradas Chiarmhoir triath Ghallmhill, dh'
e'irich Armann 's ghabh e laoidh. Is
coltach gu 'n d' fhuair Armair mac Aimeart
Ikmh Diùra. Ghlac Dioghailt Erath mac
Odghuill : thuit a bhrathair le làimh
Armair. An lorg sin, ghabh e fàth oirre,
agus chuir e e fhein an riochd maraiche mar
theachdaire bho Airneadal, agus le brath-
foille mar sin mheall e leis i do dh-eilein
a mach 's a' chuan, agus dh' fhàg e ann i.
Mar cho-dhtmadh tha Oisein a' meamh-
rachadh air a chor fhein 's le dubhachas ag
guidhe gum fosgladh an iiaigh dha.
'S CAOiN, 'luil-oidhche, thall 's an iar,
Do ghatha-soillse 'n ciar nan tràth ;
A chiabh nan cleachd bho sg^ith nan nial,
'S mòrail ceum do thriall 's an àrd.
Clod a chi thu air an raon ?
.An doinionn dh' aom le caoin gu fèath ;
.Thai! am mòirneas ri gaoir-fhuaim,
'S glogluinn-shaimh a' chuain an cein.
A' chuileag fhaoin ri sgiathais fhann,
'S tiamhaidh 'srann air chuairt an fhuinn ;
Ciod a chi thu, 'aiteil chaoin ?
'S mùirneach d' aoigh 's tu 'triall a nunn.
Tuiun 'toirt còdhail dhut le faoilt,
Do leadan-gaoil an asgail stuadh ;
Soiridh leat, a shoillsein thlàth —
Mo.'sgladh cail mo chrè 's an uair.
Mhosgail i le f eart as ùr,
Chi mi dliith mo chaoimh nacli beò ;
Còdhail ac' aig Laoire cl\ais,
Mar 's na laith' 'chaidh seach 'bu nòs.
Chi mi Fionn air cheann nan laoch,
Coimeas do'n t-saoidh braon-bhaideal ceo ;
'S chi mi 'n co-thional nan cKar,
Ullainn liath 'bu mhilse glòir,
Eoinne flathail, 's Ailpein binn,
Agus Minfhonn nam pong-bròin.
B' e 'n caochla so, a chàirdean rhin,
Seach 'n uair 'bhiteadh 'n dun nan cuach,
Ei co-fharpuis thèud us dhan,
]Mar aiteal earraich air bhaiT chruach,
Cuiseag fo bhuaidh mu seach 's fo gheill.
Dh' eirich Minfhonn, ùidh an t-slòigh,
Gu màlda, foil, 's a rosg fo dheur ;
A ciabh mu 'guailne 'snàmh gu fann,
'S an aiteal 'bha gann bho 'n bheinn.
Bu chianail anma nan laoch,
'N uair 'thog 1 a caomh-ghuth binn :
Air caol-tigh Shealgair nam beum,
'S trie 'thathaich sinn fhein 's an fbridh —
A' chiar-chòmhnuidh 's an robh 'tàmh,
Cùlmath bhrònach an uchd bhàin.
Chìim Cùlmath 'bu bhinn glòir,
Ri Sealgair còdhail 's an àrd.
Thuit gu dorcha, tiamhaidh, 'n oìdhch',
Cùlmath 's an aonach fo phrànih.
Sgeula Culmath a' bhroin,
'JSr a h-onrachdan air beinn nan sian :
An oidhch' ann — 's mise leam fhein,
Am ònrachdan air beinn nan sian !
Cluinnear callan-gaoith mu 'n iird,
'S an t-eas ag gairich gu dian.
Bruth no teach cha 'n 'eil am choir,
'S mi 'm ònrachdan air beinn nan sian !
Soills', a re, bho chill nan neul,
Stiuiribh mi, 'reulta na failmh',
Gu fasdail uaignich mo ghràidh,
'S am beil e 'tàmh an dèis na seilg'.
'lubhar gun ghleus air Ikr,
A ghaodhair lamh ris fhein 'g a dhion ; —
Mise 'm bun na creige lèith' :
Am ònrachdan air beinn nan sian !
'S fuaimear toirm an uilld 's na gaoith'—
Guth mo ghaoil cha chluinn mi 'teachd.
Fath do mhoille, 'Shealgair ruin,
A thriath nan stfica 's nam feachd ?
Seall-tu 'chlach, 's i so a' chraobh,
Seall-tu eas na gaoir' am choir ;
Gheall thu 'bhi 'n so 'n ciar nan trkth —
'Shealgair, caite 1 c' è do chòs ?
M' athair dh' fhKgainn leat am dht^igh,
'S mo bhrathair nach geill 's an strith ;
Bha ar sinnsre cian 'n an nkimh —
Thusa 's mis' gu brkth cha bhi.
Gabh gu fois car seal, a ghaoth,
Fosadh beag, a chaoin eas chiùin ;
Cluinnear m' acain-sa mu'n cuairt,
Thigeadh i gu cluais mo riiin.
'Shealgair, 's e guth Culmath 'th' ann,
So a' chraobh, an t-alld, 's a' chlach.
'Shealgair rMn — so do ghrkdh,
Fath do mhoille, 'shkir nam flath?
An re a' boillsgeadh gun nial,
An tuil a' soillseadh shios an srath ;
Chitear clachan glas nan learg,
Cha 'n fhaic mo Shealgair 'n an gar.
Cha 'n fhaic mi 'lùth-ehoin mar bu nos,
A' tigh'nn am chòdhail le sgial —
Mo Shealgair 'bhi dltith 'n an dèigh :
ÌMi 'm òrirachdan air beinn nan sian !
Co so Ikmh rium air a' bhlkr ?
Mo Shealgair ! O, mo bhrathair fial !
Nach labhair sibh, a chaoimh mo chre,
'S mi 'm ònrachdan air beinn nan sian !
Mise Ciilmath, 's cha 'n fhaigh sgeul,
Mo chridh" 'g a lèireadh le fiamh.
Marbh le chèile ! seall, an cruaidh
Bho 'barr-dheis ruadh le baoth-ghniomh!
C uime reub thu, 'bhrathair chaoimh,
Sealgair 'fhuair mo ghaol bho thus 1
'S a Shealgaii- sin do 'n d' thugas grkdh,
C uime reub mo bhrathair ruin !
Gaol mo chridhe sibh le chèil' —
Ciamar thogar leam beus ur cliù ?
Dara Mios an Earraich, 1876.
AN GAIDHEAL.
83
D' àiUeachd-sa thair mhilte slòigli—
Esan còrr an glonn 's am biùth's.
Labhraibh rium, èisdibh mo ghlaoclh,
Cluiniiibh mi, a chacimh mo ghràidh.
Och, iad skmhach, balbh, gu slor,
'S fuar an criadh an glaic a' bhàis !
Labhraibh bho ailbhinn na cruaich',
Bho mhullach nam fuar-bheann cian ;
Labhraibh, a thannais am marbh,
Cha chuir ur seanchus mi fo fhiamh.
C b,it am beil ur tuinidh nis ?
C Ì 'chreag bhrisi' am beil ur cos ?
Cha 'n 'eil guth air sgt^ith na gaoith',
Xo fann-ghlaodh 's an doirinn uihòir !
Cumaidh mis' an fhaire 'nochd —
Mi dubhach gun toirt ri grein.
'Chaoimh nam marbh, dianaibh 'n uaigh,
'S 'n an asgail suainibh mo chreubh.
Mo bheatha mar aisling a' triall,
C uime dh' fhanainn cian 'n an dèigh ?
Taisgear mi 's an fheairt le m' ghràidh,
Mu 'n alld air sgàth na creige lèith'.
'X uair 'thuiteas an oidhch' air a' chàrn,
'S a sheideas an ard-ghaoth dian,
Mo thannas 's an aiteal a' tfirs'
Mu m' chaoimh a tha 'n cùirt nan nial.
Clisgidh 'n sealgair, 'n a bhruth faoin,
Tàla'idh 'm fona fo dhaors' a sgath. —
Cha b' ioghnadli ged chanainn gu biim — •
B' annsachd-chridh' dhomh an da shàr !
SGIALACHD MHIC-CKUIMEIK
An deaghaidh .do na Lochlunn-
aich na h-eileinean niar a cheanns-
achadh, thàinig mòran de dliaoine-
uaisle cumhachdacli a nail a Baile-
na-Beirbhe do Leoghas, oir thug
Donnamarg righ Lochliinn dhaibli
cead taobli niar an eilein a bhi aca
dhaibh fein saor bho chain sa bith.
Fhuair fear ris an abairteadh an
" Cliamhan-Lochlunnach " sealbli air
Daile. An so tha tobar ris an abrar
'' Tobar-Cliliamhain " ri fhaicinn
fhathast. Fhnair " Cromanabus "
coir air Suainabost, "Mac-Cruim-
ein" Gamhsan bho thuath, agus Iain
Moiriostain coir air Bragair. B' e
Mac-Cruimein, mar gu 'm b' eadh,
aig an robh riaghladh chàich, agus
bhiodh e 'dol uair 's na tri bliadhna
do Bhaile-na-Beirbhe, a dh-amharc
an righ. Uair de na h-uairibh
chaidh e null a dh-iarraidh luchd
soithich de dh-f hiodh. Tra a chaidh
e stigh do thigh-an-righ chuir a'
Bhànrighinn fios air d' a seòmar.
Tha seanchaidhnean ag ràdh gur
boirionnach neo-chumanta pròiseil,
àrdanach, a bh' innte, ni a tha 'n
sgialachd a leanas a' dearbhadh gu
soilleir. " Trobhad," os' ise, " gus
am faic thu an teine 'th' agam an so,
agus air m' uil' onair nach f hac agu?,
nach fhaic thu leithid ri d' bheò.''
Thàinig Mac-Cruimein a stigh agu
shuidh e ag coimhead an teine. " 'fe
eadh" thuirt a' Bhànrighinn, "am
faca tu a leithid sin de theine bòidh-
each riamh roimhe V " Le 'r cead,
a Bhànrighinn, osa Mac-Cruimein,
is mise chunnaic." " C idte," os a'
Bhcànrighinn, agus i anabarrach
feargach, " tha mi ciunteach gur h-
ann an eilein bochd, clacbach, bog-
lach Leoghais." " Ann an sin f hein,
le 'r cead, a Ehànrighinn," osa Mac-
Cruimein. " Gabhaidh mi air d'
fhacal thu," os a' Bhànrighinn, agus
ma bheir thu nail h-ugamsa a
Leoghas do Bhaile-na-Beirbhe conn-
adh a ni teine faisg air cho math ris
a' chonnadh agamsa, an uair a thig
thu rithist bheir mi dhut luchd da
luinge de dh-fhiodh saor a nasgaidh.
Einn iadcumhnantadaingeann taobh
air thaobh. Ghabh Mac-Cruimein a
chead de 'n Bhànrighinn 's dh' ullaich
e an luchd 's chuir e air bòrd na
luinge 6. Thog e air le chuid daoine
a nail a Lochlunn do Leoghas, agus
le soirbheas math a bhi aca, ràinig
iad sàbhailte an Stoth Niseach. Air
chionn an ath-sharahraidh, thòisich
Mac-Cruimein air buain mòine
duibhe, caoranaich, ann an Gamhsan;
agus leis an aimsir a bhi anabarrach
tioram, dh' fhàs an riasg dubh so
cho grod, cruaidh ris, a ghual. An
uair a bha a' mhòine cho tioram 's a
ghabhadh i, thagh e Ian thri baraill-
can de 'n chuid a b' f hearr dhi. A
h-uile latha grianach a thigeadh
sgaoileadh Mac-Cruimein a h-uile
84
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Earraich, 1876.
caoran cle 'n mhòine dliuibh so ris a
ghrèin. Shuathadh e taobh gach
t'òid? le h-ola, agus chàireadh e suas i
's na baraillean mar a bha i roimhe.
Lean e air so gu am dha dol a rithist
do Lochlunn. An ceann nan tri
bliadhna chaidh Mac-Cruimein do
Bhaile-na-Beirbhe, agus clio luatli 's
a rainig e, chaidh tios air thun na
Bànrighinn. Mu 'n do ghabh i a
sgial dh' f harraid i an d' thug e leis
connadh a Leoghas — mur d' thug,
nach robh aon chuid sith, sonas, no
beatha gu bhi aige. Ach bha Mac-
Cruimein air neothar-thaing, agus
bha sin glè fheumail dha aig a'
cheart am. Bha an connadh aige;
agus mu 'n d' fhàg e làthair na
Bànrighinn, chaidh la a shònrachadh
gu diachainn a chur air an da chonn-
adh. Is ann air connadh na Bàn-
righinn a chuireadh diachainn an
toiseach, agus cha robh e cho dona ;
ach, cha robh e ach faoin an coimeas
ri niòine dhuibh Mhic-Cruimein,
agus thug an hichd-breith an t-urram
gu tur dhi. Fhuair Mac-Cruimein
an kichd fiodha a nasgaidh. Cha 'n
6 sin a mhàin ach rinn a' Bhànrigh-
inn cuirm mhòr do mhaithean 's do
uaislean Lochhmn ; agus 'n am broill-
each Mac-Cruimein a Leoghas. An
uair a bha na h-aoighean sgith oil us
iche thòisich ceòl us dannsa, agus
fearas-chuideachd de gach seòrsa. A
measg nam baintighearnan a chaith
an t-ùrlar a' dannsa bha dithis nigh-
ean do 'n Bhànrighinn f hein — bha
iad gun choimeas am maise, am fin-
ealtas, agus an ceanal. An deagh-
aidh na ciiirme chuir a' Bhànrighinn
fios a rithist air Mac-Cruimein, agus
thòisich an còmhradh a leanas eadar
6 fein us ise :
" 'S eadh, a Leoghasaich," os a
Bhànrighinn, "nach ann againn a
bha an oidhche chridheil 's a' chais-
teal so an raoir." " Air mo bheatha
gur h-ann," thuirt esan. " Ma tà,'
OS ise, " am fac thuriamh dithis cho
math air an dannsa ris na h-ighean-
an agamsa Ì" " Tha iad fior mhath
air gu dearbh, ach, le 'r cead, a
Bhànrighinn, cha'n urrainn domh a
ràdh nach fhaca," osa Mac-Cruimein.
" Tha mi cinnteach gur h-anu an
Leoghas a chunnaic tu ban-danns-
airean cho math ri m' chuid nighean-
sa," OS a' Bhànrighinn gu h-anabarr-
ach feargach. " Is ann an sin f hein,
le 'r cead," os esan. " Cuimhnich,"
OS ise, " nach 'eil dannsairean math
ri 'm faighinn le talamh Leoghas a
chladhach,mar a gheobhar connadh."
" Tha sibh ceart an sin le 'r cead,"
OS esan, " ach tha ciall, us eòlas, us
tuigse an Leoghas, a tha cho comas-
ach air danns ionnsachadh do na
caileagan 's a tha e air connadh
luachmhor a dhianamh de 'n riasg
f hliuch, amh. Ma bheir thu nail dp
Bhaile-na-Beirbhe dithis nighean a
ni dannsa no cluith cho math ri m""
nighean-sa, bheir mi dhut da luchd
do shoithich a dh-fhiodh," os a'
Bhànrighinn. Sheòl soitheach Mhic-
Cruimein a Lochlunn an làirna-
mhàireach, le soirbheas ciatach, agus
rainig e fhein 's an sgioba cala sàbh-
ailte 's an Stoth Nisich. Cho luath
's a fhuair e air dòigh aig a dhach-
aidh, thòisich e air ionnsachadh
cluith us dannsa do 'n triuir nighean
bu shine aige. Bu chaileagan air
leth finealta, bòidheach iad — gach
te dhiubh le a fait fada, òrbhuidhe,
cuaicheineach fhein, a' ruighinn sios
an crios. Cha'n e mhàin gu'n robh
am pearsa gun choire, ach bha iad
amhuil sin grinn, caoimhneil, 'n an
nàdur. Cha robh caileag 's an
àirde-niar a thug barrachd orra an
eireachdas 's am beusan. An ceann
thri. bliadhna chaidh Mac-Cruimein
's a thriuir nighean maille ri sgioba
iasgaidh, tapaidh, air thurus-cuain do
Lochlunn. Eàinig iad uile fior
shàbhailte Baile-na-Beirbhe. Mu "n
gann a rcàinig iad, chuir a' Bhànrigh-
inn fios air Mac-Cruimein do 'n
Bara Mios an Earraich, 1876.
AN GAIDHEAL.
85
chaisteal, agiis cliaidh e ann. I
" Thàiuig thu, 'Mhic-Cruimein, os a' i
Bhànrigliiun." " Thàinig mi, le 'r i
cead." OS esan. "An d' thug thu
nail dannsairean math a Leoghas,"
OS ise. " Thug mi learn triuir
dhannsaireann, ach chithear am beil
iad math no nach 'eil an uair a
chuirear diachainn orra." Chaidh
la a shònrachadh air son na diach-
ainn, agus thug a' Bhanrighiun cuir-
eadh do àrd-uaislean na tire gu
cuirm gu bhi fianuiseach air an
diachainn-dhannsa. Is iad clann na
Banrighinn a dhanns an toiseach,
agus rinn iad gu math 's gu ro mhath ;
ach an uair a chaidh nigheanan
JNIhic-Cruimein air an iirlar dh'aidich
an luchd-breith 's a' Bhànrighinn
fein gur h-ann aca bha'n t-urram.
Mu'n do thill Mac-Cruimein dhacli-
aidh a Baile-na-Beirbhe, thàtar ag
ràdh gu'n do phòs a chuid nighean
triuir phrionnsaichean.
DoNULL Mac-Leoid.
AN TALL A 'M BU GHNA LE MAC-LEOID.
Le Mairi nighean Alastair Ruaidh.
Gleus D,
4
Hpi^ii^iipii^igli^g
m
: D . r 1 in:-.ni:s | s :in :D\1 [ s :-! :in ! r:d :-.S.l ! d^:-.r' :va}.T^ l:-.d^:s | m:
• • • -•-
;L.s I s:-,m:r|d:li:-.D.lilSi:-.d:m!s:m:-.S,lld^:-.r^:dU|s:-.m:r 1 d:-ll
EiGH ! gur muladach tha mi,
'S mi gun mhireadh gun mhanran,
Anns an talla 'm bu ghnà ie Mac Leoid.
Eigh ! gur, &c.
Tigh mor macnasach meaghrach,
Nam maca 's na maighdean.
Ear 'm bu tartarach gleadhraich nan corn.
Tigh mor, &c.
Tha do thalla mor priseil,
Gun f hasgadh gun dion air,
Ear am faca mi 'm fion bhi 'g a òl.
Tha do, etc.
Och mo dhiobhail mar thachair,
Thainig dil' air an aitreabh,
'S ann a's cianail learn tachairt 'n a choir.
Och mo, &c.
Shir Tormaid nam bratach,
Fear do dhealbh-sa bu tearc e.
Gun sgeilm a chur asad no bòsd.
Shir Tormaid. &c.
8Q AN GAIDHEAL. Dara Mìos an Earraich, isrc.
Fhuair thu teist, a's deagh urram,
Ann am freasdal gach duine,
' Air dheiseachd 's air uirghioll beoiL
Fhuair thu, &c.
Leat bu mhiannach coin lùthmhor,
Dol a shiubhal nan stiic-bheann,
'S an gunna nach diultadh re h-òrd.
Leat bu, &c.
'S i do lamh nach robh tuisleach,
Dol a chaitheamh a' chuspair,
Le d' bhogha cruaidh, ruiteach, deagh-neoil.
^S i, &c.
Glac throm air do shliasaid,
An deigh a snaitheadh gun fhiaradh,
'S barr dosrach de sgiathaibh an eoin.
Glac throm, &c.
Bhiodh ceir ris na crannaibh,
Bu neo-eisleanach tarruing,
'N uair a leimeadh an t-saighead bho d' mheoir.
Bhiodh ceir, &c.
'N uair a leigteadh bho d' laimh i,
Cha bhiodh oirleach gun bhathadh,
Eadar corran a gàine 's a smeoirn.
'N uair a, &c.
Ceud soiridh le dùrachd,
Bhuam gu leannan an t-sugraidh,
Gu 'm b'e m' aighir 's mo run bhi ga d' choir.
Ceud soiridh, &c,
'N am dhut tighinn gu d' bbaile,
'S tu bu tighearnail gabhail,
'N uair shuidheadh gach caraid mu d' bhòrd.
'N am dhut, &c.
Bha thu measail aig uaislean,
'S cha robh beagan mar chruas ort,
Sud an cleachdadb a fhuair thu d' aois oig.
Bha thu, &c.
Gu 'm biodh faram air thailisg,
Agus fuaim air a' chlarsaich,
Mar a bhuineadh do shàr mhac Mhic-Leoid.
Gu 'm, &c.
Gur e b' eachdraidh 'n a dheigh sin,
Greis air uirsgeul na Feinne,
Us air cuideachda cheir-ghil nan croc.
Gur e, &c.
THE Gh^EL
ENGLISH DEPARTMENT.
Vol. V.
APRIL 1876.
No. 51:
XORMAN MACLEOD.*
The name of Norman Macleod
ought to he dear to every High-
lander. Few names were more
widely known or more highly
honoured in the history of the
Highlands ; and no name is so
widely known or so highly honoured
in the Modern Highland Church.
The chiefs of Macleod for centuries
made the name illustrious in the
councils of the nation, and in the
affections of the people ; and at the
time when the old ties of clanship
were being broken up, and when
the power of the chiefs began to
wane, a young man of the clan
emigrated from Skye to Argyle, and
revived in the manse of Morven the
influence which was declining in the
Castle of Dunvegan. Duriug the
last hundred years we have had men
among the Highland clergy of whom
any Church and any country might be
proud. Our Smiths, and M'Donalds
and Kennedys would maintain the
reputation of any Church in any
land. But the Macleods of Morven
are without a parallel in the ec-
clesiastical history of the Highlands
— we migh t say of Britain. Norman
Macleod of Morven was by all
accounts a remarkable man. Of
commanding intellect, of majestic
presence, of wide sj^mpathies, of
warm affections, of fervid eloquence,
and of that marvellous charm of
* Memoir of Xorman Macleod, D.D.
By Ms brother the Rev. Donald Macleod,
B.A. London; Daldy, Isbister and Co.,
1876.
manner which secured the affection
as well as the esteem of all who
came in contact with him. He
educated two sons for the ministry
who inherited the physical and
mental gifts of the father. Each of
these sons sent two sons to the
Church; and the same characteris-
tics have descended to the third
generation. Norman Macleod was
ordained minister of Morven in
1774 and lived fifty years the
minister of that extensive parish.
His eldest son, Norman, as minister
of Campbeltown, Campsie, and St.
Columba, Glasgow, ivas one of the
most influential of the Scotch clergy
of his day, and admitted by all to
be the best writer of Gaelic prose
whose works remain to us. His
youngest son John, the present
venerable minister of Mo^-ven, Avas
ordained his father's assistant and
successor in 1824; and during his
long ministry in that remote parish,
has wielded an influence in the
pulpit and in the courts of the
Church, and earned a name in Gaelic
literature second only to his elder
brother. Of the two sons of Norman
of St. Columba, the eldest is the
subject of this memoir, and the
youngest is the minister of Park
Church, Glasgow, his biographer ;
while the two sons, of John, Norman
and John, have at an early age been
placed at the head of two of the
most influential congregations of the
Church of Scotland — St Stephen's,
Edinburgh, and Govan, Glasgow.
We doubt whether the ecclesiastical
history of Britain can produce the
same com-bination of numbers and
88
THE GAEL.
talent in the same family within the
space of one hundred years.
Whether the third Norman, the
minister of the Barony Church, and
the subject of this memoir, was the
most highly gifted of this talented
family or not, it would perhaps be
rash to affirm. He had a wider field
for the development and display of
liis talents; and, hitherto, he has!
been the best known. The sphere
of the first Norman's influence was
confined to Morven and immediate
neighbourhood. The stipend of
Morven was small, the minister's
family was large. There was no
Gaelic press in those days ; and the
facilities for travel enjoyed by the
present generation did not exist.
What he was we know from the
influence he exerted over his gifted
sons. Again while the minister of
St. Columba was one of the most
eloquent preachers and one of the
most influential ministers in the
Church, the seat of his power was in
the Highlands, and his tongue and
pen told most eff"ectively upon Gaelic
minds. But the minister of the
Barony is known wherever the
English language is spoken. He
was seen and heard, admired and
loved, in every country of Europe,
in America, and in India. And yet
it appears to us that his life is unin-
telligible without a continual reference
to Morven ; and that the sacret of his
influence and power over his fellow-
men of aìì grades and races Avas well |
known and practised by his grand-
father in Morven one hundred years
ago. In the biographical sketch of
the author, prefixed to " Caraid
nan Gaidheal," the minister of the
Barony writes thus : — " When my j
father married and had a family, [
his ideal seemed to be to reproduce
the old manse of Morven in his ownj
with what results it is not for me to
say, further than that his children
look back to their home days with
the same feelings of thanksgiving
that he did to his. His preaching,
too, as a minister, was unconsciously
modelled on that of his father. The
same peculiar pleading of tender
affection, touching pathos, simple,
clear statement, and fervid bursts of
eloquen-ce. The familiar and hearty
intercourse which he cultivated with
his people in Glasgow was what he
had been accustonied to in his early
years in Morven." And at the time
of his father's death, he wrote as
follows : " Were I aske€l what there
was in my father's teaching and
training which did us all so much
good, I would say both in regard
to him and my beloved mother, —
that it was love and truth. They
were both so real and human ; no
cranks, twists, crotchets, ims or
systems of any kind, but loving,
■sympathising, giving a gentiine
Moiciftff-np when it was needed, but
passing by trifles, failures, infirmities,
without making a fuss. The liberty
they gave was as wise as the re-
straints they imposed. Their home
was happy — intensely happy. Chris-
tianity was a thing taken for granted,
not forced with scowl or frown."
No one can read this memoir without
seeing that in de.scribing his father
and grand-father's homes, he is also
describing his own.
Norman Macleod died on Sunday
the l-6th of June 1872, having com-
pleted his sixtieth year on the 3d of
that month. The whole country
mourned him, from the Queen to the
poorest in the land. In reading
this memoir we cannot but feel that
if his country had known him better,
she would have loA^ed him more.
There were few public men, if any,
of his day who were, in a manner,
more widely known, or whose death
was so universally regretted ; but to
the many he was only known in
March, isrc.
THE GAEL.
89
part and, now with liis life before
us, Ave may say that the man as he
really was, was hardly known at all.
His biographer says : " Dr. Mac-
leod was a man whom it is almost
impossible to ■ portray. His power
was in many respects inseparable
from his presence. The sympathy,
the humour, the tenderness, de-
pended so much for their full ex-
pression, on look, voice, and manner,
that all who knew him will recog-
nise the necessary inadequacy of
verbal description. ' Quantum mu-
tatus ab illo ' must more especially
be the verdict upon any attempt to
record instances of his wit or pathos."
Those of us who knew only the
public man were charmed and
thrilled by his eloquence ; and we
Highlanders were proud that one of
our blood and name commanded the
admiration and affection of so large
a number of his fellow-men. But it
is undeniable that the belief obtained
among many of his countrymen,
that Norman Macleod as a clergy-
man, divine, and politician, was
dubious and unsatisfactory.
There were apparent grounds for
this belief. In many respects he dif-
fered widely from those clergymen
whom Scotchmen delight most to
honour. He was hiudi in favour with
the great of the land] and it has be-
come the fashion with some in our
day to consider this incompatible witli
being the poor man's friend. His
wit and humour, his drolleries, his
conversational and mimic powers
were well known. This feature of
his character was common to him
with much smaller men in the
Church, w'ho being possessed by the
gift instead of possessing it, often
became a cause of offence to many
earnest men. The abuse by many
of his brethren of this rather
dangerous talent injured in a
measure the public reputation of Dr.
Macleod in the eyes of many
Scotchmen whose good opinion is
of value. In Church politics, and
latterly in Church doctrine, Dr.
Macleod was to many unintelligible.
He became a minister during the
fierce conflict which preceded the
'43. His public conduct to many
seemed Avavering. As long as he
possibly could, Avhen parish minister
of Loudoun, he hung back from tak-
ing a decided stand for one siile or
tlie other. In consequence of the
decision in the civil courts upon the
Stewarton case, he, as Moderator of
the Presbytery of Irvine, Avas forced
to declare himlself; and he sided
Avith the " Moderate " party ; but
shortly afterAvards he was found
among the number knoAvn to the
Avorld as "the forty thieves," — men
Avho to the present day appear to
receive more contempt than respect
from the survivors of the tAvo great
parties into Avhich the Church
divided herself in that trying time.
And even after the Disruption, Dr.
Macleod Avas looked upon, as an
ecclesiastical politician, with con-
siderable suspicion in his oAvn
Church. He himself Avrites of his
father: "While holding decidtd
and consistent views in State and
Church politics, being from his very
nature a Conservative in both, yet
he was essentially 'moderate' in
the best sense of the Avord. He
never was bitter in his opposition—
never personal in his animosities —
never advocated extreme measures,
but such as might reconcile rather
than 'divide parties. He Avas too
sympathetic to be a violent parti-
zan." This again may be taken as
a tolerably acx?.urate description of
the attitude of the son in Church
politics. But he lived in a time
Avhen parties acquired an import-
ance in the Church Avhich Avas
formerly knoAvn only in the State,
90
THE GAEL.
March, 1876.
and when to belong to no party was
to run the risk of being credited
with stupidity or insincerity. As
the former could not be affirmed of
Macleod, he had to bear from many
excellent men the imputation of the
latter.
His position as a theologian was
even more inexplicable than his
position as a politician. With the
movement led by tlie late Dr.
Robert Lee to relax the rules which
regulated the mode of conducting
the services of the Church of Scot-
land, he fully sympathised. He ad-
vocated greater liberty in interpret-
ing the standards which define the
doctrine of the Church. As editor
of Good Words he gathered around
him men of different shades of theo-
logical opinion in England and Scot-
land— chiefly of the Broad Church
party. In 1865 he startled and
shocked the greater portion of pious
Scotchmen by the- part he took in
the Avell-known Sabbath contro-
versy ; and, at a later period, while
pleading the cause of Indian Mis-
sions in the Assembly and elsewhere
he enunciated views which indicated
a wide departure from the tradi-
tional belief of the Church of Scot-
land. While thus one of the most
prominent and advanced of the
Broad Church party in Scotland, his
conception of the pi-actica], work of
a minister's duty and functions allied
him more with the Evangelical party
in the Church. His pulpit ministra-
tions, his parochial organisations for
bringing the poor, the degraded and
the outcast within the pale of Chris-
tian ordinances, and his missionary
schemes were conceived and carried
into efi"ect with an enthusiasm, zeal,
and fervour which has not hitherto
characterised the action of any pro-
minent member of the Broad Church
party in Scotland. During the
whole course of his ministry, he
may be said to have held an unique
position in the Church. The only
man Avhom he looked to as a leader
was the late Professor Eobertson ;
and while he had many sympathis-
ers and admirers, and commanded
greater personal influence in the
Church, and certainly beyond it,
than any Scotch clergyman since
Chalmers' death, he could scarcely
be said to have a follower in the
ordinary acceptation of the term.
To the old conservative party in the
Church he was too liberal ; the new
conservatives looked upon his doc-
trinal views Avith suspicion and
alarm ; while even the Broad Church
party could hardly fully sympathise
with a man wliose doctrine and
polity were determined more by the
heart than by the head.
To those who had the privilege of
being intimately acquainted with Dr.
Macleod, the apparent inconsist-
ency of his career was intelligible ;
but to the more numerous public of
Scotch Presbyterians who had to
estimate his character from his
writings, from an occasional speech
or sermon, and from newspaper
reports, and who had formed, to their
own satisfaction, a pretty definite
conception of what the character
of a Scotch Presbyterian clergy-
man in the nineteenth century ought
to be, the character of Dr. Macleod
appeared inconsistent and unsatisfac-
tory. His great talents and eloquence
could not be disputed, his social and
conversational gifts were appreciated;
but a number of sincere and earnest
men looked upon him as a man who
had mistaken his calling, who ap-
peared to have no fixed principles
nor earnest convictions, who was
ready " to become all things to all
men," not in order to win sonls to
Christ as much as to win applause
to Norman. Now that we have his
life before us, we can see that this
March, 1876.
THE GAEL.
91
belief regarding the character
of this eminent man was false —
utterly false. His brother " claims
form the key of his whole character.
" I never knew a man bound to
humanity at so many points ; I
forthisbiography the merit of truth- j never knew a man who found in
fulness. In whatever respects it ! humanity so much to interest him,"
may fail, it cannot be charged vnth. says one of his most intimate friends,
concealment or exaggeration of fact I In reading his story as we have it
or sentiment." We believe that the I here, we can scarcely conceive that
claim is just ; and we believe, more- j his life could be otherwise than it
over, that no man can rise from a | was. The Macleods, it is said, were
perusal "of the book without being ! of Scandinavian origin. The Norse
satisfied in his own mind that the | blood, mingled with the Celtic, has
true character of Dr. Macleod was produced physical and mental "vagour
the very reverse of what popular I of a rare t}^e. The M'Neills of
belief assigned to him — that the Druimdriseig, aad the Campbells of
mamsprmg of that character was
earnestness, sincerity, truthfulness.
The biographer has done his
work well. He gives two interest-
ing chapters on the "Parentage"
and "Boyhood" of Dr. Macleod.
After Xorman enters college, and
beo:in3 to write letters and keep a
Glensaddell connected him with
the Celtic blood of South Argyle
and of Ireland. His mother was a
Maxwell of border ancestry. We
have many-sidedness in the very
blood of the man. The intensity
of the Celt, the fertile energy of the
Scandinavian, the common sense
diary, his brother allows letters, and persistency of the Lowland Scot,
diary, and the reminiscences of in- 1 Place this highly-gifted boy in the
timate friends to tell the story in | home of highly -gifted parents in
the main, the biographer interpolatin
a chapter or part of a chapter in order
to give sequence to the narrative.
And a beautiful story it is, and
beautifully told. Dr. Macleod's con-
ception of a clergyman's character
Campbeltown for the first twelve
years of his life. He acquires a
passion for ships and sailors which
never leaves him. At twelve he is
sent to Morven — a home as affec-
tionate, as pious, and as cultured as
most of us were taught a clergyman's
life ought to be. But with many
shortcomings of which he was pain-
fully conscious, which he faith-
fully records, and which his. bio-
grapher as faithfully quotes, he
seems to have acted up to his fa-
vourite motto, " Trust in God, and
do the right," more rigidly than
was widely different from what the j his father's home, but with sublime
scenery and tradition weird and wild.
He leaves his father's home — his
father "who might have made him a
slave to any ism, but who left him
free to love Christ and Christians."
He. enters Glasgow College, and,
" next to the grace of God, his
affection for home and its associa-
tions kept him steady." He goes to
many of his severest critics — that is i England as tutor, associates with
to say, to his own conception of j squires, visits Wordsworth, and
right. " You have no right to blame
your natural disposition. By so
doing you blame God, who gave it
to you. No quality is bad unless
perverted," he says to one of
of his daughters : and this seems to
communicates in the English Church.
Ha lives a year or two in Vv'eimar —
the home of Eationalism. During
the latter years of his Divinity
course, he takes charge of the stu-
dents boarding in his father's house.
92
THE GAEL.
March, 1876.
In 1838 he is ordained nainister of
Loudoun and enters upon active
public life. Yew Scotch clergymen
had his varied experience at his early
age. None probably enjoyed after-
wards such opportunities of extend-
ing his knowledge of men and places.
And, till the day of his death, you
have the same man — the same facul-
ties— the same affections growing
richer and deeper, but still the same.
Of no man could it be said that
" the child was father of the man,"
more truly than of Norman Mac-
leod.
"No quality is bad unless per-
verted." Dr. Macleod believed this.
He had more qualities than most
men ; and, Scotch clergyman though
he was, he had the courage to use
them — not to abuse them. The
power of mimicry, which gave stich
serious cause of alarm to his father
and mother in his youth, was of a
piece Avith the rest of the m.an's
character. He used it, but did not
" pervert " it. This ideal of the
Christian character may or may not
be the true ideal. It falls not with-
in our province to discuss the ques-
tion. It was Dr. Macleod's ideal,
and he manfully acted up to it.
His very inconsistencies are but the
outcome of his truthfulness. It is
easy to be consistent if you have but
two talents to commence with, and
if you bury one of these in the earth.
But he who undertakes in the busy
market-place of the world of our day
to make the best of ten, will surely be
inexplicable to the man of one. If
there is one thing more than another
which his whole life, as shown in this
memoir, proves it is this, — that the
Christian character is the develop-
ment of all the faculties, dispositions,
sentiments, and affections which God
has given you ; and to declare this
boldly and clearly and truly to your
fellow-men at all times and in all cir-
cumstances. Perfect confidence was
what his mother demanded of him ;
and there is no more pleasing feature
of his character than the tone of his
letters to his mother. He demanded
the same of his children. " Only on
two points was he uncompromising
even to sternness. The slightest
appearance of selfishness or of want
of truth was severely dealt with."
It is this perfect frankness which
seems to have captivated all those
who came in contact with him, and
which he felt it his duty to main-
tain towards all classes and con-
ditions of men. " I am never
tempted," he writes, "to conceal any
conviction from the Queen, for I
feel she sympathises with what is
true, and likes the speaker to utter
the truth exactly as he believes it."
To a member of the Royal family :
" Your Eoyal Highness knows that
I am here as a pastor, and that it is
only as a pastor I am permitted to
address you. But as I wish you to
thank me Avhen we meet before God,
so would I address you now." The
same frankness and truthfulness won
the hearts of the outcasts of Glasgow.
" We have heard him," says a writer
in the Dally Review, " under all cir-
cum.starlces, and in many lands; . . .
in the cool upper room of the Scotch
kirk at Alexandria to backsliding
sailors and money-getting merchants;
in the sweltering air of St. Andrew's
kirk, Calcutta, where he towered
above the crowd from the precipitous
pulpit; and in the chance school-
room or drawing-room, or by the
roadside to the subtle Bengalee, the
sceptical Competition-walla, or the
thoughtless white mechanic. In all,
and to all, he was the same ; . . .
the man who spoke what he felt."
It is the same devotion to truth
which appears to us to explain his
outspokenness upon questions which
he knew would give pain to many,
Marcli, 1876.
THE GAEL.
93
and which seriously endangered his
own position in the Church. As his
age increased and his experience
extended, his views became broader
and his convictions deeper. Where
inconsistencies appeared, he cared
not to conceal them. In 1839 he |
wrote to Dr. Donaldson why he \
could not attend a Burns festival, j
In 1859, at the Burns Centenary in
Glasgow, he appeared on the plat- '
form, the only clergyman, and j
took part in the proceedings. |
His last speech in the General '
Assembly was perhaps the " broad-
est " he ever uttered ; his last entry
in his diary was the most heterodox
he ever wrote.
The same principle that no quality
is bad unless perverted, appears to
us to expliiin tlie most inexplicable
feature in his character,- — the rapid
transition from the grave to the
gay, or rather the blending of
the two. All his intimate friends
notice this feature. They grew so
accustomed to it in Dr. IMacleod that
they seemed to regard the thing
quite natural. It certainly is a fea-
ture which Ave have not been accus-
tomed to approve in a clergyman's
conduct. Upon any other theory
it is inexplicable as well as unten- 1
able. " He talked to me as though
he were a blacksmith," says a member
of that profession, "but never left me
without speaking of Christ." Prin-
cipal Shairp writes : "The anecdote, i
reflection, argument, bright flashes j
of imagination, drollest humour, most |
thrilling pathos, and solemn thoughts j
wandering through eternity, all
blended into one whole of conversa- !
tion, tlie like of which you never'
before listened to. In a moment he I
w^ould pass from some comical illus- 1
tration of human character to the '
most serious reality of sacred truth,
and you would feel no discord.",
" I never," writes another, " knew i
him, in all my meetings with him,
force a reference to religious thought
or feeling. I never was with him
for a quarter of an hour that his
confidential talk, however conversa-
tional, however humorous even, had
not, as it were of itself and as of
necessitj^ disclosed the centre round
which his whole life revolved."
In keeping with the rest of his
character is his intense affection for
his early home, and the companions
of his early days. In his sanctum,
after his death, were found some
presents of trifling value given by
his school-fellows in Campbeltown.
His letter to his son, when a very
young boy at Morven, shows the life-
long influence which his own stay in
that parish when a boy exerted over
him : " Be happy ; for when you
will be old like me, you will remem-
ber Fiunary as if it were the Garden
of Eden without the serpent." Two
years before his death, he writes in
his journal : " I beheld Morven with
Aunt Jane. ... I saw the trees
which mark Samuel Cameron's
house, where I spent such happy
years, and received an education,
the education of my beloved ones
in Fiunary included, such as has
moulded my whole life. I enjoyed
one of those seasons of intense and
rare blessing, when tears come we
cannot tell why, except from a joy
that rises in silent prayer and praise
to the Creator and Redeemer."
We close the book with feelings
of the most profound satisfaction. W^e
know Norman Macleod better, and
we feel that we ought to have loved
him more. We hope the book will
soon be issued in a cheaper form, for
Dr. Macleod's admirers Avere not
among the wealthy* only. We Avould
like to see portions of his letters and
diary in Gaelic. Our countrymen
might be none the worse for seeing
a pure and noble Christian life dis-
94
THE GAEL.
played in a somewhat different
manner from what they have been
taught to admire and reverence.
DUGALD
Taken all
BUCHANAN.
in all, probably no
name is so familiar to Scottish
Highlanders, wherever situated, as
the name of Dugald Buchanan. In
popular estimation, Duncan Ban
JNI'Intyre ranks higher as a poet.
But though one hears in Highland
gatherings the name of the game-
keeper of Beinn Dorain more fre-
quently than the name of the
schoolmaster of Rannoch, Buchanan
has taken a firmer hold of the minds
of his countrymen than M'Intyre.
This fact is very gratifying. Apart
altogether from the higher aim of
the evangelist as a teacher, his
poetic genius, we consider, is supe
rior to that of his brother- poet.
The work before us is called the
" twenty-first edition," which means,
we presume, that the hymns of
Dugald Buchanan have been printed
in Gaelic twenty-one times. This
shows that no Gaehc poet has been
so extensively read. M'Intyre's
poems have gone through seven
editions only ; M'Donald of Ardna-
murchan's poems have been printed
seven times; and Grant's hymns
twelve times. No other Gaelic poet,
so far as we remember, has had his
works issued oftener than two or
three times. And, from the com-
paratively limited number of lines
that Buchanan composed as well as
* Keminiscences of the Life and Labours
of Dugald Buchanan, formerly Teacher and
Evangelist at Kannoch, Perthshire, Avith
his Spiritual Songs, and an English Version
of them. By the Rev. A. Sinclair, A.M.,
Kenmore, Author of "Memoir and Re-
mains of M'Cheyne," in Gaelic. Edin-
bur<,'h: Religious Tract and Book Society.
1875.
from the general excellence of all
he has left behind him, no Gaelic
author has perhaps been so carefully
read, or so accurately committed to
memory. It would not be
difficult to recover, at any period
since his hymns became generally
known, the whole of his poetry
from the recitations of his country,
men ; and this could not be
affirmed of any of our foremost
Gaelic poets. To earnest and seri-
ous Highlanders the poetry of
Dugald Buchanan has probably fur-
nished more intellectual nutriment
than any book ever printed in
Gaehc except the Bible. The lite-
rary judgment and taste of our
countrymen have often, as is the case
with people who receive more in-
tellectual training, been mistaken;
but, in their unshaken attachment
to Dugald Buchanan, they have
judged rightly. Ossian alone, of
Gaehc poets, was intellectually and
sesthetically his superior.
Attempts have been made, from
time to time, to translate the poems
of Buchanan into English. i\Ir.
Sinclair enumerates these. _ He
himself gives a prose translation of
the poems, and a poetical version of
one of them, " The Skull." As all
our readers know. Professor Blackie,
in the last number of this Magazine,
gave an English metrical version of
the same "hymn or " Serm.on in
Verse," as the Professor Avould
prefer to call it. It is no disparage-
ment to Mr. Sinclair's translation
that we consider Professor Blackie's
superior. Mr Sinclair can more
fully feel the meaning of the Gaelic ;
but the Professor can more fitly
express his thoughts in English.
Besides v/e thoroughly agree with
Professor Blackie that in translating
lyric poetry the spirit rather than
the letter ought to be reproduced.
It is hard to translate well. It is
March, 1878.
THE GAEL.
95
rare to find one to whom even
Gaelic and English are equally
familiar. Whether the more suc-
cessful translator is he who knows
best the original, or he who can
best wield the language into which
he is to render his author, it would
be hazardous, as a general principle,
to say. If one has to give a literal
prose version, perhaps the first
qualification is a thorough know-
ledge of the original ; but in the
case of a poetical translation, it is
fully as necessary, if not more so, to
know the language into which the
translation is to be made. In the
former case it is perhaps more
necessary to know what to say ; in
the latter, how to say what you
have to say becomes of more im-
portance. The best translator is he
M'ho can possess both qualifications
in the highest degree.
Those who have undertaken to
pass judgment on the poems of
Buchanan have uniformly spoken
of them in the highest terms of com-
mendation. Mackenzie, in his notice
of Biiclianan in the "Beautiesof Gaelic
Poetry," is liivishinhis praise. The
ablest and most searching criticism
of Buchanan's genius which we have
read is contained in a paper written
by the Rev. A. C. Sutherland,
Strathbraan, and printedin the Trans-
actions of the Gaelic Society of In-
verness for 1875. Mr. Sinclair does
not consider it necessary "to attempt
a critical analysis of his (Buchanan's)
performances. Our Gaelic readers
do not require it at our hands.
The English reader we leave to
judge for himself from the
translations we have given ; "
only cautioning the English reader
that the translation falls far short of
the original. Had ]\Ir. Sutherland's
paper appeared before this volume
was published, and had its substance
been incorporated in the introduc-
tion, we would have been satisfied.
As the case stands, we cannot but
consider Mr. Sinclair's decision not
to give a critical analysis of the
poems unfortunate, and his reason
inadequate. We doubt whether a
book was ever published containing
original poems, and translated ver-
sions of them, when both the lan-
guages were living tongues, in which
the editor and translator might not
employ the language of Mr. Sinclair
with as great justice as he does.
" The Gaelic readei's do not require
it, and the English readers won't
get it " — this, we take it, is, in so
far as it contains a reason, one of
very universal apjilication.
If Mr. Sinclair does not consider
it necessary to give a critical esti-
mate of Dugald Buchanan's poetry,
he gives examples of the beauties
of the various poems. Questions of
beauty are questions of taste, and
tastes, as we all know, differ; but
we hardly think that most readers
will agree with Mr. Sinclair in the
selection he gives of Buchanan's
beauties on pp. 67-70. " The Day
of Judgment " is replete with ex-
amples of the sublime and the ter-
rible; but our judgment is greatly
at fault if
Bithidh fainim mor am measg nan enamh
Gach aon diubh dol do aite fein,
and
'Us tlmsa Plailat tog do shuil
'Us faic a nis am muthadh mor
An creid thu gii'r E sud an Ti
A rinn thu dhiteadh air do mhòd,
are happy selections to represent
either mood.
The volume before us is care-
fully put together. Mr. Sinclair is
highly qualified to superintend the
issue of a Gaelic work. The
hymns are, in the main, cor-
rectly printed in bold, clear type.
The translation is, perhaps, not
96
THE GAEL.
March, 1876.
uniformly excellent ; but, keeping
in view the warning of the trans-
lator to his English readers, we con-
sider, on the whole, that it is credit-
ably done. The " Reminiscences,"
which take up more than the third of
the book, cannot receive the same
high commendation. This portion of
the work is chiefly made up of ex-
tracts from the Diary left by Buch-
anan,— a production remarkable in
many ways, and one which Mr. Sin-
clair would gladly have published in
full. We yield to none in our
admiration for Dugald B-uchanan ;
and we think that no man of our
race has influenced for good so large
a number of our countrymen ; but
when his life is to be written, it ought
to be done in a more discriminating
fashion than Mr. Sinclair has chosen
to write it. The Diary of Dugald
Buchanan is, to his biographer, very
valuable ; if it were different from
what it is, it would be still more
valuable. Every Gaelic reader ad-
mires the literary gifts displayed
in the production ; but we doubt
whether it gives us a true pic
ture of the poet, or even of
the Christian. It- was the fashion
of sincere Christians of his day to
make a merit of suppressing their
human sympathies, if they had any ;
and Buchanan, unfortunately, fell in
with the prevailing fashion. We
say unfortunately, because, by all
accounts, the man himself was a
loving, sympathising man who
won the affection as well as
the admiration of those who came
in contact with him. The Diary
represents him as painfully ex-
ercised about his own spiritual
state, but very selfishly so. The
spiritual state of his fellow-men
deeply concerned him afterwards ;
but in the Diary neither the spiritual
nor temporal affairs of any person
except his own, appear to have occu-
pied much of his thoughts. Such
spiritual exclusiveness is but a phase,
and not, perhaps, the truest phase of
Christianity.
We dwell the more strongly upon
this, because we fail to see the need
for a new edition of Buchanan,
except for the purpose of making
us better acquainted with the man
as he really was. His hymns are
his most enduring monument — more
enduring, we fondly hope, than even
the beautiful granite monolith which
was erected but the other day at
Kinloch-Eannoch to commemorate
his fame. But these hymns are
published separately for the sum of
threepence. Again the hymn sand
the whole of his Diary in the original
Gaelic, as he left it, can be had for
two shillings. An English transla-
tion of the hymns has been sold for
sixpence. We have always thought
that a new issue of Buchanan's
works was desirable ; and that an
attempt ought to be made to give a
true picture of the man as he lived
and raoved. Probably the life as
well as the hymns should be Avritten
in Gaelic. But whether written in
Gaelic or in English, the life should
tell all that can now be known of
him, and should represent him as he
lived and walked before the world ;
and not merely as the unconverted
youth of wild and waj^ward passions
appeared to the mature Christian
of after years. The records of the
Society for Propagating Christian
Knowledge might be searched with
advantage. It is said he made
a collection of the traditional
poetry of his district in his youth.
In a future issue Mr. Sinclair might
give his " Reminiscences " a wider
range. But Ave cannot say that this
volume, in its present shape, ought
to replace the cheaper editions of
Dugald Buchanan previously issued.
Ai<r
Gf^IDHE^L.
3Iaì- ghaih solids do m' anamfein
Tha sgeula na h-aimsir a dW fhalhh." — Oisean.
V. Leabh.] TEEAS MIOS AN EAREAICH, 1876.
[52 Am.
AN D'THAINIG NA GAIDHEIL
AN lAR ROIMH AM NA
DILE?
Feudaidh a' clieist so a blii air a
cur le neach 'sam bith ; ach mar tha
f ior a tliaobh cheistean mu nithibh
eile cha'n 'eil freagradkfhaotainn di
idir clio furasda. Tha am beagan a
leanas air a thoirt air aghaidh mar
hharail a dh' fheudas a bhi 'na cuid-
eachadh gu cuisean a reiteachadh
air son fuasgladh fhaotainn do 'n
cheist.
Cha bu mhaith leam gu'n togadh
neach 'sam bith ceàrr mi, le bhi
smuaineachadh gu'm bheil mi a'
ruith gu h-eutrom is gun tlir an
aghaidh teagasg neo-fhailneach a'
BMobuill ann a bhi eadhon a' cur
na ceist, — ann a bhi a' feòraich gu
teagmhach mu'n chilis. A thaobh
na bheil againn anns a' Bhiobull 'si
mo chreud gabhail gu creidmheach
neo-theagmhach ris gach firinn a tha
againn air a leagadh sios ann gu
soilleir ; ach air an làimh eile tha mi
gleidheadh saorsa beachd no barail
dhomh fein a thaobh nithean nach
'eil air am foillseachadh gu h-iomlan
no gu coimhlionta anns an Fhocal.
Tha mi saoilsinn gu'm bheil am
beachd a tlia mi gabhail air a' chilis
glan reidh agus co-shinte ri run
teagaisg a' Bhiobuill cho fad agus a
tha sin a' toirt leis 'n a luib ni 'sam
bith a chuidicheas fuasgladh do'n
cheist. A bharr air so, cha ruig
sinn a leas a bhi fo amhghar gu'n
teid creideamh no crcàbhadh a cha-
ruchadh as an aite le barailibh
luaisgeach do'n t-seòrsa so, a tha ann
an diugh is as am màireach ; oir gu
trie cha'n 'eil iad ach 'nam meadhon
a tha treòireachadh a dh' ionnsuidh
firinn is mo agus is cudthromaiche
fhaotainn a mach no a dhaingeach-
adh.
Tha cend ghluasad no imrich
priomh theaghlaichean a' chinne-
dhaonna 'na chuspair mu'm bheil
mòran air a labhairt agus air a
sgriobhadh. Ach far nach 'eil each-
draidh ag innseadh le guth dearbhte
mu na ròidibh a ghabh na fùgaraich
sgapte dhoibh fein tha beachdan
luchd-rannsachaidii tur eug-samhuil
gu trie, agus cha'n 'eil riarachadh
ach gann ri fhaotainn, Cha bhi
ioghnadh ormsa, uime sin, ged nach
faigh a' h-iiile fear riarachadh anns
na leanas :
I. — Teisteannas luchd-Ealain.
Tha cuid a' cur na ciiis air an
dòigli so. Tha Ealain am beòil a
luciid-riochdachaidh a' tagradh gu'm
bheil aois agus eachdraidh aig cuid
do chinnich a tha dol fada ni's f haide
air ais na am na Dile o'n do shaoradh
Noah. Tha aon a' sgriobhadh mar
so : " Tha dòigh sgrìobhaidh
Aihidealaich ann a nis o cheann tri
mile bliadhna no còrr, agus tha
modhan sgriobhaidh dealbhaich ri 'm
faotainn a' dol air ais tri mile
bliadhna eile." {Humphreys's Origin
and Progress of the Art of JFriting.)
Tha sinn mar so air ar toirt a dh' aon
7
98
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Earraich, 1876
leiim airarn-aisgu làithibli Adhaimli.
Tha e en mail a mach gu'n robli
modh sgriobliaidh coimhlionta aig na
h-Eiphitich roimh am Abrabaim ;
gu'm bbeil sgriol)baidbean d'an cuid
a làtbair, far am bheil iomradb air
rigb sònruicbte, Soupbi, a bbuineas
do linn " air a' cliuid is lugba ceithir
mile bliadhna roimh tlieachd
Chriosd." Tha e nochdadh mar an
ceudna gu'n robh eòlas sgrìobhaidh
ri fhaotainn am measg nan Chinese
" tri mile bliadhna " mu'n d'thainig
Criosd. Ach cha 'n 'eil an so ach
aois bheag an coimeas ris na linntibh
a chiinnt Epignes, air am bheil Pliny
ag iomradh ; tha esan ag radh gu'n
d' fhuair e cunntas mu reul-eòlas
am measg seann mhuinntir Bhàbiloin
a bha a' sineadh air ais gu còrr is
seachdceud mile bliadhna(720,000 !),
agus gur h-ann air clachaibh creadha
a fhuair e an sgriobhadh. Ach ged
nach 'eil e duilich an spleadh so a
chur a dealbh firinn, gidheadh cha
'n 'eil e cbo soirbli beachdan a tha
air am bonntachadh air rannsachadh
Young agus Cham2)oUiona.chomneiich.-
adh, O'n mhineachadh a tha iadsan
a' deanamh air seann sgriobhadh
agus gràbhaladh a gheibhear air
clachdaibh agus air leacaibh aosda na
h-Eiphit, thatar a' codhunadh gu'n
robh Ealain a' Sgriobhaidh air a
cleachadh am measg nan Eiphiteach
fagus do cJmig mile hliadhna roimh
am teachd Chriosd.
II. — Teisteannas a' Blàobuill fdin.
Gheibh sinn mar an ceudna anns
na Sgriobtuiribh fèin suidheachadh
agus iomradh air nithibh a tha ag
amharc air ais ri tùs o'n d' fhàs iad,
— tùs ni 's aosmhoire na am beachd
coitcheann a thatar a' togail o'n
Bhiobull.
Ann an làithibh Abrahaim tha
sinn a' leughadh mu 'n staid eòlais
agus ealain air an d' rainis na h-
Eiphitich. Tha iad air an cur far
comhair mar chinneach agus mar
rioghachd ann an lànòrduigh.crutha,
agus coimhliontachd. Bha eòlas aca
air Ealainibh, mar chunnaic sinn mu
Ealain a' sgriobhaidh, air nach 'eil
cinnich a' faotainn greim ann an
ùine bhig. 'S ann a mhàin mar
thoradh air mòran feuchrin,oidheirp,
agus saothair, a tha a leithid so do
dh' airde eòlais ri a faotainn am
measg chinneach, — mar thoradh air
fas cuairt mhòr do bhliadhnachan.
Am measg nan nithe eile a dh'
oibrich iad a mach dhoibh fèin,
gheibh sinn rian a' sgriobhaidh.
Ràinig iad aig an am so air ceum
àrd na h-aibideil — ceum air nach d'
rainig mòran do chinnich nah-àirde-
'n-ear gus an latha 'n diugh. Is ann
le saothair mhòir o mhodh sgriobh-
aidh le deilbh a ruigear air inbhe
na h-aibideil. A nis bha an Eiphit
an Ian sheilbh air so agus air ioma
rud eile ann an linn Abrahaim.
Agus 'n uair bheir sinn fainear nach
robh ann an Abraham ach an deicli-
eamh o Noah, tha e 'na aobhar ioghn-
aidh gu 'm b' urrainn do chinneach
mòr, a rainig air mòran eolais, ealain,
is innleachd, a bhi air fas suas anns
an Eiphit ann an ùiue cho goirid.
Agus cha 'n e a mhàin gu 'n robh
an Eiphit air fas suas 'n a cinneach
treun anns an nine ghoirid ud; ach
gheibh sinn mar an ceudna mòran
do righrean agus do shlòigh eile mu
'n cuairt anns a' cheàirn ud. Feudar
60 a thuigsinn o chogadh Cliedarl-
aomeir agus a chompanach. Os bàrr
so, bha sluagh tiugh sgaoilteach ann
an Canaan ; agus mar an ceudna ann
am bailtibh a' chòmhnaird, Sodom,
Gomorrah, Admah, is Seboim.
A nis is e an ni duilich fhosgladh
air dòigh riarachail, cionnus a b'
urrainn an Eiphit, anns an ùine
ghoirid a bha eadar Noah agus
Abraham, fas suas gu cruth agus
staid cho coimhlionta agus a tha 'ga
Treas Mios an Earraich, 1876.
AN GAIDHEAL.
cliuthachadh ann an làithibh Abrah-
aim 1 Tha e soilleir gu 'n gabhadh
e cùig no sè lìnntean o Noah mu 'ra
b' urrainn sluagh gu leùir a bin ri
fliaotaiun 's an Eiphit a dh' oibrich-
eadh a macli ealain is innleachd.
Bhiodh na ceud ghinealaich 'nan
luclid-gleidheidh bhuar is threud.
A lis tha e doirbh a thuigsinn
cionnus a b' urrainn an Eiphit is
cinnich eile tighinn gu h-inbhe cho
àrd ann an ceithir no cùig a linntean
'na dheigh sud. Bha aithrichean an
la gun teagamh a' faotainn aois
mhòir, ach clia rèitich so a' chùis gu
buileach. A reir mo bheachd-sa
gabhaidh an gnothuch a bhi air a
shoilleireachadh gu Sgriobturail
agus sin an còrdadh ri eachdraidli
mar an ceudna, le aobliar agus run ua
Dile a chumail 'n ar cuimhne.
III. — Ekii agus Farsuinneachd na
Dile.
Tha a' chuid is mo do dhiadhairibh
maille ri luchd-ealain ag aideachadh
a nis nach robh an Dile a' còmh-
dachadh aghaidh na talmhain gu
h-iomlan. Tha iad ag ràdh nach
robh e feu mail gu 'm biodh sgrios
tuileil 's am bith air a thoirt air
cearnaibh anns nach robh daoine a
chòmhnuidh. Nach robh e feumail
mar so a thaobh run Dhia gu'm
biodh an tuil uile-fharsuinn, A ris
ri taobh so tha e soilleir a reir a'
chimntais a tha againn air meud na
h-àirc nach b' urrainn dithis do gach
creutair beò air thalamh a bhi air an
gabhail a steach innte. Tha an
àireamh diubh so air am bheil eòlas
mionail teach a toirt ciinntais dhuiun
a nis cho mhòr, agus gach latha a'
fas, 's gu 'm biodh e tur mi-reusonta
a smuainteachadh gu 'n d' fhuair
iad àite 's an aire. Ach chi sinn
nach 'eil aobhar àraidh 's am bith a
bhi cumail a mach gu 'm feumadh
iad uile a bhi innte. 'N uair a sheallas
sinn ri run modhannail no crioch
shònruichte na Dile, gheibh sinn, a
reir mo bheachd.sa mineachadh
riarachail air a' chilis. Tha run
Dhia ann a bhi toirt sgrios air an t-
saoghal leis an Dile air dheanamh
gle f hoillsichte. Chunnaic Dia iom-
chuidh, agus feumail d'a righladh
modhannail air daoinibh, gu 'm bu
choir peanas a dheanamh air an
aingid heaclid uamhasaich ud a thàinig
an lorg a' chomhcheangail mhi-naoimh
agus mhi-nàdurra a rinneadh eadar
sluagh sònruichte Dhefein agus a'mhu-
inntir a bha an taobh a mach do chri-
och an f hior chreidimh agus aoraidh.
Ghabh mic Dhe nigheana dhaoine
d' an ionnsuidh an aghaidh a'
chleachdaidh agus na h-àithne. Tha
an leithide sud do chuingibh mi-
naomha air an diteadh o thoiseach
gu deireadh a' Bhiobuill; agus gheibh
sinn gu bheil Dia a' fiosrachadh air
dòigh ro gheur an toraidh uilc a thig
'na dheigh sud. Sgriosadh bailtean
a' chùmhnaird air son aingid heachd
a bha car do shamhuil sud ; agus a
ris air son gu 'n robh iad cho fagus
do shluagh sònruichte Dhia fein.
Chi sinn mar so gur h-ann a chron-
achadh aingidheachd agus a bhacadh
a fcàis a tha Dia a' tighinn gu h-
uamhasach aig àmanna àraidh le
dìoghaltas air peacadh ; agus mar
an ceudna a ghlanadh oighreachd
fein agus a'n gleidheadh cuimhneach-
ail air an crioch nèamhaidh.
Ann a bhi a' sealltuinn air run Dhia
anns an daimh so chi sinn nach 'eil e,
air a' chuid is lugha, mi-reusonta a
bhi ag altrumas a' bheachd nach
ruigeadh Dia a leas gach treubh
air thalamh a sgrios a dhion no
dh' fhirineachadh a cheartais no a
dheadhriaghlaidh am measgdhaoine.
B'urrainn e, agus rinn e gu trie, a
chliù agus a cheart uachdranachd
fhoillseachadh agus a dhearbhadh
le làimh a bhreitheanais a leagadh
air cekirn no cuid gun na h-uile bhi
air ghabhail a steach ann an sguib a
100
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Earraich, 1876.
dhioghaltais. A thaobh teaghlach
a' chùmhnaint am measg am feum e
ghnàtli fianais a bhi aige dha fèin,
tha e soilleir cionnus a bhiodh e
iomchuidh agus ceart labliairt air
sgrios na dile mar bhreitheanas a
ghabh gacli beò 'na luib, — aig an
robh oia h-uile ach Noah a mhàin
agns a theaghlach an glaic. Agus
fo bhuaidh sgriosail slat an diogh-
altais mar an ceudna thigeadh na
treubhan a b' fhaisge do shluagh a'
gheallaidh ; do bhrigh agus gu'n
robh iad 'n am buaireadh agus 'nan
ceap-tuisHdh dhoibh. Dh' fheudadh
Maois sealltuinn agus labhairt air te-
aghlach a' chumhnaint mar a' teachd
fo sgrios uile-fharsuinn a' gabhail a
steach nan uile. Feudaidh na facail,
" an saoghal uile " a bhi air an tuig-
sinn ann an seadh cumhann mar dh'
fheumar a dheanamh a thaobh cuid
eile do'n Bhiobull,
IV. — Codhunadh.
Mhhieachadh am beachd so mu
fharsuinneachd na dile cionnus a
bha mòran slòigh a ràinig air àirde
ealain is innleachd ri f haotainn anns
an Eiphit cho tràth ri am Abrahaini.
Dheanadh e mar an ceudna ni 's so-
thuigsinn cionnus a gheibhear luchd-
àiteachaidh, cho fhad agus a tha
eachdraidh a' dol, ann an cearnaibh
eug-samhuil na talmhain ; mar an
ceudna an ni iongantach gu 'n robh
siol nàistneach do dhaoinibh anns
gach dùthaich a fhuaradh a mach
riamh fathast. Bhiodh e ni b' usa
ceud àiteachadh na Eoinn-Eòrpa a
thuigsinii a reir a' bheachd so ;
agus mar an ceudna an t-àm
tràth aig an d' fhcàg na Gàidheil
an àirde-'n-ear, agus a thriall
iad troimh chccàrnaibh deas na h-
Eòrpa, anns an robh iad ùine mhòr
roimh èiridh na Grèige agus na
Eòimh. Bhiodh an triall no an
cuairt troimh 'n Ghreig agus troimh
'n Eadailt aig an aon am anns an
robh an Eiphit 'n a sèis ; agus anns
an robh na h-Iùdhaich no na h-
Eabhraich a' fas 'n an cinneach.
Dheanadh am beachd so mar an
ceudna ni bu choslaiche cionnus,
mar tha na Greugaich ag innseadh
dhuinn, a bhiodh e comasach do
Fheallsanach Druidhneach o na h-
EileanaibhTuathach so, — "the hyper-
borean philosopher,'' — dol a dh' f haic-
inn na sgoil fheallsannaich 's a'
Ghreig air an robh Pythagoras 'n a
cheann. Bha meas mòr aig na
Greugaich theuma air an eòlas agus
air an f heallsanachd a nochd Abaris
a bhi aige. Is tha e gun teagamh
iongantach cionnus a b' urrainn
fear cho fòghluimte dol as na h-
Eileinibh so cho tràth ri sè ceud
hliadhia roimh theachd Chriosd ;
agus aon seachd ceud bliadhna
roimh 'n am anns robh Fionn is
Oisein beò. Ann an solus nan nithe
so mar an ceudna tha e ni 's usa a
chreidsinn agus a thuigsinn gu de
mar a bha tiiir dhion nan Gàidheal
agus an clachaireachd ag amharc
aosda ri linn nan Eòmanach. Tha
mi a nis a' f àgail na cùis so agus mo
bharailean fèin mu dèibhinn aig
feadhainn eile aig am bheil theag-
amh fradharc is faide agus is gèire.
Ach their mi fathast gu feud e an
deigh so a bhi air a dhearbhadh
air bonn firinn nach e sgeulachd
tur gun toinisg a bh' ann an
uaill Mhic-Neill Bharra, Nach robh
esan an eiseimeil aire Noah, gu 'n
do sheachain e an tuil 'n a dheadh
Bhirlin fèin ! Seann Eamh.
Treas Mios an Eai-raich, 1S76. AN" GAIDHEAL. 101
AM BAED TINN AGUS AN LEIGH.
I. Gearan a' bhaird.
Tha caisteal mo chlèibh air geilleadh gu bail each,
Tha mo chridhe 's mo sgamhan 'g an riasladh ;
Tha m' inneadh us m' àirnean cho Ian dheth mo ghalair
'S nach comas gu 'n aithris mi trian dheth ;
Gu 'n do lagaich e m' inntinn na tha 'ghaoith air mo stamaig,
'S cha ghearan ma leanas mo chiall rium ;
Tha mo chuislean, 's tha m' fhèithean, gun speirid gun ghramas,
'S gach ball dhiom a' faireachdainn phiantan.
De dhroch eiridinn, cruadal, us fuachd, agus allaban,
Fhuair mi na leagadh ua ciadan ;
'S e gach dosgainn us ànrath a tharr 'n a mo charamh
A dh' f hàilinnich m' f hallaineachd riamh orm ;
Ged a bhithinn ri sgiiobhadh bho 'n linn aig mo sheanair,
Cha 'n innsinn mu m' anshocair chianail —
Bho 'n is lighiche sibhse, ma tha ni a ni math dhomh,
Nach toill sibh mo bheannachd le 'f hiachainn Ì
I. M'C.
II. FrEAGAIRT an LEIGH, AN COIS NAN CUNGIDH-LEIGHIS.
Caraid rùnach mo shòlais, cliar mòr a' cliridh' f harsuinn,
Smior an t-seòid nach bu sgabach 'n a f hialachd,
Bhi 'n a eiridneach iòdaicht' fodh dhòruinn a' ghalair,
'S buileach brùnach ri aithris an sgial e ;
'S mor am bead fear do nòis, a ni òran cho math riut,
'Bhi gun chòmhnadh 'n uair 'thachradh tu 'n iargainn,
Ach biodh d' earbsa ri fòir fhad 's 'tha deò ann a d' anail —
Cha 'n 'eil leòn air an talamh gun iocshlaint.
Ged nach taitneach do 'n t-siiil, 's ged nach cubhraidh, no mills.
An gnè chung s' 'tha gu smior 'chur 'n a d' eirbheirt,
Ma thig slàint' ort 'n a chùrs', mar 'tha dhil ris gu'n tig ort,
Cha chliis-dhiombaidh dhut miosad a sheirbhe ;
Each-sa 'n sàs ann mar dhiùlnach, 's fodh d' chùlaig dean sgil air,
Na biodh stùr dheth nach ith thu, 's nach meirbh thu,
Ged 'bhiodh drein ort ri 'ghrùid, 's bias a shliigh a' toirt crith ort,
'S ged a ruisgeadh d' eit-igheach le 'ghairge.
D. E. M.
102
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Earraich, 1876.
LAOIDHEAN NA GAIDHEAL-
TACHD.
Anns an da àireimh mu dheir-
eadh do 'N 'Ghaidheal bha ar
n-aire air a tarruiiig a dh' ionnsuidh
na puinnc so le D. M'K, Ann an
deireadh na cend roinn tha mi 'g
aontachadh le a bharail, — ^Nacli 'eil
a mhòr chuid de laoidliean na
Gàidhealtaclid a' tighinn suas ann
an ceòl binn ri mòran de na Ii-òrain
a tha air an seinn anns na h-eilean-
aibh. Cha 'n 'eil ach fior bheagan
diubh freagarrach air son a bhi air
an seinn ann an comh-clieangal ri
searmonachadh an t-soisgeil mar a
tha laoidhean Shancai. Na 'm
biodh neach ann us ckias mhath
chiiiil aige, le Spiorad bàrdachd,
agus fo cheannsal Spiorad na firinn,
is mòr am maith a dh' fhendadh e
a dheanamh d' a luchd-diithcha le
bhi 'g ath-ghintinn nan òran ud gu
laoidhean spioradail. Ged a tha
sinn dearbhte gu 'm bheil an linn
ghlòrmhor a' teachd 'n uair a theid
as do na h-òrain sin a tha a mhàin
a rèir na h-inntinn f heòlmhoir, cha
'n fheud sinn a chodhunadh nach
'eil feum 's am bith anns na fuinn
leis am bheil iad air an seinn ach a
dhol a mugha maille rin. Is e a
tha annta ceòl nadurra nan Gàidh-
eal ; a f huair càite 'n an cridhe nach
f haigh ceòl eile ; agus a tha freag-
arrach d' an canain fèin ; air chor 's
gu 'm blieil encoir mhòr air a dean-
amh orra ann a bhi ag oidhearpach-
adh air an ceòl fhògradh as an
dùthaich. Cha 'n aithne dhomh
meadhon is freagarraiche chum an
caomhnadh do Dhia na feum a
dheanamh dhiubh chum na criche
sin. Tha e dearbhte gu 'n robh
Laoidhean Lùtheir air an seinn le
ceòl nadurra nan Gearmailteach ;
'nam meadhon ni bu mho air
obair an Ath-leasachaidh a chur air
aghaidh na a chuid sgriobhaidhean.
Is anabarrach a' bhuaidh a gheibh
briathran cudthromach, air an cur
ann an ranntachd eireachdail, agus
air an seinn le ceòl binn, air an inn-
tinn.
Tha D. M'K. cecàrr a thaobh Mhic
Griogair. Cha 'n e Baisteach a bh'
ann, ged a bha e 'na òige 'nam measg.
B' ann de na Seceders no an Secession
a bha e ; a thàinig gu bhi air an
aonadh ris an Belief, agus mar sin
'nan United Presbyterians. Dh' fhàg
D. M'K. e d'a thaobh a chuid
Laoidhean air dheireadh air a'
chòignear eile. B' aithne dhomhsa
an Dùyhlach gu math ; agus tha mi
dearbhte n'an abradh neach ris
gu 'n robh a Laoidhean air thoiseach
air Laoidhibh a' Ghriogaraich gu 'm
biodh e cinnteach gu 'm b' ann a'
fior mhagadh air a bhiodh e ; agus
tha mi dearbhte gu 'n robh am beachd
ceudna aig Para Grcànnd. Is e mo
bheachd seasmhach fein, agus bheir
mi seachad i gu neo-sgathach, a
mach o Dhùghal Bochannan gu 'm
bheil e air thoiseach air an iomlan ;
agus a thaobh leasmhorachd agus
soilleireachd atheagasgan fallain gu'm
bheil e air thoiseach air Buchannan
fein, ged nach 'eil e sin ann an spiorad
bàrdachd, no anns a' mliòrachd leis
an do sgeadaich e a bheachdan. Is
gann gu bheil teagasg a tha feumail
do 'n chreidmheach eòlas fhaotainn
air, nach 'eil 'n a Laoidhibh. 0 an
toiseach gu an deireadh tha iad ceang-
ailte ri chèile mar tha leabhar
aithghearr nan Ceist. Is iomadh
leabhar a leugh mi ach cha do leugh
mi a h-aon riamh a mach o'n Bhiob-
ull, a b' fheumaile do m' anam, agus
a bu mho a thug cuideachadh dhomh
ann an searmonachadh an t-soisgeil
na e ; agus na h-uile dhaoine tuig-
seach poncail air an d' f huair mi
eòlas, agus a rannsaich e la ciiram,
bha iad a dh' aon bheachd rium ;
agus tha mi dearbhte nach 'eil iad
ach tearc a f huair eòlas cho farsuinsr
Treas Mios an Earraich, 1S7
AN GAIDHEAL.
103
air beaclidan dhaoine eile d' an taobh
's a fhiiair mi. Tlia mi feòraich do
D. M'K.,— " D. M'K., an do leugh
thu riamli anu am Beurla, no an
Gàilig, firinnean is cuithromaiche
agus is glòrmhoire, agus air an cur
SÌOS ann an ranntachd ni 's eir-
eachdaile, na tba ann an " Coimh-
clieangal nan Gràs?"
Tha laoidhean Phàruig milis gun
teagamh, gu sònruichte air an seinn; |
ach ann a bhi 'gan leughadb 's miuic
a thubhairt mi rium fhèin, "db'
f hàgainn so ni b' f heàrr ; " ach cha
d' thubhairt mi sin ann a bhi leughadh
a' Ghriogaraich. Bha eadar-dheal-
achadh mòr eadar an suidheachadh
anns an robh an Griogarach agus an
Grànndach air an cur. Bha Pàruig
aig a dhachaidh ; agus 'na thirfhein,
's 'na companach dha a cheud bhean
a bha comharraichte air ceòl. Ach
bha Seumas an tir chein, neo-chom-
asach air eòlas fhaotainn air òran-
aibh agus ceòl a dhhthcha, ach trid
am bàird. 'S e sin an t-aobhar air
son an do lean e Donnachadh Ban
cho mòr. Tha e coltach ma rinn
Macgriogair piobaireachd nach d'
rinn D. M'K. dannsa. Cha b' ann
mar sin a bha a thaobh Dhonnach-
aidh Dhùghlaich. Bha e mach 'n a
aonar aon la agus gun duine 'g a
fhaicinn, agus chuir an rann a
leanas gu dannsa e cho sgairteil 's a
rinu e riamh : —
'' Xis tha mi air tir le cinnt 's le cothrom
Ge diblidh dona mi f hèin ;
Tha m' Urras gun dibreadh, chi mi chobh-
air,
Gun dith mu choinneamh gach feum."
Tha e coltach gu 'n robh e air a
riaghladh leis an aon Spiorad ri
Daibhidh 'nuair a dhanns e fa chomh-
air na h-àirc; agus gu bheil gu
leòir ann, n'am faiceadh iad e, a
bhiodh a dh' aon inntiun ri Michel,
nighean Shanil. Agus 0 is mi a
ghàireadh gu cridheil, — cha b' ann
gu magail, ach gu trèibhdhireach, —
n'am faicinn D. M'K. le aon de
òranaibh a' Ghriogaraich air a chur
gu dannsa, le uile chridhe, leis an
àrd aoibhneas a lion anam an
Dùghlaich. Tha e coltach gu'm
bheil e a' meas nach coir laoidh 'sam
bith a chur air foun dannsa. Tha
mi dearbhte gu'n cuala mi mòran
tuilleadh de laoidhibh air an, seinn
airsan, agus tha mi 'toirt fianuis
nach cuala mi riamh laoidhean a bu
drixighteiche air an seinn na cuid
diubh sin. Ma 's e agus gu bheil
na fuinn sin iomchuidh chum casan
an duine entruim amaidich a chur
gu leumnaich 's gu dannsa, nach 'eil
iad a chearta cho iomchuidh chum
anam a chreidmhich a chur ann au
gleus agus ann am fonn? De an
ceòl a chuireadh anam Gobhainn na
Hearadh gu dannsa ? —
" 'vS m' anam a' sior dhannsa
Neo-fhann gun airsneul."
Cha ghluaiseadh Coleshill no Martyr-
dom bhcàrr na catlirach e.
Tha D. M'K. a' faotainn coire do
MhacGriogair air son cuid de na h-
òrain ghaoil aig Donnacha Ban a
chur 'nan laoidh. Nach do rinn
Solamh feum 'na dhàn air a' ghaol
a tha aig fear agus òigh d'a cheile,
mar shamhlachas air a' ghaol a tha
eadar Criosd agus a cheile an
eaglais 1
Nach neònach an ni a bhi 'a
samhlachadh a' Ghriogaraich ri ban-
trach a' phiobaire ! Co ris a shamh-
laicheas mi e fein ? Tha ris a'
chonnspaich phuinnseanta. Tha
daoine eile a' toirt mil as na laoidhibh
mar an seilein ; ach tha esan a' toirt
puinnsein asda. C'àit am bheil am
puinnsean ? C'àit ach 'n a inntinn
lein.
On tha D. M'K. 'g a chur fein
suas mar bhreitheamh air Bàird
agus air Laoidhibh na Gàidhealtachd
bu choir da fein eiseimpleir mhath
a chur rompa ; agus toiseachadh air
104
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Earraich, 1876.
na fuiun lurach sin a thogail a tha
am measg nan Eileanach, agus
laoidhean spioradail a chur ri chèile
freagarrach air an son. Deanadh e
sin agus faiceamaid obair a làimhe
fèin ; agus ma bhitheas iad eadhon
cho mliath ri laoidhean a' Ghriogar-
aich is mise a' clieud duine a bhiodh
toileach a cliuidsan fhaotainn. Cha
'n aithne dhomli cò e ; co-dhiti a tha
e sean no òg. Ach tha mi ann an
trom amharus gur h-òganach a th'
ann. Ma seadh cha bhi e cho
deacair a lùbadh. Feudaidh e bhi
eòlach air a' Ghàilig ; ach 's e aon
ni a tha mi dearbhte as gu 'm biodh
e 'na bhuannachd dha cuid d' a
bheachdaibh a chuiteachadh.
Bha an Grànndach airidh airgach
moladh a thug D. M'K. dha. Tha
mi creidsinn nach robh eaglais anns
a' Ghaidhealtachd aig an robh barr-
adh ann an spioradalachd, ann am
blàths, ann an aonachd, agus ann an
smior na diadhachd, air eaglais Baile-
nan-Grànndach, 'n uair a bha e fèin
air a ceann agus a chuid laoidhean
air an seinn 'nam measg. Ach phòs
e bean Ghallda 'n a shean aois. Co
nach biodh duilich air son a shuidh-
eachaidh. Oirglè ghoirid an deigh dha
fèin agus d'a dhuanagan mills a bhi
air au toirt fo chis thàinig a' Ghcàilig
fo chis mar an ceudna. A mhac a
bha comasach air a cumail suas- dh'
f hag e iad 's chaidh e Dhùnèideann.
Le cion tùir nam pcàrantan, toileach
air a' chlann a thogail gu fasanta,
thog an òigridh an cinn a' deanamh
tàir' air a' Ghàilig. Is mise tha
dearbhte gu bheil na briathran a
leanas freagarrach do'n eaglais sin
do thaobh an ni a bha i: —
" Ach dh' fhalbh sud uile mar bhruadar
No bristeadh builgein air uachdar nan
tonn ;"
Agus gu bheil na briathran a
leanas freagarrach air an ni a ta i : —
" Cionnus a thàinig smal air an or 1
A chaochail an t-òr ro fhinealta ?
GiLLEASB. Mac Tain.
OUAN DO IAIN EUADH MAC
CAILEIN AN TRIATH AOEACH.
Le NiALL Mac Ealaie, Tuathanach ann
an Diùra anns a' bhliadhna 1694.
Gur h-e sgeul an larl' Aora so
B' ait leam fhein fhaotainn ;
'S do mhuinntir gn teagadh,
'S gun am mulad 'gan taobhsinn :
O ! ach bhi 'g èiridh gu greadhnach
Mu d' shròin !
B' e sud larla na carraige,
'Nuair a chaidh e thar fairge,
A bha gu h-urranta gailbheach,
A dhol an comhdhail an Fhrancaich,
O dh' fhàg e mòran d'a champa
Fo leòn !
Mile failte do 'n ghaisgeach !
An uair a dh' fhailnich an t-each air
Ghlac an t-àrmunn a chasan, —
Spiorad Gàidheil gun ghealtachd,
E-inn e mòran diubh ghlacadh,
0 's thug e pùic do luchd ad
Agus chleòc !
C'uim nach deanamaid ùmhlachd ?
'S gun an claidheamh a rùsgadh,
Mòran onoir is ciiram
A bhi romhad 's gach dùthaich,
A nihic an rath is ard cliù air
Ceann slòigh !
C uim nach deanamaid mire
Air son gu 'n d' f huair sinn ceann-cinnidh
De 'n fhuil is uailse 's is mire,
A sheasas cruadail gun tioma —
O 's cha 'n 'eil fòtas fo fhilleadh
Do chleòc !
Mile furan, ceud failte,
Bu choir dhuinne thoirt dhàsan,
'S a bhi 'g Ò1 a dheoch slàinte,
Aiseag copain foirm ceàrnaich,
Fuaim fhinnibh 'n uair thairnnt' iad,
As na togsaidean làna
'S bhi cur seachad fion Spàinnteach
M'ar bòrd !
B'e sud a' chuideachd bha riogbail
Eadar Dubhaird an fhiona
Agus Tairbeart Chinn-Tire,
A bha gun chadal na h-oidhche, —
O m'an d' thugadh iad sgriob d'ar
Cuid beò !
Treas Mios an Earraich, 187C
AX GATDHEAL.
105
COMHEADH
EADAR MUEACHADH BAN AGUS
COINXEACH CIOBAIR.
MuR. — " An e so Fear a' Glioir-
tein Fhraoich Ì Bu bheag mo dhùil
an uair a dh'fhàg mi am baile, gu'm
faicinn thusa, a Choinnich, air an
f lieill so. Am bheil muilt agad r'a
reiceadh an diugh, no crodli r'a che-
annachadh, no dròbbairean r'a chòmh-
lachadb, no Ccàirdean r'a cboinneach-
adb, no ciod a tb'agad r'a radb air
do sbon fein, a Cbaraid ? "
Coin.- — •' Feudaidh mise a ràdh
mar a tbubbairt an Sean-f bocal, 'Am
fear aig nacb 'eil gnotbucb do'n
bbaile mbòr, bbeir e gnotbucb as.'
Db' f bag mise an Goirtean-Fraoicb
aD diugb 's a mbaduinn gun gbno-
tbucb àraidb, agus a reir cosbais
fàgaidb mi an fbeill gun gbnotbucb
àraidb a tboirt gu cricb. Bba
greidbear, no riagblair fearainn a-
dbitb air Sir Seumas, agus cbuir e
rombamsa teacbd db' iounsuidb na
feille, gun fbios nacb f baicinn neacb
eigin freagarracb air a slion ; acb
cba'n fhaca, uime sin tba mo tburas
diombain."
M. — " Is e sin a' cbeart gbnotbucb
a tbug mise an so, mar an ceudna,
acb tbacbair mi air fear a mbuinntir
Siorracbd Eois, a ni,tba mi'n dòcbas,
mo gbnotbuicb."
C. — " Ciod a db'eiricb do Uilleam
j\Iac Aongbais Mbic Sbèumais a bba
agad CO fada 1 "
M. — " Gbabb e 'n a cbeann dol do
dli-AustraHa, far am bbeil piutbar
aige pòsda, agus riamb o'n smuainicb
e air sin, cba robb suim aige do'n
obair, oir is minic a cbual tbu, ' Fear
's a bbaile, ns aire as, is fearr as no
ann e.' Mar sin db' eiricb do Uill-
eam ]\Iac Aongbais, acb tba eagal
orm gu'n gabb e aitbreacbas, oir
bitbidb (line gu leoir aige cbum sin
a dbeanamb mu'n ruis e taobb eile
an t-saogbail. Cba'n 'eil Australia
mar a bba e, oir cba'n fbaigbear a
nis an t-or air na clacbaibb, ni's mo
na gbeibbear 's a' Gbaidbealtacbd ;
acb, mar a cbual tbu, tba ' adbairc-
ean mòr air a' cbrodb a ta fad as.,
I Acb tbig-sa maille riumsa an nocbd,
I a Cboinnicb, agus cuiridb sinn gno-
tbuicbean an t-saogbail an òrdugb."
C. — " Tba eagal orm, a Mburacb-
aidb, gu'n saoil Seonaid gu'n do
tbuit mi ann an sloe, no gu'n do
ruitb mi air falbli le caillicb eile,
mur ruig mi an Goirtean-Fraoicb
an nocbd, do bbrigb nacb do cbuir
mi teagamb 'n am dbol dbacbaidb."
M. — " Cba'n eagal do Sbeònaid,
oir cba'n 'eil cunnart sam bitb gu'n
tuit tbu ann an sloe, ni mo tlia diiil
idir agam gu'n ruitb tbu air falbb le
caillicb eile, oir 'is fearr an t-olc
eolacb, na'n t-olc aineolacb.' Acb
so agad mar a nitbear, cbum gacli
sligbe a dbeanamb rèidb, agus gacli
neacb fbàgail aig fois. Cbunnaic
mi do cboimbearsnacb Callum Mac
Alasdair Mbic Fbearcbair air an
fbeill. Xi mi greim air, agus cuiridb
mi bratli leis db'ionnsuidh Seonaid,
gu'm faic deireadb na b-atb sbeacbd
ain tbu aig a' bbaile. Eiream aid-
ma ta, agus tbugamaid dbacbaidb
oirnn."
C. — " Cba'n 'eil maitb a bbi 'cur
'n ad agbaidb, a Mburacbaidb, oir
socraicbidb tu gacb ni air do dbòigb
I fein. Feucb, ma ta, am faic tbu
[ Callum Mac Alasdair. Cba'n 'eil e
fad as, oir gbeibbear e am measg na
! drutbaig ann am biitb air cboreigin.
Cba mbisg le Callum bocbd an da
sbiiil a f bliucbadb mu'm fag e làracb
; na feille, acb an deigb sin is creutair
laogbacb e, agus gun locbd do neacb
eile. Acb tba eagal orm nacb bi
Seonaid socaireacb ma db' fbanas
mi."
M. — " Socraicb tbusa tbu fein, a
Cboinnicb, agus gabb cuisean an
t-saogbail ni's eutruime na bba tbu
106
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Earraich, 1876.
a' deanamh, oir cha'n 'eil gliocas,
no buannachd, no beannachd, ann a
bhi 'g ad chlaoidh fein a la agus a
dh' oidhiche le nithibh saoghalta;
oir cha'n f had gus am fag sinn 'n ar
dèigh e, maille ris gach diomhanas a
bhuineas da. Uime sin, is amaid-
each an duine sin a ta 'toirt a
chridhe dha, agus a ta 'suidheachadh
'inntinn feiu air mhodhanacuimseach
air. Cha'n 'eil teagamh nach fèum
neach a bhi dian, dichiollach, dean-
adach, ann a bhi' deanamh solair air
son a theaghlaich fein, oir is mios' e
na ana-creideach nach dean sin. Ach
air an làimh eile, a Choinnich, tha
riaghailt, cuimse, agus measarrachd,
anus gach dleasnas fo'n ghrèin. Tha
iad sin air an sonrachadh leis-san,
a tha gu neochriochnuichte glic, agus
leis-san biomaid air ar stiiiireadh 'n
ar dleasnasaibh aimsireil agus spior-
adail, agus bithidh ar crioch dheir-
eannach ann an sith."
C. — " Tha mi ag aontachadh leis
gach lide a labhair thu, a Mhurach-
aidh, agus bu mhaith dhuinn uile na
nithe sin a ghabhail a steach air
rahodh ni's curaraaich na tha moran
a' deanamh. An uair a bha'n teagh-
lach agam og agus diblidh, cha'n 'eil
teagamh nach robh mi 'g am chlaoidh
fein tuilleadh's searbh, o mhoch gu
dubh, air son an leas ; ach a nis, air
doibh a bhi air fas suas, feumaidh
iad amharc air an son fein, agus
ceadachadh d'an athair fein beagan
fois agus suaibhneis a shealbhach-
adh."
M. — " Gle cheart, a Choinnich,
tha mise mar an ceudna, a' cur romh-
ani a' cheart ni sin a dheanamh ;
oir, mar a thubhairt duine àraidh
roimh so ;
" Cuim' am bithinn mar Chroman-lin,
A' tional loin o bharr gach dris ?
Carson nach caithinn-sa an saoghal,
O'n chaitheas an saoghal mis' ? "
" Sin agad, ma ta, rliintean mo
chridhe, a charaid mo ghràidh, agus
is ann chum na criche sin a shòn-
raich mi greim f haotuinn air riagh-
lair thairis air a' bhaile, aig am bheil
ceann ni's fearr na bha aig Uilleam
Mac Aonghais mhic Shèumais. Cha
b'urrainn mi moran earbsadh ri
Uilleam bochd, oir cha robh ann mu
dheireadh ach creutair seochlanach
gun mhoran maith no cron. Cha
robh suilean aige chum cùisean f haic-
inn mar a bha iad ; cha robh tuigse
aige chum am mearachd a ghlacadh
's an dels ; agus cha robh amhuras
'n a chridhe gu'n robh e 'n a ni comus-
ach an t-olc'a dheanamh."
C. — " Tha mi an dòehas gu'n
riai'aich am fear ùr so gu maith thu,
a Mhurachaidh, oir tha sonas an
teaghlaich gu mòr an ciochadh ri
dillseachd nan seirbhiseach,"
M. — " Tha deagh chliu dheth co
dhiubh, agus tha aon bhuaidh air
gu'n ciini e iadsan mu'n cuairt da
suilbhear, critheil, oir is deagh
phiobair e, agus tha e taghta air na
h-oranaibh, agus 'n an aite fein cha'n
'eil lochd sam bith anns na buaidhibh
sin."
C. — "Cha bu mhiste leam fhaicinn,
oir tha eolas agam air moran de na
tuathanaich air taobh an iarr Rois,
mar a ta Loch-Aillse, Loch-Dubhaich,
Loch-Carrain, Ceann-Taile, agus na
ciiochan mu'n cuairt."
M. — "Chith thu e gun dcàil, is
Mathonach e, agus tha a chridhe
anns na criochaibh sin a bhuineadh
o shean do na Mathonaich, agus a
bhuineas, ann an cuid dhoibh fathast.
Tha e ann so a' tighinn, agus tha e
gle ealanta 's a' Ghaelig. Is duine
ciallach, tuigseach e, agus ro dheas-
bhriathrach a thaobh eachdi^aidh
nam Mathonach. Chuir e an ceill
gu'n robh Mac Mhathoin ann roimh
so, a bha 'n a Phrionnsa Orieil, agus
air ceann aon mhile deug fear, chuir
e an ruaig air lonraic De Courcei, a
bha 'n a cheannard air armailt nan
Treas Mios an Earraich, 1876.
AN GAIDHEAL.
107
Anglo-Normaas. Thachair so, ma's
fior an sgeul, air còmhnardaibh
Fearnaig 's a' bhliadhna 1171. Cha
d' rinn aon de Chinn-fheadhna nam
Mathonacli sith mar iochdarain ri
righribh Shasuinn gu linn Banrigh-
inn Ealasaid, a chair luchd-brcàth-
aidh d'an dùthaich, agus a thug
sgrios air na h-oighreachdan aca le
teine is claidheamh. An dèigh
mòran mineachaidh a thpirt air gach
geur-leanmhiiinn a rinneadh air an
fhineadh aige, sheinn e òran, agus
glaodhaidh mi air gus an seiun e
dhuit feiii e, a Choinnich. Thig-sa am
fagus, a Mliatlionaich, agus cluinn-
eamaid fuaim do ribheid."
1.
Mo shoiridh air chuan uam,
Gu ruig na mna uasail,
Chuir thugam mo shiiaich'ueas
Air fhuaidlieal le snath.
LUINNEAG.
Gu'm Li mi 'siuljlial a null thar sail,
Gu'm bi mi siublial, 's cha'n fhaicear mi
dubhach,
Ach ruigidh mi subhach, Loch-Dubhaich
Chinn-Tàil,
Gu'm bi mi 'siubhal a mill thar sail.
Air fhuaidheal gu riomhach,
Le h-olainn 's le sioda,
Tha h-obair ag innseadh,
Gur finealt' a làmh.
Bean cheanalta, shuairce,
Do chinneadh nan uaislean,
Clann Ghriogair o Euadh tfhruth,
Thug buaidh auns na blàir.
Gfed rinn iad Gleann Liobhainn,
A chall le luchd mi-rù.in,
Tha 'n cinneach a' direadh
'S an rioghachd an tràths'.
N a'm bithinn am phòitear,
Gu'n rachainn gu deònach,
A shtiidh 's an tigh-òsda,
A dh' òl an deoch-slàint'.
6.
Cha leth-bhodach spiocach,
A b' kill learn 'bhi 'g iarraidh,
Ach buideal l;in fiona
'tì a dhioladh air clkr.
7.
Ged chaill sinn an tire,
Thug Ailpean an righ dhuinn,
Tha slios Inner-Ionaid,
Fo chis aig mo dhàimh.
Tha'n Aird agus Aoineig
Aig fear de mo dhaoine,
'S Loch-Dubhaich nan aonach,
Gach taobh dheth 'na làimh.
Tha'n tir a thug DomhiiuU
Mac-Mliathoin le gòraich.
Do dh Fhearachair Mac Bheòlain,
Le CÒÙ- aig an tràths'.
10.
Ged chaill sinn le millteir,
An th- bh' aig mo shinnsear,
Tha solas air m' inntinn,
Gur leinn TuUach-Ard.
11.
'N uair a thi>g sinn do Chailein,
Ceann-Taile le Malaidh,
Bhris Padruig a ghealladh,
'G ar meaUadh gach trath.
12.
Gur beag a bha 'bhuaidh ann,
Do'n dream a thug uainn e ;
'S ged nochd iad dhuinn fuath
Gu'm bi 'n tuarasdal paight'.
13.
Ged mheall iad le foill
O Mhac-Mhathoin an oighreachd,
Gu'n d' fhuair sinn 'nis greim oirr'
'S neoh'-thainge do'n ghràisg.
14.
Tha Leòbhas na fairge,
A comhnard 's a garbhlach,
Aig Mathonach calma,
'S gash cearb dhi 'n a làimh.
15.
'S na fhuair sinn o Ailpean
Gu'm faigh sinn air ais e,
Is pillidh mi dhachaidh
Le h-àiteas do'n Aird.
108
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Earraich, 1S76
16.
'S gu'n innis mi sgeul duibh,
An Gaelig no 'm Beuiia,
Mu thimchioll nan treun-fhear
Chuir Eirinn fo chain.
17.
CLuir lonraic De Courcei
A losgadh na dùthcha,
Ach dh' eirich na diulnaich
Is sgrios iad a' ghràisg !
18.
'N uair a dh' èirich Mac-Mhathoin
Air deas làimh a' chearna,
Chaidh dubh-Grhoill a chrathadh,
Le flath Imiis-Eail !
19.
Cha deanadh iad striochdadh,
Fad cheithir ch<^ud bliadhna,
Do dh-Ionraic na dh-Iabhair,
Bha riamh air an ait.
20.
'N uair chaidh iad an òrdugh,
Am Fearnaig le'n comhlann ;
Bha Sasunnaicli brònach
'S chaidh mòran diubh bàe !
21.
Ach bithidh mi 'cò-dj^ùnadh,
Nan rann so le dùrachd,
Mo Bhancharaid chliuteaeh
Bhi sùgach gu brath !
Ldinneag,
Gu'm bi mi 'siubhal a niiU thar sail,
Gu'm bi mi 'siubhal, 's cha'n fhaicear mi
dubhach,
Ach ruigidh mi subhach Loch Ihibhaich
Chinn-Tiiil,
Gu'm bi mi 'siubhal a null thar sail.
C. — " Is gleùsda a rinn thu, a
Mhathonaicli, is maith do chàil, agus
is glan do gliuth. Tha solas ort
gu'm bheil Leòbhas, Loch-Aillse,
agus ionadan eile 's na cearnaidh sin
a ris fo chumliaclid nam Mathonach.
Bi dileas do d' mliaighstir, agus gu
robli buaidh leat."
M. — " Tiugainn a nis, a Choin-
nicli, dh' fhèuchainn am faigli siiin
greim suipeir mu'n d'tlièid sinn m'a
thàmh. Tha bean-an-tighe ag èigh-
each oirnn, ach bithidh tuilleadli
còmhraidh againn m'a chaomhnar
sinn gu la eile."
Alasdair Kuadh.
FEIN-OILEAK
OILEAN NA H-INNTINN.
Anns na linntean so againne tha a' chuid
is mo d' ar n-eòlas a' sruthadh bho Leabh-
EAICHEAN. Gun teagamh sa bith tha leabh-
raichean ro fh^umail chum ar cuideachadh
gu ruigsinn air eòlas, agus ann an tomhas
mòr gus gach ealain agus fòghlum tarbhach
a chiir an cleachdamh, ach cha 'n iad air
alt sa bith priomh thobraicheau no tobr-
aichean nàdurra ar n-oilein, agus, a reir
mo beachdsa, tha an èifeachd ealamh gu
bhi air a meas mo 's a' choir, eadhon anns
na mèuraibh eòlais sin anns an saoilteadh
nach biodh e comasach dèanamh as an
èugmhais. Cha bhuin daibh cumhachdan
cruthachaidh ann an seadh sa bitli ; cha 'n
'eil annta ach cuideachaidhean, innealan,
buill-acfhuinn ; agus eadhon mar bhuill-
acfhuinn cha 'n 'eil annta ach buill
dhèanta, air an cur riuthasan a bhuilich
roimh-òrduchadh glic a' Chruithfhir oirnn ;
tha iad mar na gloineachan-fad-sheallach
agus na gloineachan mèudachaidh a tha
chum mòr chuideachaidh ann an cùrsa ar
rannsachaidh le bhi a' foillseachadh iong-
antasan do-bhreathnaichte, ach nach bu
choir air chor sa bith ar mealladh gu bhi
a' cur ar sùilean fein ann an neo-shuim no
a' dearmad a bhi 'g an cleachdainn. Cha
'n iad leabhraichean priomh thobraichean
no tobraichean araidh ar n-eòlais, ach
beatha, cleachdamh, beachdachadh, fair-
eachdainn, agus gniomh. An uair a
ghabhas duine a mach leotha sin faodaidh
leabhraichean iomadh bealach a lionadh
suas, mòran a tha gann a chur am farsaing-
eachd ; ach as eugmhais cleachdaimh beò
mar bhlar-oibre cha 'n 'eil leabhraichean
ach mar dhearrsadh greine agus mar fhrasan
uisge a' tuiteam air talamb cruaidh, glas,
anns nach deachaidh crann.*
* Chaidh na briathran so 'eadar-theang-
achadh a Leabhran beag Beurla a chaidh a
chur a mach o chionn ghoirid leis an uasal
shar-fhoghluimte, Professor Blackie, agus
ghabhamaid an cothrom so air an leabhar a
mholadh do gach aon is urrainn ruigsinn
air. Is e ainm an leabhair anns a' Bheurla
" Self -culture."
Treas ilios an Earraich, 1876
AN GAIDHEAL.
109
AX GAEXEALAIR GALLDA DO'X
MHAIGHDIXN GHAIDHEALAICH.
Kinneadh an t-òran so mu fhear Gallda a
thuit an gaol air Ban-Ghaidheal : cha robh
Beurla aicese, 's cha robh Gàilig aigesan.
!Mo ghaol a' mhaighdeann
'Dh' f has cridheil aoibheil,
Air an do bhruadair mi
'X raoir am' shuain ;
'Xuair rinn mi dùsgadh,
B'e fath mo thilrsa
Thu bhi 'n Ceann-Tùra
Cho fada bhuam.
Is anns an Eilean
A' buain nan dearcan
A ghabh mi ceist dhiot
Is mòran gràidh ;
Do chòmhradh falaich
A rinn mo mhealladh
'S tha mise cheana
Leis air mo chradh.
D' aghaidh shiobhalta
Bhòidheach, mhàlda,
Mar ròs an gàradh
Do dhà ghruaidh ;
Do chùl donn sniomhain
Mar sheudan f iodh'lach
'"S e ann an stim air
A chumail suas.
Tha do phògan
]Mar na h-fibhlan ;
D' anail chiibhraidh
]Mar shugh-craobh ;
Do chneas mar eala,
Do chrios mar chanach, —
Da shùil ghorm mhealach
Eo mhala chaoil.
An uair a ruigeas mi
Tigh-a'-bhealaich,
'S a chi mi Anna
'S i nuas o'n aich ;
Their mo chridhe rium
Tha i tighinn,
'S i sud an nighean
Da'n d' thug mi grkdh.
'S truagh nach robh mi
Is mo leannan
An gleannan falaich,
'S sinn fad o chach ;
Xo'n Gleann-a"-Leòra,
Is badan ceo ann
'S gu'n deanainn comhradh riut
Anns an fhraoch.
Ma tha fear eile,
Am bun do sgèithe
A tha ga d' theumadh
'S ga d' mheaUadh bhuam ;
'S ma thug thu gaol da
Gu mise thaobhsinn
Gur h-e am faochadh
A gheibh mi'n uaigh.
DoxxACHADH Mac Uilceix.
BEACHD NAN HINDUACH AIR
DIA, AIR A' CHRUTHACH-
ADH AGUS AIR A' CHRUIXN-
E-CHE.
Anns a' chunntas blieag a lean as
tha iomradh. a reir aon bhuidheann
am measg nan Hindùacb, air na
f irinnibb freumbail air am bbeil an
creideamh aca air a bbonntachadb.
Cba'n 'eil fbios nacb robh beachdan
am measg nan seann Ghaidbeal nacb
robh mòran ni b' f heàrr.
Tharruing Bràm a mach as fein
triùir dhèe eile — Bràmà — Bhishna
— agus Shibha. 'S iad so Trianaid
aidmbeil nan Innsean : 'N a dheigh
sud thug Bràrn a mach ugh mòr !
Do bhroinn an uighe ud chuir e siol
gach ni cruthaichte — bha na saogh-
ail 's an ugh ann am pòr — agus
maille riutha chaidh Bràmà — ceud
phearsa na Trianaid.
Dh' fhan Bràmà 'san ugh fad
ceithir mile agus tri cheud muillion
de bhliadhnachaibh.
B' obair dha re na h-iiine ud, a
bhi 'cur beatlia agus cinneis anns
gach gnè phòir a \A\' anns an ugh,
gus an d' thainig gach ni gu fhiur
chumadh.
Fad nam muillionan bliadhn' ud
bha an t-ugh a' snàmh mar bhuilgean
air aghaidh nan uisgeachan siorruidh
— a' sior f has ann am meud — agus
a' dearg-lasadh le lainnireachd mile
cuairt ni's dealraiche na ghrian ann
a làu neart ! ! !
Fadheòidh sgealb an t-ugh, agus
thainig Bràmàamachà'phrìosan air
110
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Earraich, 1876.
uiglieamacbadh le mile ceann, mile
sùil, agus luile làmh !
Cha b' iongantas idir e bhi laidir,
geur-sbeallach agus glic.
As an ugh tbàinig a mach mar an
ceudnaniiongantacb — dealbbnuadh,
nacb facas riamb, roimbe. Ciod
so ] An cruinne-cè-glòrmbor agus
iongantacb — an cruinne-cè ullamb
agus uidbimicbte mar a nis, le a
shaogbail, a gbrèin, a gbealaicb,
agus a reultan.
Tbeir luchd mineacbaidb na
beacbd so gur e Bram fèin an
cruinne-cè : Bràm, cba'n e Bràmà.
'S iad na luibbean, agus craobba
na fritbe, maille ri neòil nan speur,
folt a cbinn ; 's iad na dealanaicb
fuilteine f beusaig ; 's e an t-àile an-
ailsan — agus 'sea gbutb na tairn-
eanaicb.
'S iad a' gbrian agus a' gbealacb a
sbùilean — na b-àimbnicbean a chuis-
lean — na creagan ionganna — agus
cnàmban a cbuirp na beannta
mora Ì
Tbàinig ceitbir saogbail dbeug a
macb as an ugb ; bba seacbd dbiubb
maitb agus sè uile olc ; acb anns an
aon eile bba olc agus maitb measg-
aicbte — 's e so am fear 's am beil
againne ar còmbnuidb. Tba sea
dbiubb OS ar ceann, agus seacbd
fodbaian. Anns an t-seacbd iocb-
dracb tba cbòmbnuidb aig gach
creutair olc agus graineil : agus anns
an t-sè a 's àirde na sinne tba ionada-
còmbuuidb nan dee.
EOSACH,
CARN-NA-CUIMHNE.
CARN-NA-CUIMHNE AND LONACH — DEE-SIDE
AND DON-SIDE HIGHLANDERS, VIZ., THE
FaRQUHAESONS and THE FoRBESES.
" Thb following old song, with translation,*
was lately discovered by an enthusiast in
* The translation will be found in our
English de^sartment.
such matters among a collection of old
Gaelic manuscripts, in the possession of a
gentleman of the clan Gregor, resident at
Aberfeldy, in the Highlands of Perthshire.
The manuscripts are mostly all in the
hand-writing of the late Rev. Mr. Mac-
gregor, sometime minister at Glengairn, in
the district of Mar, and afterwards at
Kilmuir, Isle of Skye. In its original state
the song must be considered much older in
date than the time of Macgregor, but we
are not sure that the composition may not
have gained considerably in merit at the
hands of the clever and enthusiastic parson
whose writings betray great poetical taste
and talent. Then the translation is marked
as having been done by the accomplished
Ewan INIaclauchlan, rector of the Grammar
School, Old Aberdeen, in honour of whose
talents a monument was in after years
erected in his native Lochaber. There are
critical notes appended to the translation
by both the author and Mr. IVfacgregor.
Let it not be supposed that we awaken this
ancient lyre for the purpose of casting a
slur upon the character of the hardy High-
landers of the Don, past or present. Far
from it ; and we are certain that they them-
selves will be only highly amused at con-
trasting the sentiments expressed in the
song with the friendly and fraternal inter-
course which now so regularly subsist be-
tween them and the Highlanders of Brae-
mar. It may be mentioned that ' Lonag '
or ' Lonach,' is the slogan or war-cry of the
Highlanders of Strathdon, and ' Carn-na-
Cuimhne,' that of the men of Strathdee or
Braemar. " — Inverness Courier.
'S iad fir Bhraigh-Mhar fir mo chridhe
Choisneadh b'laidh air faich' 's air slighe
Cumaidh Carn-na-Cuimhn' a dhlighe
Olc air mhath le Lonag
Soraidh nam o chlar mo chridhe
Chum nan seoid a dheanadh sithionn
Cha bhuin daibh fir na fuaraig' uidhir
'G a hitheadh 'n ait na feola
0 's iad mo rhn na treun ghaisgich,
Le 'n cuUbheiribh nach diultadh lasadh ;
'N am dusgadh dhoibh nan lanan glasa
Bhiodh full air bratuich Lonaig
A' bhuidheann ghasta, chuachach, thlachd-
mhor,
'N am tarruiuT suas doibh air an fhaiche,
Bhiodh an ruaig air luchd nan casag
Sios an taic ri Lonaig.
'S marig a shamlaicheadh ri ch^ile,
Muinntir Dheun a's uisge Dhè so ;
Chuireadh Crann-taire corr 's cuig ceud
dhiubh,
'N ceann a chèile 'n orduyh
Treas Mios an Ea ch, 1S76.
AN GAIDHEAL.
Ill
'S mor thug CTiabhers riamh ds speis doibh,
An catliaii Thearlaich agiis Sheumais ;
Tha fir mo chriclhe reir a cheile,
'S cha treig morf hear òg iad.
Tha daoin' uaisle anns an tir so
Xach leig coir dhiubh cam no direach,
Cuiridhean ro gharga, dhileas,
'S cha dibir cliu ri 'm beò iad ;
Ged tha Fuirbeisich gun athadh
'S beag an caimean iad 'san rathad,
Sguraidh fir Mhar iad mar an eabhadh,
Sios thair fraidhibh Lonaig.
'Nan arm 's 'nan eididh 'n tùs an latha,
Bliiodh sunnd a's siii'd orr' chum a' chatha
Ei^ubadh a's mhilleadh iad am plathadh
Uile mhaithean Lonaig !
Fuirbeisich, ged tha iad bruidhneach,
Bhiodh fir Mhar air tuùs ua buidhne,
'S cha bhi clach an Carn-na-Cuinihne
'N la, a bhuidhneas Lonag.
Tha Carn-na-Cuimhne daingean, Ikidir,
Alar cloich-mhullaich druim na srkide,
'Sa chaoidh cha ghhiaisear e as 'aite,
Dh 'aiudeoin ardain Lonaig.
'N uair ghabhadh seachad fir a' chruadail,
Chuireadh clach 's a' charn 'san uair sin,
Leis gach aon gun smal gun ghruaman,
'Nuair chuireadh suas 'n a thorr e.
Ged nach gluais e bho oir Dhe uainn,
Ruigidh 'f heartan far nach tt^id e
Dhion e riamh gach neach dh' eigh e
Anns gach feill a's cg 'ail ;
Ach nan tngadh 'n Triath Righ Seumas
'S larla llhar nan aite fein dhuinn
Le urram ur bhiodh an earn ag eirigh
'S cha bhiodh speis do Lonaig.
'S an oidhch' fir Lonaig thain' gu leir oimn,
Bha sneachd ga chur, a's gaoth a' seideadh,
Cheangail an reodha iad ri cheile
'S chuir aiteamh treim an toir orr',
Fior shoraidh nam gu allt na Lairic,
Dli-ionnsuidh an lascair uasail, Ikidir,
A dh'eireadb mar bu dual le chairdibh
'S nach cuireadh blar le Lonaig
Cha'n eisd am Mar o cheann gu ceann dheth
Ceann-Fine idir ach Mac Fhionlaidh
'Se fein 'sa chlann aig' riamh nach d' ionn-
suich
Cul a thionndadh 'n coraig
'S mar chraobh mhuUach dhuilleach, bhlath-
ail
Dh' f has gu h-urar, dosrach, Ikidir
Dh "f has gu geugach, meurach, crkchdaeh
Cha b' ann an garadh Lonaig.
Dh'fhas e'n lios nan craobhan riomhach,
!Mar dharaig ard nan gallan direach,
'S tha chlann mar chioll gu'n mheang gu'n
chrionach
Xach lub le siontaibh Lonaig
Cha choimeas riuth' na fir gun Ghailig
'S nach d'ith riamh mir dh' fhir na craice
Bithidh druis air gnuis an fhir a's fearr
dhiubh
'Dii-eadh airde Lonaig.
'S fad chaidh an dream ud uile tuaitheal
Le 'm boilich mhusach a's Ic'n uabhar
'iS ioghnadh cia mar dh' fhas iad uasal
'S nach robh buaidh air beò dhiubh
Ciamar dh' iarradh iad bhi streapadh
Ri luchd nan claidhean a's nan breacan
'S gur gann chaidh duin' dhiubh idir f haicinn
Ann am feachd nam mor chath.
Ah 's lionmhor flath gu sgaii-teil sgiamhach,
Chaidh mach o'n Charn gu'n ghaoid gun
ghiomh ann,
'X aghaidh ghaisgeach 's eacha srianach,
'S chuir cruaidh gu dian 'nam feoil doibh,
Sonas air na h-armuinn euchdach ;
Buaidh leo anns gach ait' d'an d' theid iad;
Cliu dhoibh measg nam fineach treuna,
'S mo dheagh thoil fein ri 'm beo dh&ibh!
SEANACHAS NAN SEACHD
CADALAICHEAN.
Thachair anns a' bhliadhna 249,
ann an làithean Philip, an t-Iompaire
liòmanach, gu 'n d' eiricli eeannairc
'n a aghaidh am measg luchd-àiteach-
aidh MMsia ; agus a chum an sluagh
a thoirt gn rèite, thug e fanear gu
'n cuireadh e d' an ionnsuidh ceann-
ard cahna, gleusda, d' am b' ainm
Decius, le feachd shaighdearan. Dh'
f halbh an ceann-feadhna air a thuras,
ach an aite dichioll a dheanamh air
àithn a mhaighistir a chur an gniomh,
's ann a chuir e impidh air na saigh-
dearan dol maille ris fhein air taobli
nan naimhdean a chogadh an agh-
aidh an lompaire ; agus shoirbhich
leis cho fada 'n a run 's gu'n d' f huair,
e an ceann liine gheàrr, Pìiilip a
mharbhadh anns a' chath, agus e
fhein 'èubhach agus a sgeadaehadh
'n a lompaire.
Cha luaithe a fhuair Decim ard-
riaghladh na h-iompaireachd 'n a
112
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Earraich, 1876
laimli, na 'thòisich e air suidbeach-
adh laghannan ns òrduigliean ùra a
dh' oibreicheadh a chum cumail
suas a mliòralachd ghreadhnach
fhein; agus maille ris gach seòrs'
achd us reachd a chuir e a mach,
ghabh e 'n a cheann iomhaigh
shnaidhte a chur suas ann am baile-
mòr Ephesìis, — am baile sin anns an
robh Teampull Dhiana, a bha air a
chunntadh 'n a aon de sheachd
iongantasan an domhain — agus dh'
àithn e gu 'n sleuchdadh luchd-
àiteachaidh a' bhaile sios, agus gu 'n
deanadh iad aoradh do 'n iomhaigh.
Ach am measg nan iochdaran aig
Decius bha seachdnar òganach nach
tugadh geill do 'n àithn so, 's a
dhililt, a muigh 's a mach, aoradh a
dheanamh do 'n iomhaigh. Thainig
air an t-seachdnar teiche le 'm
beatha as a' bhaile, agus rinn iad iad
f hein f halach ann an aon de na h-
uamhannan a bha 'm Beinn Chelian.
Air chiinntinn do 'n lompaire
mar a thug na Criosduidhean òga
dìibhhTn d' a reachd, agus mar a
theich iad as a bhaile, dh' àithn e gu
'n rachadh gach aon uamha 's toll a
bha anns a' bheinn a lionadh, 's a
dhiinadh suas, air chor 's nach biodh
aig na h-òganaich rian no rathad air
dol as bho 'n bhàs. Chaidh an t-
òrdugh an-iochdmhor so a chur an
gniomh; agus tuilleadh iomraidh
cha chualas air an t-seachdnar ògan-
ach re dhà chiad agus deich bliadhna
fichead.
An ceann na li-uine sin, mu 'n
cuairt air bliadhna roimh n am an
d' thainig a' chrith-thalmhainn, a
mhair da-fhichead lath a, air Con-
staniinopol, thachair gu 'n robh
clachair ag cladhach làraich tighe a
bha e 'dol a thogail, agus ann a bhi
ag cladhach, ciod a rinn e — ma 's fior
an seanachas — ach briseadh a steach
troima mhullach uamhaidh, anns an
d' fhuair e seachdnar òganach, a'
dùsgadh as an suain leis an ùprait I
a rinn e ! Bha fior ghreann a'
chadail air na hòganaich, 's cha bu
ni soirbh dhaibh iad f hein a chumail
'n an diiisg. Air dhaibh, m' a
dheireadh, tromsanaich a chadail a
chrathadh dhitibh, thòisich iad air
gearan an acrais; agus ghabh fear
dhiubh as laimh dol do bhaile
Ephesiis gu biadh a cheannach air
an son.
Dh' fhalbh e do 'n bliaile, thug
e butha an f huineadair air, 's chaidh
an t-aran a cheangal suas dlia, ach
bha an ciiineadh airgeid a bha aige
cho auabarrach aosda, 's nach gabh-
adh am fuineadair uaithe' e ann am
pàidheadh an arain ; ach, aig an am
cheudna, bha an ciiineadh cho fior
annasach, agus aghaidh an òganaich
ag amharc cho neo-chiontach, 's gu
'ndo thoilich fear-na-butha a leigcadh
air falbh leis an aran gun tuilleadh
iarraidh air. Ach air dha feùrach
dheth cionnus a thachair e f hein 's
an seann chuineadh r' a chèile, dh'
innis an t-òganach dha, facal air an
f hacal, mar a dh' eirich dha f hein
's d' a chompanaich.
Bha an sgèul so mu n t-seachdnar
òganach cho anabarrach iongantach
's nach b' urrainn neach creideas a
thoirt dhi ; ach an deigh mòran fios-
rachaidh agus rannsachaidh a
dheanamh mu thiomchioll na cùise,
fhuaradh a mach, air rèir aithris na
sgialachd, caochladh de nithe a bha
a dearbhadh nach robh facal
mearachd ann an sgeul nan òganach.
Chaidh a chumail a mach mar sin,
cha 'n e a mhàin gu 'n do chaidil na
òganaich anns an uamhaidh re dha
chiad us deich bhadhna fichead, ach
gur 6 'bha anns a' chilis fior mhior-
bhuil, a rinneadh le laimh an
Fhreasdail.
Bha daoine nrramach anns na
linntean a chaidh seachad a dean-
amh dheth gur e a fhuaradh anns
an uamhaidh cnàmhan nan daoine
òsra, asus sru 'n deach an ciiiilan ann
Treas Mios an Earraich, 1876.
AN GAIDHEAL.
113
an ciste-chloiche gu eaglais Bhidor
a'm baile-mòr Mharseilles anns an
Fhraing, far an do thòisich mòran
air dol air turas-crabhaidh ; ach tha
cuid eile ami a tha rianili fhathast
ag cumail a macli gur e 'n fhirinn a
tha anns an sgeul ; agus mar
dhearbliadh air an creideamh innte,
agus mar chuimhneachan air a
mhiorbhuil, tha iad ag cumail fèille
uair 's a' bhliadhna air co-ainm an
latha air an d'thainig na h-òganaich
as an uamhaidh.
'S e so an seanachas a bu bhun-
sgeòil do 'nf hacala'sminigachkiinnt-
ear, 'n uair a bhios neach a' toirt
iomraidh air fuaim uamhasach sam
bith. 's a their e "fuaim a dhùisgeadh
na Seachd Cadalaichean."
Hearach.
OR AN D' AN" CHATH-BHUIDHINN
EIOGHAIL GHAIDHEALATCH.
EiNNEADH an t-òran so leis an Urramach
Seumas Maclagain, an dèigh. Cath na h-
Eiphite 's a bhliadhna 1801. Bha
t-ùghdar fein, 'n a mhinistir-feachd do 'n
Fhreiceadan Dhubh, agus air a chùnutadh
'n a dheadh sgoilear Gàidhlig. Tha an
t-òran air a chur sios an so mar a sgriobh
e ihèin e, agus gheibh sinn ann samhladh
air a' mhodh air an robh e am beacbd gu
'm bu choir ar seann chànain a litreach-
adh.
'San Ocht-ceud-deug is blia'na,
'S am beuc na siontan b,rd,
Tha gaoth-an-Ear, air sciathuibh,
Toirt sceoil an lar gun chaird ;
Earaon tha cliuiteach 's cianail,
" Gun thuit mor thriath 'san ar.
" D' ar sloigh gun thuit na ciadan
" Fa leith, laoich fhial na'n Gaidh'l."
Ma thuit, cha b'ann gun dia'-chluith
A dh'eug an laochraidh gharg ;
Gu'n d'aithnich rogh nan Saor-fhear*
Gur garbh an gleus 'nam fearg :
Dhio-la'raich iad gu leir-scrios,
Doi-cheannsuich+ threun 'san t-sealg,
Is chuir am Bratach bheudach,
Mar chuimhn' an eacht d'an Alb.
Is cha b'e cothrom Fnnne
A fhuair na trèin 's a Bhlàr.
'O'n cùl 's fui dhuibhribh oi'che,
Doi-cheannsuich thain na'n dàil ;
'S cath-bhui'ne eil' r'an ^udain
Bu leor r'an claoidh 's an kr ;
Ach thiontaidh 's chuir fui mhaidhm
sud,
'S am fuil aig taom' gu lar.
Mar shaoil Menou gun d'aom iad,
Chuir marc-shluagh treun nan coir,
Eich Arabach luath lèimneach
A dliianadh eacht air thoir ;
Dh'aith-bheodhaich Gaidhil ghlèusta.
Is chuir 'nan st^ud sud fòs ;
Bha Breat'naich uile trèubhach,
Ach sibhse treun thair glòir.
O'r feodain ghlas aig smùidrich,
Bha frosa druiteach geur ;
Bhur Gun-bhiodaga rùisgte,
Mach air an druim 'nan steud ;
Bbur Claidbean scaiteach lilth'or
Ag snoigheadh smilis is fhèidh
Sin dbearbb nacb sibh na bib-fhir
Bha 'faoineis riti mu'n Ren.
Ni 'm bheil e 'n comas dhaoine
An trèine dol ni's àird'
Na chaidh na Gaidhil Bh^umnach
'An tir na li-Eipbit' an trlis •,
An cluith a bha co daor dhuibh
Mo dhoigh a chaoidh nach càiU ;
Braidh neart is cluith n' am fraoch
bheann,
Sior chuir r'ur daoin' 's r'ur call.
Learn 's duilich na fir chròdha
A bhi fui 'n fhòd gun deò,
Rho fhad o'n dilsibh brònach,
Nachi cluinn an glòir ni 's mo.
Frangaich.
f Invincibles.
8
lU
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Earraich, 1876.
Ach 's aoibhinn do na beòdhaibh
Gu'n robh iad mòr 'nan lò
Nach dean iad tuille gòruich
'S nach èng an glòir no 'n sògh.
Ge duilicb linn na dh'eug dhibh
Tha 'n luaidheaclid c^utach cinnt' ;
O thuit iad an deagh abhar
'S gu'n d'fhàg luchd èa-coir sinnt.
An gealtach bks cha chaomhuinn,
Gu dian ged' shraon o rainn,
'S braidh druinn an eagail reubtadh
Ge fad a Mim 'na h-aoillt.
Cha 'n iongnadh linn 'ur dio-bhail,
O ionnsuidh dhian 'ur nàmh,
A shaoil, tre sgrios no Fiannachd,
Gu'm fàgta fiamhach each ;
Ach mheall sibh tur am mio-run,
Am moisgain thug gu'n call,
Is scath sibh Catha lionmhor,
'Nan doigh bha àint' d' ur bàs.
O thug na Francaich buaidh air
An fhuigheal thruagh bha 'n Gal,
An dèis do Ckeasar uaibhreach
Am marbhadh 'n ruag' 's an crhdh',
Shaoil iad gu'm b'ionnan cruas d«
Shaor-Ghaidhil uasal Alb,
Bha ionnsuicht', aonuicht', cruadh-
aicht',
'S d'an dù scor-bhuaidh 'nan Colg.
'S sibh iarmad lapheit 's Ghbmdr
A ghlnais o'n Tor d'an Eorp'; .
Sliocht Choillteach, Gkaidheal Mòir-
thir,
Is Ghaidheal-donach* cròdh
Nach geilleadh da shluagh Eoimhe: —
'S Teutonaich thain' n'ur coir,
A-chuid-a-chuid le seòltachd,
'S cha b'ann le treòir co mòr.
Na Lochlannuich thug ionnsuidh
Ar cionnsachadh gu tur ;
Le Fogh-mharachd 's droch thionn-
scnadh,
Faraon air traigh 's air mùir ;
Gael of the hills.
Ach uaigh thug Gaidhil dhoibh 8ud
Leo gus am b'annsadh sgùr ;
'S bheir sibhse dearbh' gach h,m air
Gur ainne 'n clann chruaidh mhear.
Ar gaisg do dhùisg dhuinn mio-run
Na'n Gotach fiata searbh ;
Seadh iarmad Ghaidh'l tha lionmhor,
A shath 'nar bian an calg.
Nis ni bheil Goth a scriobhas,
Nach bheil le mioscam garg ;
Do nach sop-reic ar riabadh,
Thoirt fiach d'a fharruisg borb.
Ach choisin gitilan laoch-mhor
Dhuibh meas ceud dhaoin' thug fuath
D'ur tir, gun fhios cia 'n t-abtrar,
Mur h-e bhi daonan cruaidh :
Is aithne d'ur deagh righ sibh
'S d'a Theaghlaich rimheach shuairc' ;
Dhuibh chaoidh cha 'n easbhuidh
iubhe
'S sibh 'n tòir co dian air buaidh.
Cha ghann dhuibh luchd aith-
lianuidb,
'S ur cluith CO cian 's co binn ;
Bidh òig-f hir ghleusta dhiane
'G'ur n iarruidh as gach beinn ;
Tairngidh fuaim 'ur pioba
Na miltin as na gleinn ;
Bidh Breacain 's cloidhean liomha,
Ag dùsgadh mìonn gach linn.
O Aberceomai chliùitich
Gur mòr ar titirs' ad' dhiaidh !
Gur mòr a chaill do dhùthoich,
'Nad chleachd 'nad ùil 's 'nad threin !
Do Bhanntrach is t-og-fhiùrain,
Tha frosadh dlùth 'nan dèùr ;
Ach 's mur am meas is dù dhoibh
Air scath an fhiuidh dh'eug !
Ach Alastair aigh Steùart,
Is eibhina leamsa t-eacht,
A stiùir na Gaidhil shunntach
An còmhrug cliùiteach Eiphit :
Ged thug aois 's droch dhùthaich
Dhiom elainte, lùs, is gl^us.
Treas Mios an Earraich, 1S76.
AN GAIDHEAL.
115
Chaoidh leanaidh mo dheadh-riin sibh'
'S is beath' bhur cliùth do'm cbrè.
Nois saoghal fad is soirbheas
Do ghaisgich gharg nan Gaidh'l.
A dhionadh coir na h-Albainn.
'S a chosgadh buirb' na'n namh ;
A bhuanach' sith is sealbh dhuinn,
Air chuantuibh garbh 's air traigh :
Gu mair ar Reachd 's Coi-dbealbhadh *
Fui Eigh maitb soirbh 's gacb al.
Bu dian ag ruith air aimhleas e
A tbionntaidbeadh an Tir
Bhur cinnea dileas lamb-laidir,
Tre gbeanacb saibbris cbrin.
Is CO a cboimbdeadb dboibb-sin sud
Gun chairdean daimb, an sciatb ?
Tha Bonaparte aoibbneacb dbe
Mar lèimios iad Miiir.sbiar.
An diaidb saoitber is ddrainn
Is aoibbneacb sògb is saimb ;
Deagb cblititb o dbaoine coire
Is failte mbòr o dbaimh ;
Acb cait am faigbar glòir dbomb
A db'aitbris sògb 'nan òigb
Tbug meas is gaol o 'n òig dbuibb
'S nis tba gun deò le b-agb I —
Ged tba sibb an tir cbeun uam
Mo sboruidb sior n'an coir
Biodb tearmunn an Aird-Tbriatb libb
G' ur dian' o locbd 's o leòn :
Is aoibbinn leom deadb-scial oirbh,
Ged tba mi crionuidb breoit'. —
Acb mis', ma 's Oisein liatb mi
Mo dboigb " Biodb m' Fbiann sior-
bbeò.
SEAX-FHOCAIL.
'S trdm gacb torracb.
'S eutrom'gacb saogbalacb sona.
'S glas feur na faiebe, 's cinnidb e.
Aisling caillicb mar a dilracbd.
Feitbeambfadarieòrnanagainneambaicb.
* Constitution.
Cho fada 'a a' cbeann agus a bba Fionn
's na casan .
Dian fbàs fuilt, 's crion fbàs cuirp.
'S ann air a mbatb fèin a ni an cat
creolain.
Greis mu seacb an t-eacb air muin a'
mbarcaicbe.
'S mocb 's is anmocb gu baile-Tbarbbaicb
an go bba.
Eadar an long nodba 's an seann rudba.
'S mo e na cnoc locbd duine mu'm
motbaicb e f^in e.
Ruigidb eacb mall muilean, acb cba ruig
fear a bbristeas a cbnhmban.
Mar a db' èiricb do'n gbadaicbe dhubb,
Is ann oidbche sbambna a cbnagadb tu
cnuth.
Failte a' cbruidb.
An uair is mo an eiginn dearbbar an
caraide dileas.
Biodb e reambar no caol, is mairg nacb
beatbaicbeadb laogb dba fb<?in.
Am fear a bbios a mhanadb amacb,
suidhidb e air fail cborruicb.
Am fear a bbios fearg air a gbna is
coltacb a gbnè ris an dris.
SOP AS GACH SEID.
Cha mbo a db' fbògbluimear fior cbreid-
eamb a leabbraicbibb, na db' fbogbluimear
seoladaireaebd, no saigbdearacbd, no
innleacbdaireacbd, no dealbbadaireacbd, no
ceaird, no ealaidb sam bitb eile as da.
Tbubhairt teallsanacb araidb roimb so
" gu'm bi ùine oigbreacbd-san. " Is oigbr-
eacbd i gun teagamb a ta luacbmbor, acb
cba toir i toradb sam bi a macb gun atb-
leasacbadb. Is oigbreacbd i gun teagamb
a db' atb-dbiolas gu pailt saotbair an
dicbioUaieb, mur fàgar earrann di fas trid
mi-oburaim, agus mar cuirear a macb i nis
mo air son seallaidb, na air son feuma.
Feucb nacb toir tbu do bbaraU mu ni
sam bitb air am bheil tbu aineolacb, gu
sonraicbte 'nan latbair-san aig am bheil
deagb eòlas air. Slur bi e an combnuidb
'n a d' cbomas labbairt gu ceart mu'n cbùis,
tba e gu cinnteacb 'n ad cliomas fantuinn
'n ad tbosd. Ged tba cuimhne aig na
miltibb air an lonais agus air an sgeilmear-
acbd fein, is tearc iad aig an robb aobbar
aitbreacbais air son fantuinn nah tosd.
S.
116
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Earraich, 1876.
Cha mhaith an sùaimhneas sin a dhruid-
eas an fhirinn a mach air an dorus. Mur
teid sviaimhneas agns firinn laimh air laimh,
is coir an fhirinn a roghnachatlh, agus greim
a dheanamh oirre mar bhan-chompanaich
an kite suaimlineis.
Tha'n duine sin a Ikbhras do ghnkth an
fhirinn ghlan, 'n a dhiulnach a ta mòran ni's
tapaidh na ghabhar e.
Cha'n fhaighear eòlas luachmhor ach le
mòr-dhìchoiU agus strith. Feumaidh gach
neach na raointean agus na machraichean
a shiubhal leis fein, ag-us dol air aghaidh le
misnich air feadh nam beann agus nan
garbhlach. Cha'n fhaigh òganach eolas a
nas^aidh ; feumaidh e a chosnadh le strith
agus t'oighidinn. Dh' aindeoin co aineolach
's gu'm feud e a bhi, ma tha deigh aige air
eolas, ma tha e an toir air mar air air-
gid, m'a tha e 'ga rannsachadh a mach mar
lonmhas foUuichte, cha bhi a shaothair gu
diomhain. Is e eolas duals an dichill, agus
cha chain an dichiollach air chor sam bith
a dhuais fein. S.
Suidhich d'inntinn fein gu stoldta air na
chaidh seachad, ma's miannach leat na
nithe a ta chum teacbd a thoirt gu ceart
fainear.
Tha 'n duine sin saibhear aig am bheil
deagh nàdar, a tha do ghnkth cairdeil,
foifhidinneach, aoibhneach, dòchasach. agus
a ta 'g a ghiùlan fein gu suilbhear a thaobh
nan uile.
Anns gach truaighe far am bheil athleas-
achadh comusach, biodh mi-fhoighidinn air
a seachnadh, do bhrigh gu'm bheil i a' call
agus a' caitheadh na h-ùine sin ann an
gearainibh a bheireadh le buileachadh ceart
an t-athleasachadh sin mu'n cuairt.
le bròn. Och ! tha teangadh a' chiùil 'n a
tosd, agus tha Ikmh an eireachdais a nis aig
fois. Cha ghuidh am bocVd ni's mo a
bheannachd ort, agus cha chomhdaichear an
Idmnochd ni's mo le rùsgadh do threuda.
Cha tiormaich thu tuiUeadh na deòir o
shuilibh nan daoine doruinneach agus
truagha. Sibhse a ta diblidh agus fann, c'àit
a nis am bheil bhur cuideachadh gnàth-
aichte ? O ! thusa a b' ionmhuinn am
measg bhan, cha chòmhlaich sinn thu tuiU-
eadh ni's mo ann an talla na fcile, agus cha
shuidh sinn sios gu brkth aig bòrd dochuirme
aoibhnich ! Air falbh am feasd tha fuaim
an t-sùgraidh agus a' ghairdeachais ! Ochan !
cha mhaireann ni's mo an t-suairce, an
caomhail, agus am macanta ! Co d'an urr-
ainn ar n-kmhghar a chur an ceill ? Silibh,
BÌUbh, silibh, gu bras, a dhèuran a' bhroin !
S.
Cha'n iad na nithe a ta sinn
achadh, no na nithe nach 'eil sinn a' sealbh-
achadh a mhdudaicheas, no a kighdaicheas
ar sonas fein. Is e a bhi 'g iarraidh barr-
achd na tha againn, agus a bhi gabhail
farmaid riusan aig am bheil barrachd, a ta
milleadh sith ar n-inntinn, agus a' tarruing
truaigh' oirnn mu dheireadh. S.
Tha'n sgriobhadh maiseach a leanas air
lice-lighe kraidh ann an Gaidhealtachd na
h-Alba, ach cha'n 'eilfios agam aig a' cheart
km ciod an t-kit-adhlaic anns am bheil an
leac sin air a togail. " Fhir-siubhail, feuch !
anns an leabaidh uaine so, tha ise 'n a sin-
eadh 's an duslaich, agias ann an trom-chodal
a" bhkis, a bha maiseach agus subhailceach
'n a beatha. Tha a cùimhne 'g am lionadh
LUINNEAG ANNA NIC EALAIR.
Is ann am bothan bochd a' bhroin
A chuir mi eolas ort an toiseach ;
Is thug mi thu gu tigh mo mhkth'r
'S an d' rinn mi t' krach car tamuill.
'Se do ghaolsa, a ghaoil, —
'Se do ghaolsa rinn mo tharruing;
'Se do ghrkdhsa, a ruin,
Einn-mo dhusgadh 's a' mhadainn.
Tha thu mar dhiibhar carraig mhòir
Am f earann sgith is mi Ikn airsneil ;
'N uair a thionndaidh riut mo shtiil
'S ann bha thu an rim mo ghlacadh.
'S ann a thug thu dhomh do ghaol
Fo dhubhar craobh an aiteil ;
Is co-chomunn do ruin
Ann an gkradh nan abhall.
Is millse learn do ghaol na'm fion, —
Seadh am fion as a' channa;
'S 'n uair a thug thu dhomh do ghrkdh
'S ann a dh' fhkilnich mo phearsa.
'S ann a thug thu dhomh do d' ghrkdh
Gus an d'fhkilnich mo phearsa ;
'S gus am b' èigin domh a rkdh
" Cum air do Ikimh a charaid."
'S ann a dh' èirich thu le buaidh
As an iiaigh suas le cabhaig
Amhluidh dhùisgeas do shluagh
Suas le buaidh anns a' mhadainn.
'S chaidh thu suas air ionad krd
Dh' uUach' kite do m' anam ;
'S tha thu 'g rkdh gu 'n tig thu ris
A choimh-lionadh do gheallaidh.
Treas Mios an Earraich, 1S7G.
AN GAIDHEAL.
117
AN C A T H.
Le Iain Moirison, a bha axns na Hearadh.
Gleus B las.
>-
=^---nS-r
— •-
-e ^— ^q"*
_ ,
^
w-'=^H^
-*-
tzMTZ
-'^-^-^
bii^
=^-M=5-'-=
JJ
bp=i=?=i
. D I d ., nil : Si ., li I Si.mi : m „R I d,ini:li., r I d : .Li |
d . Si :l,.,mi I Si ., m : in ., R |
d . m
s ., 1 1 d :-.D I
-b—
I^H^liiii^liii^i
r.,m : s ., 1 1
s ., m : d . Ti i
1 ., s : r ., m | s : . M i
2H^-^-?— ?---p— 1
■— ^— 7^— |S-i
— 0 — ^ — ^— »
t/
/ >
1 ., 1 : m
I d . li :si..D I m . f : li .,r |
d:- 11
Is iomaclh còmhrag, strèup, us strìth
Do 'n chreidmheach fhior 'tha 'n dual,
Tha naimhdeas ifrionnail le spid
'G a ruith gach mil- dheth 'chuairt;
Us buairidhean bho 'n t-slochd a 'ti isl'
A' lot a cliridh' gu cruaidh :
Acli bheir e buaidh 's an ruaig gu crich,
Fodh bhratach chaoimh an Uain.
Is lionmbor cath, us gleachd, us duaidh,
Us buille bhualadh dhòrn,
Us àmhghar, trioblaid, teinn us truaigli',
'Tha dhaibh an dual 's an fheòil;
Ach armachd Dhè bheir dhaibh a' bhuaidh,
'S thig iad an uachdar beò ;
'S trid neart an Tl 'rinn sith dhaibh suas,
Bidh gaisge chruaidh 'n an treòir.
Tha buairidhean a' teachd bho 'n namh
Air iomadh fàth mu 'n cuairt,
Mar dhiachainn theinnteich 'bhios 'g an
crkdh,
'S a' toirt dhaibh tàire cruaidh';
Cha nochd e caoimhneas dhaibh no bàigh.
'S gun iochd 'n a ghnàths, no truas;
Ach ' chum an dearbhadh anns gach cas,
Bheir iad tre ghrks Ian bhuaidh.
'N uair 'thig an leomhann bèucach, garg,
Le 'shaighdean, 's fhearg 'n a leum.
Bidh 'n comhrag trom, bidh 'n ionnsaidh
garbh,
Bidh gleachd ro shearbh 's gach ceum;
Ach saighdearan 'bhios ullaicht', calm',
Us deas fodh armachd Dh^,
Bheir dùbhlan dhaibh fodh 'n èideadh
dearbht'
Gu teich' air falbh le b(^um.
'N uair 'thig feachd Mhidian do 'n tir,
'S a bhios an cridh' 'g a chrkdh,
Theid Gideon fodh airm nach cli,
Us bheir e 'n cinn gu Ikr.
Air cuh'p nam marbh cha tuislich aon,
Ge d' thuiteadh daoin' 's a' bhlar;
'S theid buaidh a' gleachd le feachd nan
naomh,
'S 16m-sgriosar sgaoth an nàmh.
'N uair ' dh'èireas Belsebub gu garg,
Fodh lasan dearg, 's le ràs,
Bidh fearas-chlaidheamh ann gu dearbh,
Le iomairt arm gun tkmh ;
Thig Griosd 's an eadraigean gu calm,
'S ann dha nach cearbach Ikmh;
'S e 'ghras 'ni ieiim 's an èiginn shearbh^
Gu toirt nan dealg à sàs.
Bidh ' làmh a ghnàth am measg nan s^ud
A thagh e f ein bho 'n tòs ;
'S iad ' àilleagain dh' an tug e sp^is,
'S a dh' uUaich è chum gloir,
'S ' bheir e a amhainn kmhghair ghilir
A mach gam bhèud mar or;
Gu 'n naomhachadh bho ch^um gu ceum'
An iomhaigh Dhe gach lò.
'N uair ' bhios an comhrag teann le spkirn,
'S a bhios an nkmh fodh 'n chaoch,
Bheir Criosd an sin a ghnùis le fkillt',
'S min-bhrisear Ikmh na daors' ;
'S ni 'n oighreachd aoibhneas ann a shlkint',
Tre 'n Spriorad ghrksmhor, naomh,
'S tre chreideamh beò, le dòchas Ikn,
'S le grkdh gu brkth nach traogh.
Is lionmhor cruth, us caochladh dealbh
'S an tig an cealgair' m6r,
Le 'n cuir e cuid 'n an diisal balbh.
Gun lann no arm 'n an dòrn ;
Us labhraidh e le briathran dalm' — •
"Nis tha sibh marbh fodh m spòig;
Cha dkn dhuibh teich', oir thugadh sealbh
']Sr 'ur cuirp 's 'n 'ur n-auamaibh dhòmhs'.'
118
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Earraich, 1876.
Ach thig an Comhfhurtair 'n an coir,
'Tlioirt dhitibh nan còrdan bàis,
Us labhraidh e le briathran foil,
Gu 'm bheil ni 's leòr 'n a ghras;
Us sèididh orr' an anail bheò,
'S tbig mic na h-òige 'n aird,
Us bidh an neart 's an taic fadheòidb
Fodh bhrataich 's treòir a ghrkidh.
Ach thig an namh mar aingeal soills'.
Us gath na foill fodh ' chleòc',
Us clann na saors' fodh neòil na h-oidhch',
'S tha 'n cunnart roinn ni 's mh
(xu 'm buail e 'n cogaisean le sgoim,
Gu diteadh dhaibh na còir';
'S bidh fèum air solus glan na coinnl',
Gu 'n toirt gu foills' an ròid.
Is iomadh coslas, cruth, us snuadh,
'S an tig e ' bhuaireadh dhaoin',
Ga 'n cur an dùil ' bhi 'n gràdh do 'n Uan,
'S an saoghal fuaight' 'n an gaol,
'S gu bhi ri gairdeachas air uair,
Mu 'n aobhar uaill a 's caoil',
Le aoibhneas feòlmhor a 's beag luach,
'S nach mair ach cuairt ro fhaoin.
'Thaobh gur iad oiglireachan na slàint',
Dh'an tug e grkdh bho chein,
Bidhaingle Dhèmu'n cuairt dhiubh 'ghnkth,
'S gach am cruaidh-cliais no streup ;
'S bidh Ikmh-an-uachdar ac' gu bràth,
Tre fheartan gràidh an Ldigh ;
A dh' fhuadaicheas air falbh gach plkigh,
Le neart nach failnich bèum.
'S e 'n tàbhachd e an Km na ft^um',
Nach fannaich cdum 'n a threòir ;
'N uair 'thàrlas dhaibh 'bhi anns an t-str^up,
'S e 'bheir bho 'n èug iad beò ;
Tha làthaireachd a ghnùis cho seimh,
'S a ghairdean trèun gn fòir ;
Us airm neo-f hailinneach 'bheir bèum
Do 'n bhèist 'n an deigh ' tha 'n tòir.
Ge lionmhor aire, us teinn, us daors',
D' a phobuU caomh 'tha 'n dan,
Us caoile, 's acras, 's tart faraon.
An Criosd cha traogh an skth ;
'S 'n uair 'thogar suas an altair naomh,
'S a thig an saors' 'o 'n aird,
'N sin iobraidh iad an cridh' 's am maoin,
'S theid casg air caoch na plaigh.
'Nuair 'bhios tiugh dhorchadas, 'sdubhnèul
Ei folach èudain uath',
Bidh 'n aghaidh ris an iiir gu I^ir.
'S an inneal th^ud gun f huaim,
Thig Grian na fireantaehd bho nèamh,
Le slàint' fodh 'sgeith g-u luath,
'S ni 'n Spiorad Naomh an aonadh reidli,
Ei nàdur Dh^ nan sluagh.
Cha 'n aithreach dhaibh-s' an sin iad fèin
'Bhi 'n aire 's an ^is gu truagh ;
Bidh 'n aiteas krd air son gu 'n d' èisd
E 'n glaodh 'n an èiginn chiuaidh;
'S an cridhe Hont' le aoibhneas rèidh
'S a' Ghaisgeach threun 'thug buaidh ;
'S le gradh trid fireantaehd Ikn end ;
'S do 'm peacadh fein Ian fuath.
Tha aoibhneas ac' nach l^ir do dhaoin'
'Tha 'n cuid 's an t-saoghal chr^,
Tha 'n solas mdr air sheòl nach saoil
'S nach tuig am baoth gun chèill.
'S cha fhàilnich lòn, tha 'n stòr làn maoin
Am feasd nach fhaod dol ^ug ;
Tha 'n tobar Ian gu bràth nach traogh,
'S na feadain saor ri 'm bèul.
Ged bliiodh na lòcustan 'n an sgaoth
Air feadh gach raoin, us pàirc,
Le 'n crùin mar or, le eòlas staoin,
'S le còmhradh caoin gun ghras,
Cha deanar dochann leo air aon
De thr^ud an Aodhair aird,
Oir bheir e fein dhaibh leirsinn saor
A chi 'n droch ghaoid fodh 'n eàrr.
Tha iad 'n an riochd mar eachaibh arm,
'S gnùis dhaoin' a' falbh fodh chleòc,
'N an coslas naomh, le sgleò 'ni 'chealg,
'S le blasdachd labhraidh beòil,
Le fait nam ban, 's le dt^udach garbh,
'S fiamh ciiiin, ach marbhteach fòp',
'S an earbuill nimheil, g^ur, le calg
Nan gath 'tha searbh gu leòn.
Ni iad le 'n sgiathan turbhraich gharbh.
Mar chaismeachd charbad reis ;
Tha 'n eòlas cinn, 's an gliocas foirm
A cumail seirm 'n am b^ul ;
Le bosd 6. cainnt bho inntinn mhairbh,
Mar ghaoith A balg gun fheum,
Cho seòlt' ri Nimrod gu bhi 'sealg,
'S a' gold air falbh 'n droch èìsg.
'N uchd-eididhean mar iarunn tr^un,
Le facal Dhi^ 'n an ceann ;
An cainnt an Sgi'iobtuir iad cho glèusd',
'S mu bhrìgh an Sgèil ro dhall ;
A' deanamh dideann dheth 'n deagh-bhèus,
'S e togt' air steidheadh meallt' ;
'S ciiis-thruais na doill a bheir dhaibh geill
Nach tuig ro mhèud am fabht.
Tha 'n aidmheil maiseach le deagh sgèimh,
'S an cridh' gu leir l;m Ihb ;
Gun ghras, gun anail annt' bho nèamh,
Ach lobhte, 's brèun, 'n an gninnd ;
Tha 'n nimh 'n an earbuill, 's iomadh b^ud
Nach faic an Itìrsinn sùl ;
Tha 'm puinsean falaicht' orra ft^in,
'S nach faic iad è bho 'u ctd.
Ach 'dh' aindeoin seòltachd, innleachd, 's
cealg,
Nan Ikmh a dhealbh a' bh^ist,
Le miodal min, no ionnsaidh ghairbh,
Cha dean an armachd beud
Do phobuU saoirt' an Uain 'bha marbh,
'S tha beò gu calma, tr6nn ;
Tha ' chtimhnant siorruith dhaibh cho dearbh
'S gu 'n d' fhuair iad sealbh 'n a sh<?ur.
THE (^^EL
ENGLISH DEPARTMENT.
Vol. V.
APRIL 1876.
No. 52.
THE PRESENT CONDITION
OF THE HIGHLANDS.
We propose to discuss this sub-
ject in the following pages calmly,
and independently, — laying before
our readers facts, whose truth can-
not be controverted, believing that
to be tlie most certain way of win-
ning the sympathy of all who wish
well to the Highland people. We
are not of those who go to annual
dinners, suppers, conversaziones,
and balls, in order to patronise our
fellow countrymen, while magnify-
ing ourselves as the champions of
men, women, and children who
have attained to perfection in all
the virtues ; neither are we of those
who speak in great swelling terms
of Our Higiilanders, but we love
them none the less, because we do
not go about declaring them to be
immaculate, while those on whose
estates they reside are tyrants and
oppressors of the deepest dye. We
are nevertheless prepared to assert
the cause of the poor and to speak
candidly, without fear or favour, of
the conduct of those on whom they
depend. It may be that we shall
have to show up more or less of
some people who seek to advance
their own ends in a lurking, shirky
way at the expense of landed pro-
prietors, who do their duty in a
friendlj'- manner to their tenants.
It has often happened that the
really guilty have not only escaped
punishment, but that they have
been in receipt of ill merited praise.
To lay bare to some extent, who
is who and what is what, in con-
nection with the present condition
of the Highlands, is the task we
have undertaken, and we enter upon
it without prejudice.
1. There can be no doubt that
there is very great poverty, and
abundant suffering arising therefrom
in various districts of the Highlands.
Much of this poverty and suffering
is due to absenteeism among the
landlords and the consequent delega-
tion of the duties of property on
their part to subordinates who
study its rights more than its
duties.
2. A clamant evil is the undue
extension of large sheep farms, deer
forests, &c., and the consequent
crowding together into petty pov-
erty-stricken villages of the popula-
tion turned adrift to make room for
such.
3. Much suffering may be traced
to a species of the truck system, by
which those who engage in fishing
are kept in a chronic state of in-
debtedness to a certain class of men,
such as fish-curers, merchants, con-
tractors, &c.
4. The sub -division of crofts
through the marriage of sons and
daughters of crofters — the increase
of consumers while the product
stands still — leads to overcrowding
where there is a kind laird and
lenient factor.
5. The fact that young High-
landers seldom learn a trade, but
are dependent on the uncertain
earnings at the herring or deep sea
fishing, and occasional voyages, in
which they act as seamen.
120
THE GAEL.
April, 1S76
6. A good deal of the poverty
which we deplore no doubt arises
from the want of a good education
on the part of our countrymen.
In proceeding to suggest remedies
we shall take the points seriatim as
indicated above : —
1. In the first place we attribute
to absenteeism among the lords of
the soil, and the delegation of their
duties to third parties, a very great
deal of the misery experienced by
the Highland people. Prior to
1843 the Church of Scotland was
the Church of the Highlands, and
to it rich and poor went in common,
The Disruption, however, caused a
split — the people going in for the
Free Church, while many of the
lairds becoming disgusted with
empty buildings on the one hand,
and what they called dissent on the
other, went over to Episcopacy, and
thus snapped one of the earliest
bonds of sympathy which could
exist between landlords and their
people. The reverence and affection
of the latter for the former could
not stand the shock of the combined
difference of creed and the handing
of them over to underlings, who
considered nothing so much as in-
creasing the rental of the estates
they (mis)managed. The laird
oftentimes took no personal interest
in his people, — he left all that to
his man of business, whose fiat
sealed the fate of the tenant-at-will.
Complaints might be made by the
crofters when they happened to get
the chance (which was seldom), but
as we have said the mere word of
the factor Avas sufficient to satisfy
his master, present or absent, that
what was iDeing done was the very
best thing for the people,— certainly
the best for the laird it would be
proved. Now many of the factors
are men who have risen from
nothing — all honour to them for it
when they have honourably achiev-
ed distinction, but it is notorious
that the poorer the man has been
himself often the more he grinds
those over whom he is placed. He
may prosper apace while the small
tenants keep going from bad to
worse, and are reduced to such utter
poverty, that as a!matter of fact they
often begin to seek the favour of the
prosperous man by running to him
with tales not very creditable to
their neighbours. This " clashing "
is often the cause of incalculable in-
jury to the poor people themselves.
He who is factor, banker, farmer,
J.P., and so forth, has very little
sympathy to spare for those Avhom
he considers in his way — cumberers
of the ground. They may be then
evicted, and their holdings turned
into one considerable farm, which
not improbably is leased to the
gentleman himself. How often are
we met with assertions so boldly
advanced that we are so staggered
that we who knew the people can
hardly compose ourselves sufficiently
to contradict them. Drunkenness for
instance is one of the most common
charges laid at the door of poor
men who seldom have sufficient
money to buy meal, much less
whisky. "VVe are convinced that no
greater injustice can be done to the
Highlanders than to speak of them
as drunkards. We have known
them — lived among them under
different skies, and under the varied
circumstances of prosperity and ad-
versity— and we can assoilzie them
from such charge. While we know
here and there a black sheep, we
proudly submit that the Highlanders
are really the most sober as well as
the most peaceable men we have
met with wherever our journeyings
took us. Some people have a habit
April, 1876.
THE GAEL.
121
of writing in a strain whicli would
induce us to believe that no lawyer
could be honest. We do not say-
that all lawyers are so, but we do
say that most of the best factors we
have met with in the North are
lawyers. They have no doubt re-
ceived the education of gentlemen,
and their factorship brings in but a
small portion of their income, so
they are not so often compelled to
screw down the people to gain the
fixvour of their clients to promote
their own personal interests. On
the other hand, we know those of
the other sort who appear to grudge
the smallest liberty to their tenants.
One of them seeing a poor woman in
the ebb, goes to her and shows his
authority by plucking the pitcher
she has in her hand from her, and
emptying its contents (whelks) into
the sea ! Another seems to feel in
his element when pulling down the
houses of the poor people, and so on.
Factors may be, and no doubt are,
a good deal belied, but there can
be no doubt they have much to
answer for without any exaggera-
tion of their conduct.
2. We come, in the second place,
to consider the great evil of the un-
due extension of deer forests. We
admit, of course, within certain
limits, a proprietor's right to do
what he chooses with his own pro-
pertj^, but we have a belief, not-
withstanding, that justice demands
that in doing his pleasure with that
which belongs to him, he shall not
intrude upon the unwritten rights of
his subjects. The tenant-at-will {at
the ivill of the proprietor), from his
very helplessness, engages our sym-
pathy, and we therefore do not
grieve when we think of the ancient
relations between the laird and the
crofters at finding that, in reality,
these people have an inalienable
right to a share of the soil which
their forefathers won for their des-
cendants. AVe maintain also that the
sale of the property should not en-
tirely do away with this right. But
what do we find 1 We travel whole
districts of the country, which used
to be teeming with a happy, prospe-
rous population, but which now are
utterly tenantless, unless we call the
gamekeepers, whom we may meet
with gun on shoulder at intervals of
ten to fifteen miles, by the name of
pojoulation. We may see deer in
herds feeding on the green spots
which mark the holdings and sheil-
ings of men Avho are now not there.
Deer versus men, and deer for choice !
But where are the men, women, and
children disinherited by the deer,
tame animals we see occupying their
place? The answer is not far to seek.
The happiest, best, and most inde-
pendent of them and their descend-
ants have their homes now where men
and women are more highly valued
than beasts of the chase — in the
Dominion of Canada, Australia, and
New Zealand. These magnificent
colonies, which form such an invit-
ing contrast to the coldness of the
old country, as they oj^en their arms
in cordial welcome to the turned-
out-of-house-and-home Highlanders
of Scotland. But, unhappily, there
is a remnant of the inhabitants of
those picturesque and romantic
straths and glens Avho have not had
the means or courage to leave home,
and they are found now huddlecl
together in the miserable poverty-
stricken villages of Lewis, Uist,
Harris, Skye, and the mainland,
whose squalor and wretchedness are
well known. Rapidly are these
landless people running on to
pauperism, Avhich means a dole of
from sixpence to one shilling a week,
and mayhap a suit of clothes at long
intervals. Surely it is paying too
much for it to have sport at this price.
122
THE GAEL.
April, 1876.
3. In the third place, we come to
a class of men whose connection
with and share in the misery of the
Highland people are not so well
known. Most of our readers know
something regarding the truck sys-
tem, and its adaptability to keeping
men down who once get involved
in its baleful meshes. In Newfound-
land the system has worked so ruin-
ously, that a large proportion of the
fishermen there are in a state of ab-
solute helpless pauperism, which is
proved by the fact, that in 1865
two-thirds (if we remember right)
of the whole revenue of the island
went to feed the paupers! How the
merchants stand against such a state
of things may be left to the fertile
imagination of our readers to account
for. Be it remembered that in that
fine island alone, of all British North
America, did we ever meet with a
beggar. Yet it is known to possess
vast deposits of coal, copper, marble,
slate, &c., and its timber is various
and inexhaustible, as well as of good
quality. It has land of the very
finest quality, game in abundance ;
but, notwithstanding the almost en-
tire devotion of the inhabitants to
fishing, and the system of advances
made to the fishermen, have resulted
in the colony being full of paupers,
while it might have been very
wealthy and prosperous, if its riches
were properly developed, instead of
being neglected in favour of the
fisheries. The people of Lewis are
a fine, brave, hardy body of men,
like the Newfoundlanders, and, like
them, are chiefly engaged in using
nets and hooks. Than the proprietor
of The Lewis, there is not a more
benevolent, generous, landed pro-
prietor in Scotland or elsewhere ;
yet it is a fact, that he Avho has spent
his hundreds of thousands of pounds
sterling in attempting to ameliorate
the condition of his extensive ten
antry, and improving his great pro-
perty, has been set upon and stig-
matised as cruelly tyrannical at the
instigation of those who really
have been the means of keeping the
people in a state of debt and im-
pecuniosity. It would be very in-
teresting to ascertain who receive
the bulk of the earnings of the
Lewis men, and it would also be a
matter worth knowing who shows
the most tenderness towards them,
the landlord or the merchants of
Stornoway, of one of whom it is said
to have been remarked by the Sheriff
that he should have a court of his
own, owing to the frequency and
multiplicity of his prosecutions. We
believe that a fairly honest, truthful
answer to these queries would turn
the tables on some men who make
a fuss in the background of their
love for the poor fishermen. It
would not surprise us much to find
that a good deal of the poverty of
Lewis is to be traced to the mercan-
tile community of Stornoway, and
their mode of carrying on their busi-
ness. We shall return to the credit
side of this article, when we have
fully discussed the causes of the beg-
gary at which Highlanders have ar-
rived in so many districts of the
Highlands and Islands.
4. We will now consider the cause
of very great evil, — The Subdivision
of Crofts. On many estates, espe-
cially where the lairds are kind and
benevolent, as, for example, Gair-
loch and Lewis, we find a great deal
of discomfort created by the division
and subdivision of crofts, on the
marriage of the sons and daughters
of the crofters. We have recently
heard of a case which, although we
admit it to be an extreme one, we
give, as it will illustrate the case we
wish to prove; and be it remembered
that instances on a smaller scale of
this subdivision are of constant oc-
April, 1876.
THE GAEL.
123
ciirrence. A crofter in a certain
place had six sons. The first, when
he grew up, married, and went to
live with his father-in-law, but the
other five entered into the holy
estate of matrimony in their turn,
and one after the other took his
bride home to his father's house,
knocking up an addition to the
parental dwelling, into which the
parents had to turn. These five
additions were made or tacked on
to the original abode (we believe the
fifth Avas stopped by the ground
officer before it was finished). Of this
case one gentleman remarked that
if there had been many more sons to
marry, the parents would soon find
themselves tumbling over the cliffs
of the rocks, as they were constantly
the parties removed on each new
occasion to the strength of the ere-
while not very promising establish-
ment. The farm or croft referred
to only consisted of about five or six
acres, with the usual pasture or
grazing privileges, and did very well
for the original one family, but here
were six separate families settled on
and dividing it betAveen them, de-
pending on the produce of this one
croft and the fishing for their living.
Surely no one will be surprised,
under such circumstances, to hear
that even the excellent proprietors
of Lewis and Gairloch have deter-
mined, by the best means in their
l)ower, to put a stop to such proceed-
ings, which beget so much misery
and hardship.
{To be continued.)
CARX-XA-CUIMHNE.
(translation).*
BRAEifAR's illustrious clan, as life beloved,
In all the toils of glorious valour proved,
* For the original, see the Gaelic Depart-
ment.
Should Lonach gnash with rage or blush
with shame,
Carn-na-Cuimhne shall stand — a pile of
deathless fame;
With friendship's wish for you my bosom
thrills,
For you that love the sport by woods and
hilLs,
Remote from you in friendship, sense, and
soul.
Are the mean gorgers of the pastry bowl.
Loved is the tribe whose deeds my song
inspire.
Whose long blue culvers bear destinictive
fire;
When your drawn swords emblaze the ex-
tended heath,
The flag of Lonach sinks in blood and death.
\'^ictorious troops, in martial beauty gay,
Soon as yoxir ranks their fearful front dis-
play,
Lonach's surly churls are driven along,
And rout on rout confounds the dastard
throng.
With Deva's men the men of Don compare,
The men of Don are weak as passive air;
When glory calls, our tribe from near and
far
Roll thick in hundreds round the cross of
war.
In Claver's eyes their worth distinguished
When Stuarts fought to gain their ancient
throne :
Like him, our youthful Lord the brave
admires,
For manly bosoms feel congenial fires.
Firmly tenaceeus of their native sway,
No tyrant's frown our prime in rank dismay;
Like lions, in the embattled host they rage.
Their fame shall live through many a dis-
tant age;
Though Lonach threats with self-impor-
tance blind,
His pride is mad, his threats are empty
wind;
Braemar would force his scattered hordes
to fly
Like snows that drift along the northern
sky.
Garbed in their plaids, and 'cased in daz-
zling arms.
At early morn they smile with dreadful
charms;
Their wrath would blast the flower of Lon-
ach race.
Quick as the flash pervades the ethereal
space.
124
THE GAEL.
April, 1876.
With words of pompous sound let Lonach
boast,
The men of Mar shall lead the warlike
host,
Nor till Carn-na-Cuimhne in wreaths of
smoke decay,
Shall Lonach once from Mar men wrest the
sway.
The Cairn majestic stands on Deva's side,
Abroad defending Mar men's valour tried ;
In it, vociferated on foreign ground,
Unsheltered worth a sure protection found.
A rock of strength Carn-na-Cuimhne ex-
alted stands.
Like the proud peak that streets and
towers commands;
The lasting emblem of heroic fame,
No force of Lonach e'er shall shake its
frame.
Fenced by the Monaltrian Chief, it braves
The storm that in its fiercest fury raves;
Displays what deeds his gallant sires adorn,
And sends their praise to ages yet unborn.
Should Heaven once more restore the ex-
iled line.
And noble Mar with pristine splendour
shine.
Our Cairn would rise improved in strength
and grace.
And lasting shame o'erwhelm the Lonach
Veiled in the gloom of night, the fiend-like
brood
Through snows and whirlwinds marched to
spill our blood;
A deluge poured from Mar's too watchful
band,
Dissolved their frost-cemented wall of sand.
Bear my heart's wish, where Lai-ick purls
along,
To the great champion, noble, biave, and
strong.
Who loves the cause of friends, but never
drew
A sword to figbt for Lonach's paltry crew.
Braemar, through all its range of hills and
vales.
No parent chief but brave Mackinlay hails;
Like him, his sons as flames in combat
glow.
Their backs were never seen by mortal foe.
Mackinlay's lofty tree the grove commands.
And wide its sphere of leafy boughs expands;
Its umbi-age guards, enlivens, soothes, and
No plant has Lonach reared to match its
charms.
Nursed in the orchard, monarch of the
woods,
Tall as the regal oak that mates the clouds,
Its offspring bloom beneath the shade,
And shall not bend though Lonach's blasts
invade.
The low-lifed Lonach, pithless, worthless
throng.
Nor taste the deer, nor know the mountain
tongue;
Their hardiest boor that climbs the towering
hill
Has his cheek bathed with many a trickling
rill.
Securely swerved to the luckless side,
They rave with shameless noise and sense-
less pride;
To splendid rank can those produce a claim?
Or when was their's the deed approved by
fame ?
Could Lonach dare to stretch contention's
cord
With those who wear the plaid and wield
the sword ?
Could they the sword like mountain war-
riors wield
Who never faced a foe nor spied a field '
But many a chief, majestic, brave, and
bold.
Have graced the Cairn in glory's lists en-
rolled.
That oft encountered foes on foot or steed,
And bade the war with many an inroad
bleed.
Blest be the race inspired by valour's
charms.
Where'er they turn may conquest bless
their arms;
Among our clans be theirs a fair renown,
And my heart's warmest wish their merits
crown.
THE CELTIC CHAIR FUND.
At the recent Meeting of the
Edinburgh University Council, Pro-
fessor Kelland in the chair, a
minute of the last meeting of the
Celtic Chair Committee was read,
in which it was stated that the
amount of funds now subscribed
was £8065, 17s. 6d., and the amount
already paid £6457, of which £2800
was invested in heritable security.
Professor Blackie, in speaking to
April, 1876.
THE GAEL.
125
this minute, said, As convener of
the Celtic Chair Committee, I have
the utmost pleasure in reporting the
continued growth and visible in-
crease of tlie fund. At the last
meeting of the council in October
last, the subscribed sums stood at
the figure of £6823, lis. ; since that
period the additional subscriptions
amount to £1242, 6s. 6d., — making
a total of £8065, 17s. 6d. The
steady progress of this fund is to be
attributed, no doubt, partly to the
warm interest and persevering
energy of the parties principally
concerned, but partly also in no
small measure to the dissipation of
those dense clouds of ignorance, and
the breaking down of those bristling
walls of prejudice among the Low-
land population, wdth which the
proposal of the University Council
was originally met. So far as the
Celts are concerned their activity
both at home and abroad during
the last six months has been unre-
mitting, and has produced the most
encouraging results. (Applause.) I
dii'ect attention with special grati-
tude to the sum of £135 contributed
by the men of Cow^al, and of £64
by the Highlanders of Islay. A-
mong colonial contributions the first
place is due to the Honourable John
Maclean of Redcastle, Otago, Avho
has transmitted the munificent sum
of £200 to the fund, over and above
his contributions to the general sub-
scription of the district to which he
belongs. In returning thanks to
the colonies generally, I have to re-
maik that the amount of their con-
tributions, except in a few individual
cases, has not as yet reached me
officially, and therefore cannot ap-
pear in the list herewith published ;
but I feel myself perfectly justified
in saying, from private communica-
tions made to me, and from notices
in the newspapers, that in Australia,
Ceylon, and New Zealand, in the
United States, and (notwithstanding
the serious depression of trade) in
Canada, the most vigorous exertions
are being now made to plant the
Scot Abroad in that position wdiich
belongs to him, in a scheme so
widely patriotic and so essentially
national as the Celtic Chair. As
the fruits of these eS"orts, I have no
hesitation in stating that the real
amount of the subscribed fund, in-
cluding what has not been officially
announced to me, but of whose ex-
istence I am morally certain, cannot
be much less than £9000— (applause)
— and I shall not be at all surprised,
if before next October we had
£10,000 complete, and by this time
next year the whole £12,000, which
is the point beneath which, in my
opinion, the committee should not
consider themselves entitled to remit
their patriotic exertions. When
friends are so numerous and so
enthusiastic as the men of genuine
Celtic blood and Scottish nerve who
support this movement in the far
ends of the earth, it is extremely
difficult to signalise individual names
without doing injustice to others ;
but considering the disadvantage at
which I am placed, living at a dis-
tance from the various scenes of
colonial action in this matter, I may
be pardoned, besides the noble name
already mentioned, for giving special
prominence among our friends to
John Mackay, Esq., Chicago ; W.
Murray, Esq., and C. H. Sutherland,
Esq., Hamilton, Ontario; Eev. W.
Matthew^, Duncan M'Kellar, Esq.,
J.P., and John Rutherford, Esq.,
Victoria; Daniel Cameron, Esq.,
Eiverton, Otago; J. R Gillies, Esq.,
N. Fleming, Esq., and T. H. Mac-
kenzie, Esq., Otago ; AV. A. Tolmie,
Esq., M.P.C., Dunedin ; — Mackay,
Esq., Ceylon. So much for the sub-
scribed fund : and for its realisation
126
THE GAEL.
April, 1876.
in hard cash, I have the satisfoction
to announce that the sum of £6457,
16s. has already been paid up, of
which .£2800 is invested on herit-
able security at 4| and 4^ per cent.,
and the rest is lodged in the Com-
mercial Bank, looking out for the
first favourable investment. The
Council will therefore distinctly per-
ceive that in a very short time the
fund will show an annual income of
£300 a-year, which Avill be a sum
amply sufficient to cover any deduc-
tion that may fall to be made from
the subscribed total in name of
necessary expenses, disappointed ex-
pectations, miscalculations, and such
accidents as, under the name of bad
debts, even the best conducted
scheme of subscriptions cannot ab-
solutely steer free from. In con-
clusion, I hope I may be pardoned
for again alluding specially to the
ignorant imaginations, silly pre-
judices, and narrow intellectual
bigotries which still possess the
minds of some men with regard to
this matter of the Celtic Chair.
(Laughter.) In the first place, some
will still persistently believe that
Celtic means Gaelic, and nothing
more, which is just as logical as to
say that a dog means a Skye terrier.
(Laughter.) Others are possessed
by the idea that the University is
getting up an artificial and useless
machinery for the purpose of keep-
ing a language alive with regard to
which they have only the feelings
once expressed in a fretful moment
by the Rev. Donald Smith, of
Campbelton, the publisher of the
" Seann Bain," that " he wished it
had been dead and buried before he
was born." Now, I for one, with
regard to this matter, certainly will
say, that as a philologer I prefer
much to study the Gaelic language,
being alive, to dissecting it after it
is dead ; and I am well assured that
if the Highland Society of London,
in prosecution of the first article of
its charter, or the Highland Society
of Scotland, in following forth those
intellectual aspirations which led
them to make the celebrated inquiry
into the Ossianic poetry of the High-
lands at the beginning of this cen-
tury, and in the year 1828 to put
forth their well-known Scoto-Celtic
Dictionary — if these bodies, I say,
composed of men of the most noble
Celtic descent, and placed in the
most influential positions, had set
themselves seriously at the time of
their institution to do what we are
doing now, and given to the ancient
languages of Great Britain and Ire-
land that academical consideration
which is pre-eminently their due, in
such case we should already have
gathered, from the labours ef the
Celtic Professor among the living
people of the Highlands, no incon-
siderable amount of valuable philo-
logical material, now, I am afraid,
lost, or daily being dissipated for
ever. And if these are the views
with regard to the living speech of
the Highlands, which as a teacher
of the history and growth of lan-
guage in a Scottish University I am
proud to hold, not the less emphati-
cally, as a man and a citizen, do I
say that I can see no benefit what-
ever likely to accrue, to Scottish
humanity from that systematic pro-
scription and violent stamping out
of the language of the Highlands,
which some persons hold forth as
the cheap and easy remedy for all
the ills that Celtic flesh is heir to.
(Laughter and applause.) On the
contrary, I hold that the Pauline
precept of "rejoicing with those that
rejoice, and weeping with those that
weep," imperatively calls upon us
rather in the most kindly way to
cherish, than in the most unbrother-
ly way to disown the language which
April, 1876.
THE GAEL.
127
the most generous and chivalrous
and adventurous part of our mixed
population — men who fought our
most brilliant battles most bravely
— sucked in with their mother's
milk ; and as an educationist, I offer
myself to prove that the best pos-
sible education for a young High-
lander is a conjoint training in Eng-
lish and Gaelic, performing in their
case exactly the same disciplinarian
function that the conjoint study of
Latin and English does for the Low-
lander ; and I say to every School
Board of a Highland district that if,
along with a just prominence given
to the inculcation of English, they
are not taking means to give special
encouragement to a comparative
study of Gaelic and English, they
are acting on principles contrary to
the fundamental axioms alike of
educational science and of social
polity. But if they choose so to do,
and voluntarily to commit an act
of moral and intellectual suicide,
whether from the lack of a just self-
esteem or from the humiliating posi-
tion into which Scotland has put it-
self by accepting English pay and
English superintendence in points of
educational detail for Scotland,
which Englishmen have neither the
capacity nor the will to comprehend
— in either case, it is not the busi-
ness of the University to invent a
machinery to save them from that
extinction into which they so ig-
nobly precipitate themselves. If
the Gaelic, Welsh, and Irish lan-
guages were all dead to-morrow, the
University, though possessed of
fewer materials for a comprehensive
Celtic philology, has even a higher
duty imposed upon it — to preserve
and to interpret for future ages the
historic remains of the common
British fatherhood of our race : and
unless the Universities of Scotland
are doomed to exist as mere know-
ledge-shops for the practice of money-
making professions, or, as Sir John
M'Neil once expressed it, as kail-
yards and kitchen gardens contrast-
ed with the splendid hothouses and
luxuriant Botanic Gardens of our
Academic neighbours on the banks
of the Cam and the Isis — (laughter)
— if Oxford and Cambridge are still
to remain what they have in great
measure been hitherto, magnificent
houses of refuge for those branches
of higher learning and profounder
research, which, by a beggarly eco-
nomy and a low utilitarianism, have
been systematically starved out of
ScotLand — unless we are content to
remain in inglorious self-satisfaction
on this lowest platform of academi-
cal existence- — we shall have no
difficulty in recognising that, of all
people in Europe, there is the most
emphatic call on us here in Scotland
to place a Chair of Celtic language,
history, literature, and antiquities
on a position of the most honour-
able equality with the most favoured
chairs in that great corporation of
letters which we call a university.
And I have only to express a hope,
in conclusion, that the wise and far-
sighted scheme which by this Uni-
versity has been so bravely started
may with equal promptitude march
to a speedy completion, and that
none of us may live to see the shame
of a Celtic Professor holding public
lectures in Saxon Oxford, while we
in Celtic Scotland, go about, hat in
hand, begging for its possibility
(Applause).
On the motion of Mr Taylor
Innes, it was unanimously resolved
to reappoint the committee, and to
thank Professor Blackie for his
labour.
128
THE GAEL.
April, 187C.
loNA Cross.— There is to be seen in
the yard of Messrs. Davidson, sculptors,
Academy Street, Inverness, a finely orna-
mented Runic cross of Burghead freestone.
The design is by Mr. Ehind. As might be
expected from the ]\Iessrs. Davidson, it is
an original and well executed work of art.
The whole is eleven feet high, and rests on
a sloping pedestal of the same stone. The
cross is adorned with raised ornamental
balls, and elaborately carved with Runic
ornaments of different patterns. The shaft
is indented into three variously shaped
panels, separated by Runic bands contain-
ing the inscription in Gaelic, Latin, and
English. The subjoined is the inscription
in the Gaelic panel :—
GUIDHIBH
AIRSON ANAM
EOBHAIN CAMERON,
ALBANACH DE
MEUINNTIR INBHIR-
RUAIDH, AN LOCH-
ABAIR, A DHEUG AIR
AN T-SEACHDAMH
LATHA DE CHIAD
MHIOS AN FHEGHATR
'S A BHLIADHNA 1874
'S E TRI nCHEAD BLI-
ADHNA 'S CEITHIR-
DIAG A DH' AOIS
R. I. P.
The monument was ordered for a Highland
family in Geelong, Australia.
We take the following from Professor
Blackie's recent valedictory address at the
Edinburgh Educational Institute : —
And for the Celtic Chair — sure, man was
never
So strangely tricked into so rare a job.
Nor more surprised to find himself so
clever
To storm each purse and rifle every fob.
Look to j'our laurels, deacons of the Free,
There's one can charm the cash as well
as you
Forth from close buttoned pockets. Do
you see
Eight thousand pounds in hand and four
in view?
Call me eccentric, but admire the blether
Whose wheedling craft brought all this gold
together.
And more than gold ! what's gold ? may
stand for all,
Worthy or worthless, as the case may
be ;
Nought in itself, but meaning what you
caU
The thing with special virtue lent from
thee.
My gold means love — love of all Highland
hearts
That I have loved as brother loveth
brother.
And strove to pour some balm into their
smarts
From the warm bosom of their Celtic
mother.
And plant them high in academic home
With grace of Greece and state of mighty
Rome.
And at my call from heart to heart there
leapt
The swift response through every winding
glen:
And clan to clan replied, and bravely
swept
A breath of power from mighty Ben to
Ben ;
And prince and peasant caught the patriot
theme.
And fanned the flame of Caledonian fire,
From frost of cold obli\don to redeem
The stout MacDonald and the Mac-
Intyre ;
And our liege lady from great London
town
To weep warm tears o'er Ossian's grave
came down.
From sea to sea the fervid message ran
Of glorious resurrection to the Gael,
And every member of the scattered clan
To note of triumph changed his doleful
wail.
In Indian homes and far Australian
islands.
And westward far beyond the Atlantic
tide
The bravest blood that flowed from Celtic
Highlands
With one concentuous pulse of pride
replied —
Macleans, Mackays, Macgregors, raise the
cry
Shoulder to shoulder, sworn to do or die !
Aisr
C^^IDHEA^L
Alar ghath soluis do m' anamfein
Tha sgeula na h-aimsir a dh' fhalbh." — Oiseax.
V. Leabh.] CEUD MHIOS AN T-SAMHRAIDH, 1876. [53 Air.
TUS AGUS NADUR DIBHE
LAIDIE.
Tha aims an t-saoglial còrr a's
leth-clieud priomh-dhuil, de 'm blieil
gach ni air a dlieanamh suas, agus
buaidheau air leth aig gacli aon diu.
Tha neart de na nithe a clii sinn air
an deanamh suas de dha no tri de
na duilibh so air an coimlieasgadh.
Tha cuid diu nach gabh faicinn idir.
Dhiu so tha 'n da stuth de 'm bheil
an t-aile air a dheanamh suas. Tha
'n cuigeamh cuid deth de 'n phriomh-
dhuil ris an abrar oxijgen, agus a
chuid eile de nitrogen. Nise cha b'
urrainn neach air bith a bhi beo ach
uine ghoirid ann an aon de na duilibh
sin air leth. Tha uisge, arithisd, air
a dheanamh suas de hydrogen agus
oxygen ; da stuth a loisgeas mar
ghual nuair nach 'eil iad measgta
feadh a cheile. Mar so tha an
staillin soilleir cruaidh a fas 'na
luaithre ruadh, agus gaeh seorsa
feòla nan ni breun, nuair tha 'n t-
aile a drughadh orra. Faodaidh tu
nise a thuigsinn ciamar tha ni cho
milis ri siucar air a tho'irt a eorna
agus a buntata grod, agus ni cho
garg loisgeach ri uisge-beatha, a
siucar.
Tha siucar air a dheanamh suas
de dha stuth ris an abrar 'sa Bheùrla
carbonic acid agus alcohol. Ma chuir-
ear beirm ri siucar air a leaghadh
ann am burn, agus gun d' theid
f hagail air dhoigh a's gun ruig an t-
aile air, tha sgaradh air a chuir
eadar an da stuth ud : tha bias milis
an t-siucair a falbh agus 'na aite tha
bias garg an alcohol, air a choimh-
easgadh le bias geur an acid. Ged
a tha am burn agus iad so fhathasd
an ceann a cheile, gidheadh tha iad
a nise 'nam boinneagan air leth feadh
an uisge. Roi' so blia an t-alcohol
agus an t-acid air an coimheasgadh
air dhoigh 's gun robh gnè gach aon
diu air a chall, mar anns an t-siucar
thioram. Tha an stuth a nise 'na
leanii. Gabhaidh stuth coltach ri so
deanamh de gach deoch anns ain
bheil siucar, mar a tha sugh nan
ulihlan agus nam fion-dhearcan.
Oibrichidh sligh mheasan mar iad so,
gun bheirm idir, ma dh' f hagar iad
sgaoilte 's an aile : ach ma dhuinear
suas iad ann an soitheach, cha'n
oibrich. Ach far am bheil a mhain
siucar agus uisge glan, no stuth mar
bhrailis, cha'n oibrich e gun bheimi
a chuir ris. 'S e na tha de mhùth-
adh eadar fiou agus leann, gur e
fuigheall nam fion-dhearc a th' anns
an dara h-aon, agus fuigheall eorna
no slait-shiueair a th' anns an stuth
eile, maille ri uisge, carbonic acid,
agus alcohol. Ma leigear leotha
seasamh anns a ghaoith car nine
bheag, falbhaidh an t-acid feadh an
athair agus caillidh iad am bias geur;
ach tha iad cho garg agus cho laidir
's a bha iad roimhe ; oir is e an t-
alcohol a mhain a tha a' losgadh
agus a' togail misg. Ach ma
bhlaithichear iad, tha 'n t-alcohol agus
beagan de'n uisge ag eiridh comhla
ris an acid; agus mar is treise an
teine, 's ann is miigha a dh' eireas
9
130
AN GAIDHEAL, Ceud Mhios an t-Samhraidh„ 1S76.
de'n uisge. Nise ma ghlacar an
toit anil am feadan fada fuar, colt-
ach ri cnuimheag na poite duiblie,
tlia an t-alcolwl agus an t-uisge ag
eiridh nam boinneachan an ceann a
cheile, ach tha an t-acid a sgaoileadh
feadh an aile. Tha, mar an ceudna
beagan de stuitliean sleamhain eile,
a bh' anns an leann no 's an fliion,
a leantuinn riutlia ; agus 'se so a
mliain is aobhar air na tha de mhuth
eadar hranndi, rum, agns uisge-
beatha, ach gum bheil beagan tuill'
uisge aim an cuid diu na th' anns a
chuid eile. Tha gach aon diu
soilleir mar uisge-beatha gus am
bheil dath 'g a chuir orra, an deigh
a bhi air an tarruinn. 'S ann as an
t-siucar a mhain a tha an t-alcohol a
tighinn ; agus cha'n 'eil an t-atharr-
ach is lutha eadar an t-alcohol a th'
ann an uisge-beatha agus an t-alcohol
a th' ann an leann, no ann am fion,
no an dibhe air bith eile.
Tha doigh aig daoine foghluimte
air an t-alcohol a sgaradh gu tur bho
gach ni eile : agus mar so f huaras a
mach gum bheil tuille as leth an
uisge-bheatha 'na alcohol, agus gur
uisge glan, gu inbhe bhig, a chuid
eile. Is alcohol an ceathramh cuid
de 'n f hion a thatar ag òl anns na
rioghachdaibh so : agus mar sin tha
e soilleir gum bheil da ghloine f hion
faisg air a bhi cho druighteach ri
aona ghloin uisge-bheatha. Mar is
treise an stuth, 's ann is mugha an
diughail. Nuair a tha uisge an
ceann alcohol, cha 'n 'eil an t-aon
tomhas deth baileach cho garg 's a
nuair a tha e gun mheasgi^dh agus
uime sin feumar beagan tuille dheth
Ò1 mu 'n druigh e air neach cho
searbh 's a nuair nach 'eil sion 'n a
cheann. Ach 'se so na tha de mhiith
eadar a bhi 'g ol, alcohol ghlan agus
a bhi 'g Ò1 leann, fion, uisge-beatha
no deoch air bith de 'n t-seors. Tha
mi creidsinn gum bheil fios agad
fliein, a leughadair, gum feud duine
a' bhi air mhisg le leann no le
fion cho math 's le uisge-beatha:
agus tha 'n tuille dhiu sin cho diubli-
alach air gach doigh ri tomhas n' a's
lutha de 'n uisge-bheatha.
Feudar a thuigsinn, on bhlasatb'
air alcohol, agus mar a sgaoileas e 'm
beul, nach biadh no deoch e. Thug
ar Cruitheir dhuinn ar bias agus ar
faireachdainn a chomharachadh au
ni a tha feumail bho 'n ni a tha cro-
nail do 'r pearsa. Nise nan tugamaid
uisge-beatha do neach nach cualadh
ni riamh mu dheibhinn, 's ann a
chuireadh e mach e agus braoisg air,
mar is minig a chithear air daoine
an deighe balgum dibhe a shlugadh;
cha dean duine paiteach mar sin an
deigh uisge 61 ; ni mo a tha iotadh
a fantainn an deighe dha gu leoir ol.
Ach tha alcohol garg, loisgeach ; agus
an aite e chasgadli pathaidh, mar is
mugha a dh' olthar dhe, 's ann is
mugha ar patha, agus 's ann is mugha
ar deidli air tuille, a mlieud 's 'g an
Ò1 sinn. Tha clann an toiseach 'g a
shlugadh gu sgairteil, ged a bheir e
deoir bho 'n suilibh, on a tha iad a'
smuaineachadh gum bheil e cluiteach
dhaibh gun smuairein a ghabhail a ni
a tha 'g an goirteachadh ; agus mar
so tha iad ag ionnsachadh ol gu toil-
each.
Nuair a tha alcohol a ruigheachd
a ghoile, tha e 'g a sgaldadh ; agus
ma tha neach a leantainn fada air a
bhi 'g a ol trie, tha e a losgadh air
falbh a chochaill a tha a' comh-
dachadh taobh a stigh a ghoile gu
leir.* Nise tha so baileach cron-
ail : oir nuair a loisgear an comhd-
ach so, tha an sùgh a tha a' sruthadh
troimhe a' call a chuid mhbr d' a
neart; agus 'se 'n sugh so is meadhon
* Fhuaras so a mach le dearg-lighichibh
a dh' fhosgail cuirp dhaoine a bha tròin air
an deoch : agus 's ann mar so a fhuaras a
mach gu coimhlionta an doigh anns am
bheil deoch laidir ag oibreachadh air pearsa
an duine.
Ceud Mhios an t-Samhraidh, 1S7G. AX GAIDHEAL.
131
air a bliiadh a clinamh. Tha a/co/zo/' naidh letli-bhodacli do neach òg.
a cuir bacadli air cnamh a bhidh, 'S e 'm fàtb nach 'eil daoine a tba
cuideachd, a cheann gun cum e ni ' 'g òl tuill' a's so a' basachadh nach
air bith a ebuirear ann gun chaochl- 1 'eil iad ag òl moran deth combladh ;
adh. Xuair is math le leigh ball- 1 oir an deigh dha sgaoileadh feadh
cuirp a chumail gun ghrodadh, j ua fala, tha moran deth gu h-ealamh
cuiridh e an alcohol e. Loisgidh so I a' tighinn amach troi a chraicionn
an taobh a mach dheth ; ach cha ! agus 's an anail. Ged a tha e a' dol
tig muthadh tuille air, ged chumtadh I am measg na fala, cha 'u eil boinne
an sin mile bliadhn' e. I dheth a' fas 'n a fhuil, mar a tha
An deighe a bin uine bheag anns ' gach seorsa bidh. Tha so a feuch-
a ghoile, tha an t-alcohol a dol am : ainn nach 'eil toradh air bith ann;
measg na fala, agus a' sgaoileadh air ; oir tha dearbh f bios aig daoine
feadh an eanachainn, agus gach ball i foghlnimte gur ann as an fhuil a
de 'n chorp. Tha e nise a' cuir teas i tha an corp gu leir air a bheath-
feadh na colluinne gu leir ; agus tha achadh. Cha 'n eil an alcohol ach
daoiiie a faineachadh a bhi ni 's j gual a's nisge ; agus chan 'eil e a
beothaile, ni 's misneachaile, agus ni j toirt neart do dhaoine ni 's mugha
's neo-omhailiche mu gach ni ; agus i na tha a chuip a toirt neart do 'n
tha an smaointean troi' a cheile, air
dlioigh 's nach urrainn iad cuis
dhomhaion a rannsachadh mar air
uairibh eile. Mar so tha an lasanan
agus an anamiannan air an neai'tach-
adh, agus an tuigse aig a cheart am
air a cuir fo mhi-riaghailt. Tha
daoine an sin deas air nithe a labli-
airt nach bu choir dhaibh, air a blii
each. Tha e cuir teas agus buaireas
feadh na fala; agus uime sin tha
moran a' smaoineachadh gum bheil
e 'g an neartachadh. Ach beachd-
aicheadh iad ciod a tha tighinn 'n a
dheighe; agus chi iad gur ann a
tha e ' fàgail dhaoine fann agus
aufhulanacla. 'S e fois a's hiadh
amhain a shuidhich Freasdal chum
cuir bòsd asda f hein, agus a dean- 1 neart ath-bheothachadh, agus fogh-
amh tair air daoin eile, agus air j naidh iad so ; a's cha 'n 'eil feum an
geilleadh do gach droch run a dh' j ni eile. Ged a tha e cuir teas feadh
eireas 'n an inntinn. " Amhaircidh ! a chuirp an toiseach tha e a fosgladh
do shuilean," arsa Solamh, " air I pòran a chraicinn, agus tha an duine
mnaibh coimheach, agus cuiridh do i a rithist ni 's buailtiche do f huachd
chridhe an ceill nithe claona ; agus 1 agus ni 's fhuaire na bha e mus an
bithidh tu mar an ti a luidheas sios j d' òl e boinne dheth. Mar so
ann am meadhon na fairge, no mar I chualthar mu iomad neach a mheil-
esan a luidheas air barr croinn siuil " | ich le fuachd an taobh tuath
Gnath-fhocal, caib. xxiii. v. 33, 34, 1 America, a cheann gun d' òl iad
moran branndi ri latha reota
geamhraidh.
Labhair na baird moran mu 'n
chridhsalas a tha 'g eiridh bho
dheoch laidir; ach b' e sin cridh-
ealas na boilich agus na connspoid,
a dh' fhagadh daoine tiamhaidh,
crosda, an lath' - arnamhaireach.
Cridhealas gu dearbh ! Ciod an
cridhealas a th' aig bean agus cloinn
a mhisgeir nuair a tha iad 'n an
]\Iar so tha daoine fo chumhachd
deoch laidir air an tarruinn gu braid
agus neoghloine, gu connsachadh,
trodadh, agus math a dh' f heudte gu
mort. Tha Breitheachan agus Maoir
a Chruin ag radh gur h-e 'n t-ol is
aobhar corr a's da thrian de na ciont-
aibh a th' air an cuir an gniomh air
feadh Bhreatann.
Bheir bodach de dh' alcohol glan
has duine an uine ghearr agus fogh-
132
AN GAIDHEAL. Ceud Mhios an t-Samliraidh, 1876.
criiban gu luideagach, acrach mu
theallach fuar, lom, agus esa ag ol 's
an tigh-leanna an ni bu clioir biadh
agus aodach a cheannach dhaibli,
agus a cliuireas fuaim a cheuman a
tighinn dachaidli sgàth orra, agus
cha 'n e aoibhneas, mar bu cbnbh-
aidhl Be sincridhealasnabochdainn
agus na truaighe ! Ciod an cridh-
ealas a tli' aig a cliairdibb nuaii- a
tba e 'g an ruigheacbd cbo goirt 's
gum bheil iad cuid de db' uairibh
a rimacbadh gun tigeadb criocb air
a laithibb Ì Ma 's matb le daoine
stutb diubbail 61 a ni cridheil iad
car seal, faidbeadb iad luach sgiUinn
no dba de 'n aile ris an abrar 'sa
Bheurla laughing gas. Bheir so
orra garacbdaich gun allsacb, agus
leum le b-aoibbneas ; agus ged a tlia
e cronail, cba 'n 'eil e cbo cronail ri
alcohol, agus tba e mòran ni 's
saoire : no ma 's matb leo ni a bbeir
mor-sbubbacbas dbaibb, oileadb iad
beagan opium. Bbeir sin orra bbi
cbo sona ciuin 's ged a bbitbeadb
iad am flaitbeas. Tba 'n stutb so
gun teagamb ro cbronail, laidir, oir
'se a tba moran a gabhail nuair a
tba iad a cur as daibh f bein ; acb
cba cbuir e daoine air chaotbacb
mar a ni alcohol. Tba so cuideacbd
cheart cbo laidir, cronacb ; oir tba
e toirt bas moran feadb nan riogb-
acbdan so gacb latba ; agus ma db'
òlas duine dhetb uimbir 'sa db'
oladh neacb paiteacb de db' uisgo,
bbeir è bàs obann air. Tba na nitbe
sin a feucbainn gu'm faod iomad ni
cronail gean a cbuir air daoine, agus
faocbadb a tboirt daibb car tiota.
Be bbi cur as teine le bbi cuir conn-
aidb air, bbi 'g ol alcohol cbum
pathadb a cbasgadb : oir 's ann a
cbuireadb e tart air daoine air nach
'eil patbadb.
Tba deocb laidir a fagail dbaoine
ni 's buailticb do gacb seorsa galair;
agus ni 's taise an deigb a gabbail :
a-'us a bbarr air a so, tba i toa'ail
moran gbalaran do dbaoine gun ao-
bbar air bitb eile. " Cba 'n aitbne
dbomb aon ni eile," ars an Leigb
Trotter, " a tba togail tuille eucail
na deocb laidir." " 'S e ar barail"
arsa tri air fbicbead de na Leigbibh
a 's ainmeile an Lunnuinn," nach
'eil ni a b' fbearr cbum anshocair a
laodacbadb, agus slainte a cbumail
ris gacb neacb, na sgur gu h-iomlan
de bbi 'g ol deocb laidir." " Air
gacb ball de 'n cborp air an druigb
i," ars an t-ollamb Allen, "tba i 'g
oibreachadb mar pbuinsein."*
Tba na daoine ris an abrar
Quakers combaraicbte air son a bbi
seacbnacb air deocb laidir; agus
uime sin tba am beatbasa, a reir a
cbeile, ceitbir bliadbna deug ni 's
fbaide na beatba a cbuid eile de 'n
t-sluagb. Tba cuid de gbalaraibh
sgratbail do 'm bbeil misgeirean
ambain buailteacb. Cba 'n fbaod
daoine a bbi smuaineacbadb nacb
'eil deocb laidir a' deanamb coire
dbaibb acb nuair a tba i 'g an goirt-
eacbadb ; oir tba leigbean ag inns-
eadb gum bbeil i deanamb coire an
cònaidb, air cbo beag 's 'g an gabb-
tbar dbi, agus gum bbeil neacb cuid
de db' uaribb gun gboirteas air bitb,
nuair a tba taobb a stigb a gboile
air iongracbadb le dibbe. Mar so
tba moran 'g am mealladb fbein
mar a bba 'm fear a tbubbairt gun
robli esa 'na ioma sblainte ged a bba
e 'g ol moran leanna car fbicbead
bliadbna, agus bbasaicb e leis an
t-atb latha.
Cba 'n 'eil beatbacbadb idir an
uisgebeatba, no deocb laidir air bitb
a tb' air a tarruinn mar sin; agus
cba 'n 'eil beatbacbadb an leann acb
na tb' anns an leann-loisgte, a bbeir-
tbeir do na mucaibb. Cba 'n fbearr
fion no portair.
* Chitear na teistneasan sin, maille ro
moran eile, an da leabhar a chuireadh a
mach, le Maighistir Beardsall agus ]\Iaigli-
istir Parsons, da Mhinisteir Sasunnaoh.
Ceud Mliios an t-Samhraidh, 1876. AN GAIDHE AL.
133
Tha cor moran slieoladaireau agus
dhaoiii' eile a leig dliiu deocli laidir
gu tur, a dearbhadh gur ro mhear-
achd barail nan daoine a tha smuain-
eachadh gum blieil alcohol a neart-
achadh neach ; oir tha iad uile ag
radh gum bheil iad ni 's treise 's ni
's cruadalaiche, agus ni 's murraicli
air moran obair a cliur troi laimh
na blia iad an uair a bha iad ag òl a
bheag no rahùr dhi.
Tha mile mhilltean pund Saghs-
onnach leth-cheud uair thairis air a
chosdadh gach bliadhne 's na riogh
achdaibh so air deoch Laidir, suim,
a chumadh suas na bheil de shluagh
an Albainn car thri bliadhna. Chuir-
eadh na thatar a' cur a h-aithne dh'
eorna an Breiteann comhdach, slat
air dhoimhnead, air rathad mòr,
coig slat air leud agus da cheud
agus sea mile deug air fad.
Tha deoch laidir a toirt moran
tuille call air an rioghachd na tha
an stuth a' cosdadh ; oir tha i toirt
moran dhaoine gu bochdainn a's
iaigse, a tha 'n sin a tighinn beò air
daoin eile, agus tha na milltean a
tha i toirt gu cionta nan eallaich air
an duthaich, air dhoigh no doigh.
'S i is aobhar air moran de na
losgachaibh caillteach a tha tachairt
trie air feadh na rioghachd, agus air
iomad long bhriseadh, far am bheil
moran bathair air a chall an conaidh,
agus iomad uair beatha dhaoine.
A bliarr air a so, tha i tarruinn air
daoine moran ghalaran agus chuisean
lagha, a tha cosd ro mhoran airgid.
Math a dh fheudte gun abair thu
gum bheil leighean gu trie a comh-
airleachadh do dhaoine deoch laidir
a ghabhail, airson feum an slainnte.
Ach tha mise ag radh riutsa gum
bheil leighean mar so a toirt iomad
neach gu dubh mhisg. Cha bu
choir dhaibh so a chomhairleachadh
uair air bith oir cluinn ciod t'hubh-
airt Johnson, leigh ainmeil an Lunn-
uinn. " Tha mise ai; radh trum
bheil iad " (s e sin deochan laidir)
anus gach cuis cronail mar dheoch,
agus nach 'eil feum orra mar leigheas,
a cheann gum bheil stuithean eile
againn a ni an gnothach a cheart
cho math, mur dean ni 's fhearr."
Ach tha leighean 'g 'a toirt do
shluagh euslan iomad uair, cheann
gum bheil iad furasd am faotuinn,
agus taitneach do 'n ghoile a thug
iad fo 'n leigh.
Thachair do mhoran de leighibh
mu alcohol mar a thachair dhaibh
bho cheann fada mu lotaibh. Bha
e chleachda aca ola goileach a
thaomadh orra agus theireadh iad
nach gabhadh lot leigheas ceart gun
so. Thachair do Fhrangach do 'm
b' ainm Pare aon uair nach b' urrain
da ola fhaotainn; agus mar sin
f huair e doigh air lotan a leigheas
ni b' fhearr gun ola idir. 'S e
thabhairt leigh Gallda ri brathair-
ceird da an Dun-eidin : "cha bu choir
dhuit a bhi cho dian an aghaidh
dibhe, oir 's ann oirre a tha sinn a
deanamh moran de 'r coisneadh."
Tha so leigeadh ris aon aobhar airson
cuid de leighibh a bhi air taobh an
oil. Tha cuid de na leighibh a's
fhearr an Dun-eidin 's an Lunnuinn
air leigeadh dhiù bhi 'g orduchadh
dibhe an cuis air bith. Ma bha
daoine faotainn a chuid a b' fhearr
de na h-eugailibh airson an robh na
Gaidheil a toirt uisgebeatha dhaibh,
's ann a dhaindeoin air an leigheas
mar bu trice, 's cha b' ann le chòn-
adh, mar a chi neach air bith a
smuainicheas air buaidhibh alcohol.
Cha 'n ann air pearsa agus air
sporan duine amhain a tha deoch
laidir a drughadh : tha i milleadh a
chinn agus a chridhe cuideachd.
Tha mheamhair a failneachadh, agus
tha an tuigse air a h-anf hannachadh
's air a dalladh ; agus tha an cridhe
a fas fuar gun fhaireachdainn. Tha
gach aon duine a bha riamh trom air
an deoch 'na dhearbhadh air a so.
134
AN GAIDHEAL. Ceud MIuos an t-Samhraidh, 1876.
Tha iad a fas clannail, gun seagh,
gun f hirinn, agus gun onoir ; agus
ma gheobh iadsa pailteas dibhe, 's
coma leo ged rachadh an saoghal
a dhith. Nacli uamhasach an seall-
adh duine tapaidh, gasda, teobh-
cliridheach fhaicinn air a thoirt
chum na staid so !
Acli math a dh' f heudte gun abair
thu — " 0, 'sann bho anameasarrachd
tha so nile a tighinn ; nam fanadh
daoine air cuimse, cha bhitheadh ni
am mearachd." 'S ann an so a tha
chealgaireachd air am bheil Solamh
a' labhairt. Mur blaiseadli daoine
boinn' idir, tha e soilleir ri fhaicinn
gun rachadh a mhisg agus gach
diubhail a tha 'n a lorg air chul a
dh' aona bheum, Ach ged a bha an
langan so, fanaibh air cuimse, an
cluasaibh dhaoine bho cheann cor a's
da mhile bliadhna bha a mhisg a sior
aeartachadh gus 'n do theann sluagh
ri leigeil dhiu a bhi 'g a bhlas. Bha
gach neach Lan dearbhte nach d
tigeadh an hatha 's am bitheadh esa
na mhisgeir: ach a dh-aindheoin gach
comhairle agus earail a ghabhadh
toirt daibh, thainig an latha 's an
robh milltean diu nan dubh
mhisgeirean. Tha e furasd fhaicinn
carson a bha na comhairlean ud gun
fheum. " Fanaibh air cuimse," ars
iadsa ; ach cha d' innis iad daibh
ciod 6 cuimse, oir cha b urrainn
daibh, cha robh dhaibh tomhas
sonraichte ainmeachadh ; oir cuiridh
tomhas nach aithnich fear aige misg
air fear eile ; agus cha 'n e an tomhas
a chuireadh misg air neach an uiridh
a chuireas misg air am bhadhna.
Cha mhugha a b' urrainn daibh a
radh, mar a dh' f haodadh iad a radh
a thaobh biadh a's deoch, iad a
gliabhail gus nach bitheadh deigh aca
air tuille ; oir mar is mugha a dh'
òlas neach 's ann is mugha a dheigh
air tuille. Cha robh math dhaibh
a radh iad a dh 'òl gus am faireadh
iad an cinn a fas eatrom; oir air
cheann sin bhitheadh daorach bheag
orra.
Ach 's ni faoin a bhi a' bruidhinn
air cuimse an leithid so de chuis.
Se cuimse, gu leoir de ni feumail.
Cha 'n urrainn cuimse a bhi an nithe
cronail. B' amaideach do neach a
radh nach robh eucoir cronail nam
fanadh daoine air cuimse ; agus tha
e cheart cho amaideach a bhi 'g radh
nach 'eil cron an deoch laidir ma
dh' fhanas daoine air cuimse, nuair
a tha i deanamh cron air cho beag
's gan olthar dhi.
'S ann o bhi 'g òl heagan an drasd'
's a rithisd a thainig gach misgeir
a bha riamh air thalamh gu fas
deidheil air an deoch, agus gu bhi
'g òl moran. Cha chualas iomradh
air neach riamh a thainig gu bhi na
mhisgeir a dh' aona bheum.
On a tha nadur an duine agus
buaidhean na dibhe direach mar a
bha iad, an ni a bha 'sea bhitheas.
Fhad 's a bhitheas daoine 'g a
blasad, thig moran diu gu bhi 'n am
misgeiribh. Tha gach neach deas
air a bhi 'n duil gun teid esa as,
on a chaidh daoine eil as : ach
beachdaicheadh e air a chuis gu geur,
gun chlaou-bhreith, agus chi e nach
'eil dearbhadh air bith aige nach bi
e air aon de 'n dream air an toir an
dibhe buaidh. 'S e thug air moran
fas trom air an òl gun robh iad am
barail nach tigeadh an latha a
thigeadh iadsa gu bhi mar so. Tha
duine cinnteach nach ionnsaich e 'n
t-òl fhad 's nach blais e boinne, ach
ma tha e 'g a bhlasadh cha 'n urrainn
da bhi cinnteach.
Cha ruig mise leas ni a radh mu
'n doigh anns am bheil daoine carach
mealladh dhaoine eile troi mheadhon
deoch laidir, agus a faotainn uapa
brath air iomad ni nach bu choir
dhaibh innseadh ; oir cha 'n 'eil
moran 's a Ghaidhealtachd aig nach
'eil f hios air a so a cheana.
Nam bitheadh daoine a smuaineach-
Ceud Mhios an t-Samhraidh, 1876. AN ^ -AIDHEAL.
135
adh nach dean dibhe coire dhaibh
mur oil iad uair air bith gns am bi
an dall daoirich orra : oir tha daoine
foghluimte ag innseadh gu soni'aichte
gum bheil a bhi 'g a bhlas trie ni 's
miosa na bin 'g ol moran corruair,
agus gur luaithe bheir e bas duine a ] thainig e. Rinn e siid, agus 's ann
mar sin a f huaras a macli branndi no
uisirebeatha an toiseach. Cha dean-
cbadh e ri fion a tharruinn, gun
fliios nach fodhnadh an stuth a
thigeadh as ; oir bha iad eolacli air
tarruin roimhe so ; agus bha fios aca
gun robh an stuth tarruingte moran
ni bu treise na 'n stuth as an d'
tha 'g ol beagan gach latha na bas
fir a dh' olas aon uair 's a mhios gus
am bheil e call a bheachd agus Ihs
nan cas. Chunncas daoine do 'n
do thog a bhlaisemeineachd so an
galar ris an abair leighean delirium
tremens, no am boile critheanach
cucail sgàthach, nach fhacas riamh
-air neach a bha seachnach air deoch.
Dh' innis mi dhuit gun oibrich
sugh mheasan nuair a dh'fhagthar
iad sgaoilte fo'n aile. 'S ann mar
so, a reir coltaich, a fhuaras amach
deoch laidir an toiseach. Nuair a
thug Noah* an siigh as na fion-
dhearcaibh, chaidh leigeil leis seas-
amh an saothach fosgailte ; agus
mar sin dh' oibrich e. Nuair a dh'
ol se dheith, thug e 'n aire gun d'
f has e beothail 'na dheighe : agus
mar sin mheuUthar e, mar a mheall-
thar cho lion mile d' a shliochd 'na
dheighe. Shaoil daoine nach dean-
adh e coire air bith mur òileadh iad
gus am bitheadh iad air mhisg ; oir
nuair nach òladh iad ach beagan cha
robh an t-olc cho mòr na cho soilleir;
agus tha daoine deas air a bhi leigeil
as am beachd nanduibhailceanatha
tighinn an lorg ni a tha toirt toileach-
adh dhaibh aig an am ; agus mar sin
lean daoine air a bhi 'g ol alcohol
gus an latha an diugh.
Cha robh eolas aig daoine air
stuithibh, tarruingte mar uisge-
beatha gu naoi ceud bliadhna au
deighe teachd ar Slanuighear. Mu'n
am sin bha daoine am barail gun
gabhadh stuth faotainn a theann
dadh gach ni gu h-òr ; agus uime sin
smuainich ollamh Arabach gum feu-
* Faic Genesis, caib. ix. 20, 21.
adh e or na airgiod de ni a chuir-
thear ann ; ach bha e moran ni bu
treise gu daoine a bheothachadh car
seal na fion. 'S ann airson so a thug-
thar uisge heatha mar ainm air —
ach 's e uisge bàis ainm bu fhrea-
garraiche gu mor. Chaidh buaidh-
ean an stutha a mholadh thair
tomhas ; cha mhor nach tugadh e
beo na mairbh, a reir na h-aithris,
Bha daoine 'san am sin ro aineolach,
agus deas gu bhi creidsinn gach ni
a dh' innsear dhaibh, a bha idir
deall)hach, gun a bhi 'g iarraidh
dearbhan pongail gun robh e fior ;
agus mar sin chreid iad gum bu
leigheas ro fheumail akohol. Ach
's ann mar leigheas amhain a ghna-
thaichthear è car sheachd ceud
bliadhna, agns cha robh e ri f haot-
ainn ach am buthaibh nan leigheas-
reiceadairean. Ach chomharraich
cuid de na h-Arabaich mar a chuir-
eadh branndi daoine air bhoile car
seal ; agus uime sin thug iad al
cohol no al goril mar ainm air, 's e
sin, air eadar-theangachadh, an droch
sjnorad, agus lean an t-ainm sin gus
an latha 'n diugh.
Fhuaras amach a rithisd gum
faidhtear stuth co-ionnan a leann no
ni air bith mar sin ; agus their na
Gaidheil anise uisge-beatha ris an
stuth a gheobhar a leann bracha.
Bho cheann còrr us da cheud bliadh-
na thoisich cuid ri smuaineachadh
gur cinnteach gun robh e feumail do
dhaoine slainnteach, cho math 's do
dhaoine tinn, ged a tha dearbh f hios
aig gach leigh gum bheil gach
leigheas cronail do dhaoine slainn-
136
AN GAIDHEAL. Ceud Mhios an t-Samliraidh, 1876
teach ; agus mar sin, uidh air 'n
uidlie, thainig daoine gu blii 'g a òl
air gach tacliartas.
P. Macgriogair.
C E 0 L U E.
AN T-URLAR.
Cliaidh mi steach a 'n àr —
Fein a' fòghnadh leam;
Phronnadh mi gu Ikr
Gun neach chòmhnadh leam;
Liigh na feòl' a' tar
Air an Neart is Feàrr;
Is Ti mòr nam blàr
Treis' nior dheònaich dhomh.
Ann an sud an truaigh'
Aig ^s-creideamh cruaidh;
Thug air m' anam buaidh —
Dh' fhkg fo leònadh mi;
Mheath an t-òran luaidh,
Sùil an fhradhairc nuaidh;
Thainig dreach na h-iiaigh';
'S a' sior bhrònadh mi.
AN-T-DRLAK.
Och! gur mis' tha 'm boinn
Nach 'eil sòlasach!
Peacadh cur à loinn
Gu ceum dòlasach;
Lag mar naodh a broinn,
Math is olc 'g am roinn,
Mi gun rath, gun sgoinn,
Dall, neo-eòlasach!
Tha mo stri gun stà;
Mo chur sil gu bràth
Cha toir bladh no blkth
A freumh feòlmhoireachd;
Nàimh ag ith' an skith
Air mo raon gach trkth,
Tharam le "Aha!"
'N an droch cheòlmhoireachd.
AN SIUBHAL.
Ach thùirling an Spiorad;
Is thug e dhomh deòthas;
Is nochd e dhomh uiread
'S a thug mi gu beòthas :
An guirme an athar
Bha samhladh na cathair
Gu loisgeach o 'n sgathar
Bhkrr chruinne gach fòtus!
Do sgaoil e dhomh rola,
Is chuir e leis òrdugh : —
Feuch! " Ith!" an sgriobh fola !
E ghortach' no chòrdadh.
Ghabh, 's dh' ith mi gu h-ealamh :
A' m' bheul e mar mheala;
Ach searbh a' m' bhrti talaimh
Bha chnkmh ann am ròdaibh.
AN SIUBHAL.
Puith, ruith mi a' siubhal
A' caiseamachd òrain!
A' spionadh an fhuigheil
A bha 'na fhreumh dòruinn!
An crojh' ris a' ghealladh;
A' dearc' air an t-sealladh
'S am faicear am mealladh
'S an t-sligh' air nach sòrainn.
Mo cheum troimh chruas lainne
A' gearradh gach dòlais;
Ag hi an fhior bhainne
A Tobar an Eòlais;
An fhdin an staid fainne;
Lòn na feòla an gainne;
Am manna an aithne;
Is m' anam Ikn sòlais.
AN CRUNLUATH.
Ach dh' ^irich suas gn^ fhineadail
Nach d' aithnich luach na ìèìge,
Le sHochd £Ìs-creidmheach, cineadail
A' dol am boinn na brèige;
Bu daor an t-saors' a cheannachadh, —
Gun bheag do bhuaidh no bheannachadh,
'S an dithreabh air mo theannachadh
Le feartaibh daU an eige!
Ach lughdaich duibhr' nam meallaidh-
ean,
A' foillseach' grèìn 'na sgèimhe,
A sheòl le gathan gheallaidhean
Troimh ghlinn nan neul gu sèamha;
Dh' fhalbh fksach cian na fealtaireachd,
Le bhlkir, le chreuchd, 's le spealtair-
eachd;
'S tha mi fa-dheòidh gun ghealtaireachd
A' coimhead raoin nan neamha.
B. N. F.
LITREACHAS.
Leis an fhacal Litreaclias tha
sinn a' tuigsinu na sgriobhaidhean
anns am faighear smuaintean is fair-
eachduinean na cuid do'n chinne-
dhaonna air an do bhuihcheadh
tomhas do thuigse. Ann am briath-
ran eile is e Litreachas anns an t-
seadh is àirde modh labliairt troimh
sgriobhadh eadar fear agus fear 'nan
nàdur agus 'nam faireachduin mar
dhaoine. Gheibh sinn Litreachas
mar so 'ga roinn fein a mach ann
Ceud MUos an t-Samhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
137
am meòir do smuain agus do eolas
aig am blieil am freumh ann an
inntinn an duine. Tha meur na h-
Eachdraidh ann ; meur na Feallsan-
aclid : meur na h-Ur-labhrachd no
na h-Ealantacbd ; agus meur na
Bardachd.
Ged is ann an sgriobhadh agheibb-
ear gach gne Litreachais, gidheadb
cha'n 'eil a' h-uile sgriobbadb airidb
air a bbi air a gbabhail a steacb fo'n
ainm Litreachas, Tha mar so da
sheòrsa Litreachais ri 'm faotainn.
Tha seòrsa ann a tha sihhhlach,
ag atharrachadb leis an la is leis an
linn ; agus tha seòrsa ann a tha
huan a sheasas maireann cho fada
agus a bhios cridheachan agus
inntinnean dhaoine do'n glmè de 'm
bheil iad a nis. Anns an Litreachas
a tha siiibhlach no caochlach gheibli-
ear na sgriobhaidhean a tha do
ghne shuaraich no shalaich, agus a'
chuid a tha tioram gun suspainn
nach ruig no nach drliigh air anam
coitcheann a' chinne-dhaonna. Sgeul
rùisgte nach 'eil air a shuidheachadh
ann an corp do chainnt sgeineil
shnasmhoir; prionnsapalanlethtrom-
ach nach 'eil ag eiridh a mach a
fior Hcàdur an duine ; òraidean no
searmoinean anns nach 'eil bias no
brigh ; agus ranntachd nach 'eil binn
no buadhach, — na leabhraichean no
na sgriobhaidhean anns nachfaighear
ach a' ghne dhiombuan so do
litreachas cha bhuin do 'n t-seùrsa a
tha buan no maireannach.
I. — EACHDEAIDH.
Cha chanar eachdraidh anns an
t-seadh cheart ri leabhraichean
ghiuealach anns nach faighear ach
stiall fhada do ainmean, Mac
Dhòmhnuill, Mhic Iain, Mhic
Choinnich, &c. 'S e eachdraidh
anns an t-seadh is àirde sgeul fior
mu ghniomh, mu euchd, is mu f has
suas a' chinne-dhaonna, mar tha an
cinne-daonna 'na aon no ann an
cinnich fa leth. Mar bhuill do 'n
chinne-dhaonna tha sinn a' gabhaii
tlachd coitcheann ann an eachdraidh
mar chuspair meadhrachaidh. Oir
tha sinn a' faotainn iomraidh ann
an eachdraidh air modh oibi'each-
aidh cumhachdan agus feartan gin-
eadail Ucàdur an duine. Chi sinn an
sud reuson a' tionnsgnadh agus ag
giùlan a macli a chriochan iom-
chuidh fèin ; agus mar an ceudna an
toil, dian lasanta, do-Kibaidh is rag,
no fulangach. A ris tha e cho
tlachdmhor leinn a bhi sealltuinn
air fein-ghloir is fein-iarrtuis 'nan
ròidibh ciontach agus a tha e bhi ag
amharc air stri ioumholta' an f hir aig
am bheil gràdh agus math a dhùth-
cha a' lasadli le cheile 'nan run
teinnteacb 'na chridhe. Oir ann an
sud tha againn sruthadh a mach air
da thaobh Ucàdur an duine; agus tha
deigh againn air a bhi faicinn
dhaoine 'nuair is miosa agus an uair
is feàrr a tha iad. Cha 'n 'eil a
bheag do eachdraidh is fiach againn
anns a' GhàiUg an taobli a mach do
ranna ginealacli is sgeulachdan nan
seanachaidhean nach maireann. Cha
deachaidh na cnàimli eachdraidh-
eil a chruinnich iadsan ri cheile
a chomhdach fathast le faUuinn
feola iir-dheiseach na h-eachdraidh.
Thug Mac-Calum is Mac-Aoidh ionn-
saidhean math air eachdraidh na
h-Eaglais — mir beag dhi co-dhiii — a
thoirt duinn ; agus thug Clan-
Choinnich ciinntas nach dona air
eachdraidh choitcheann ar diithcha.
Ach cha 'n 'eil an sud ach oidhearpan
beaga làimh ris na sgriobh Herodotus
is Thucydides 's a' Ghreig, Livi/ is
Tacitus 's a' Roimli, Guizot, 's a'
Fhraing, agus Grihbon, Hume, is ]Mac-
Aulai, e^-c, ann an Sasunn. Tha
eachdraidh a' Ghàidheil 'na thuin-
eachadli is 'na fhcàs is 'na thighinn
a mach ann am Breatunn agus ann
an Eirinn fathast <run sgriobhadh.
138
AN GAIDHEAL, Ceud MHos an t-Samhraidh, 1876.
II .— FEALLSANACHD.
Is e feallsanachd no gràdh gliocais
no eolais aithne bhi againn air cliù
cumhachdan ar n-eolais, ar faireach-
duinean, ar n-iarrtuis, agusar toilean.
Cha 'n 'eil moran am measg nan
Gàidheal 'nan seann sgriobhaidhean
air na cuspairean so ; ach tha beagan
do litreachas ri fhaotainn mu chuid
do na h-ealainibh a tha toirt eolais
duinn air feartaibh na taUmhain is
air laghan a' chruinne-chè. Canar
feallsanachd ris an so mar an ceudna ;
ach cha bhuin e anns an t-seadh is
àirde do litreachas. Tha eolas nan
ealan so cho caochlaideach, cho
diombuan, an diugh ann is
am màireach as, no cho-dhiu air
atharrachadh, gus nach gabhar e a
steach fo'n ainm litreachas. Cha 'n
'eil teagamh nach robh fios aig na
seann Draoidhean air moran mu
chuspairean nàdurra do'n t-seòrsa so ;
ach chaidh a chuid is moth a d'an
solas am mughadh maille riu fein.
III.
-EALANTACHD.
'Se còirichean agus leas a' chinne-
daonna na cuspairean air am bheil
ealantachdnolir-labhrachd'gacleach-
dadh fein. Feudaidh lir-labhrachd
a bhi ann an òraidean a chaidh a
labhairt no ann am feadhainn nach
robh ach air an sgiiobhadh. A bhàrr
air ealantachd shearmoinean gheibh
sinn iir-labhrachd air a cleachdadh
a dhion còirichean an t-sluaigh — an
saorsa, an gloir no an onoir chin-
eadail, an neo-eiseamalachd, agus
gach ni aig am bheil feum coitcheann;
mar an ceudna a chur as do olc, a
sheasamh an neochiontaich, agus a
ghiùlan a mach gach orduigh modh-
annail.
IV. — BARDACHD.
Is e bàrdachd co-chòrdadh eug-
naidh ann an cainnt bhinn bhlasda
eadar an saoghal faicsinneach am
muigh agus an saoghal neo-fhaicsinn-
each a stigh — eadar dathan, cruthan
is coslais a' che nàdurra agus fair-
eachduinean, staidean, agus iarrtuis
anam duine, — is e bardachd cordadh
aonachd is tuigse a thoirt a mach
mar so a coltais agus à prionnsapalan
lal nan spiorad agus an t-saogh-
neo-reusonta.
SAMHLAIDHEAN.
Cho fliuch ri iasg — cho tioram ri seich,
Cho beò ri eun — cho marbh ri cloich ;
Cho brisg ri glaine — cho righinn ri teud,
Cho mall ri seilcheag — cho luath ri steud ;
Cho Ikidir ri each — cho lag ri caot,
Cho mills ri siùcar — cho neo-bhlasd ri sgaot
Cho geal ri lili — cho dubh ri sùith,
Cho mear ri piseig — cho tinn ri cù ;
Cho dòmhail ri peatraid — cho sùmhail ri
sgadan,
Cho reamhar ri muic — cho bochd ri radan ;
Cho direach ri saighead — cho cam ri bogha
Cho ban ri lèine — cho dubh ri gobha ;
Cho carrach ri creig — cho lorn ri bòrd.
Cho geur ri sgian — cho maol ri òrd ;
Cho cruaidh ri spor — cho bog ri im,
Cho luaineach ri sid — cho cinnteach ri tim ;
Cho fior ris an t-Soisgeul — cho f calls' ris an
duine,
Cho caochlach ri bean — cho deimhin ri
gunna ;
Cho teth ri hmhuinn — cho fuar ri sneachd,
Cho lag ri cuileig — cho laidir ri seachd ;
Cho aotram ri it — cho trom ri luaidh'
Cho glas ri feur — cho ruadh ri luaith ;
Cho mall ri as— cho bras ri tuil,
Cho geal ri latha — cho dearg ri fuil ;
Cho garbh ri ròcas — cho binn ri bàird,
Le mil' samhl' eile riu so ann an ciiird.
Ceud Mhios an t-Samhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
139
DAX LEIS A' CHEAXX-FHEADHXA BLACKIE.
(O'N Bheurla.)
'XUAIR a thriall mi sios Gleann Spiathain
Thar a' bhruthaich uaine fheuraich,
Le ceum eutrom tliàrr mi suas
Ei àille chasthruim dheuraich.
Bha ultach aice air a druim
Is pasgan ann a làimh,
Is bha i aindeonach a' falbh
Mar eilthireach Ian cràidh.
" Aille luraich! " arsa mis' —
'Sa duail òrfhuilt sios o cùl,
Le siiilibh donn, is ballaibh fionn,
Bha cho grinn do shealladh shùl —
" Aille luraich, air la geal samhraidh
De fàth do choltais'thruaigh,
Bhi falbh gu tiamhaidh casruisgte
Air slighe chloiche chruaidh ]
" Tha mis' ùr laidir le deadh cbaiseart
Is tha thus' fo uallach trom ;
Gluais ni's cridheil', is leig dhomhsa
Xa h-ultaich a ghiùlan learn."
" Cha leig, cha leig ! " ars' is' " cha'n fheud mi ;
Giùlainidh mi-fèin na f huair ;
Do mhath no olc na 's toil le Dia
Mo chuibhrionn biodh leam gach uair."
" Ach tha dhà leatsa, 's mise falamh,
Tabhair dhomhs' aon 's thu sgith ] "
An t-eallach a tha air do dhruim
'S a thruime 'na bhristeadh-cri."
" Cha'n 8, cha'n e ! " ars' is', " ma's aill leat,
Am fear so, Ikmh eiV an coir
An fhir ud cha teid a thoirt o'n Ghleann
A nunn thar' na mara mòir' ! "
" Ma ta, ma ta ; ach iunis dhomh
Gu de tha 'n luib do sgòid
Tha thu toirt leat le aire chaoimh,
'S thu 'gad chlaoidh le stiir an ròid ?
140
AN GAIDHEAL. Ceud Minos an t-Samhraidh, 187e
" Is cosmliuil e ri tiodhlac ghriiin
0 charaid an am blii dealach' ;
Dh' f haoidt', mar 's e àbliuist nighneag glileusd,
Do thochradh tha leat 's an eallach."
Chrath i a làmh gu tiamliaidh
'S i 'g aomadh a sùil gu làr :
" Na bi ri feala-dhà — 's e th' ann
Sgrathag o uaigh mo mbàth'r ! "
Cha dubh'irt mi facal : air taobb an ròid
Sliuidh sinn a' sileadh dheur ;
'S cba 'n facas dritichd bu ghloine 'n la ud
A' laidbe 'na bhraon air feur.
FACAL jSIU UGHDAR AN DAIN.
Bha iomradh anns " A' Ghaidh-
EAL " roimh 'n f hear mu dheireadh
air an oilear ainmeil Blackie ; bha na
bh'anngleshnasmhoragus cliiiiteach ;
ach shaoil mise gu 'm biodh barrachd
ann mu 'n Cheann-fheadhna ur a
fhuair na Gàidheil anns a' cheath-
arnach so air an do thuit faUuinn
Osein gu bhi comhdach' le briath-
raibh binn ealanta spiorad Fhinn a
tha chòmhnuidh a steacL Shaoil-
innse, mar b' e gnàth na Feinne
'n uair shuidheadh iad aig fleagh
an dtiigh na buaidh, agus mile bard
a' togail an dàin, gur h-ann a bhiodh
mile bard an dràsd a' togail cliù a'
Chinn-fheadhna tiir ann an dan dian
lasanta no ann an rosg ruithteach
anmadail d' am biodh mac-talla
maireannach a' freagairt a com
cridhe aosda nan Gàidheal o 'n
Charbh is o 'n Ord Ghallach gu
Cinn-tire, is gus an Eoinn Ilich.
Cha'n ann do '"N Ghaidheal"
no do Ghàidheil feadh an domhan a
ruigear a leas toiseachadh air inns-
eadli CO e Blackie, Ceann-feadhna
nan Gàidheal. Co an Ceann-
feadhna a bha riamh cosmhuil ris Ì
Mur faighear a lethbhreac am measg
suinn na Feinne, cha'n aithne
dhomhsa a leithid am measg nan
ginealacha fiara nach maireann a
bh' again n 's na làithibh deireannach
so, Sud agad gnè Bhlackie, Fionn
an sonn, nach d' fhàilnich riamh 's
an strith. A nadur allail, àrd, do-
chìosnaicht', ginidh e a mhisneachd
do-mheata fòin ann an anam a
leanmhuinn. Gu robh buaidh leis
fein agus le sheòid ! Suas le Blackie
is le uabhraich na Gàilig ! gus an
tèid ainm a sios troimh na h-àil a
thig 'n ar dèighfo chliù neo-bhàsmhor
Chuinn, "Blackie nan ceud cath ! "
Cha robh raointean chatha Fhinn no
Chuinn fein ni bu lionmhoire, no ni
b' fharsuinne na an àrfhaich air an
do chasgair Blackie feachdan nan
lethbhrethan claona fiara puinns-
eanta ceud-cheannach a bha troimh
linntibh a' caitheamh an saighdean
nimh-thumte ann an cainnt aosmhoir
nan Gàidheal ! Tha laoich mheanbh
eile againn a chuir as do mhòran.
Togaidh na bàird, mar is dual,
marbhrainn bhinn os ceann an cùirn.
Ach mar a bhios òighean na Gàilig
a' seinn le cridhe laiste mu 'n
bhuaidh cluinnear an seis a' toirt
sgail as na glinn liath aosda,
" Mharbh each na miltean, ach
mharbh Blackie na deich miltean !"
Cha 'n fhada bhios anam do na
Philistich beò ! Cha mhòr dhiubh
nach 'eil air sgànradh cheana do na
h-uamhachan agus do sgoltaich nan
creasy. Am beagan a tha am beul-
Ceud Mhios an t-Samhraidh, 1S76.
AN GAIDHEAL.
141
fo-fhraocli a' feitlieamh a' chothruim
loisgidh Blackie as, a' cur teine
riutlia fèin agus ris an fhraocli mu
'n cluasaibh leis an teangaidh
tlieinntich iid nach urrainn na blieil
do uisge ann an tir nan Gall a chosg.
Agus mu na làraich ud for an robh
na Philisticli a' deanamh an uaill
mu'n do cliaitlieadh as an tir iad,
bidh na Gcàidlieil mlieamnacli a tliig
'n ar deigli, a' togail sèis mhaireann-
aich —
" Thig a nimn gu oilthigh Bhlackie,
Thèid ini nunn gu oilthigh Bhlackie,
Tigh mòr nan seòmraichean fòghluiin,
Far am faigh na Gàidheil Blackie.
" Thuirt an seanachaidh ri Dòmhniill,
' Cuir do shall air sròn nan Gallaibh,
Gus an tog sinn carragh Gàilig
Anns an kite so do Bhlackie.' "
Ceud fcàilte a chinn-fheadhna òir-
dheirc ! Seadh, agus feadh an domh-
an f harsuinn.
" Gheibh thu fàilte 'n crlochaibh Ghàidh-
eal,
'S e do bheatha 'n Innsse-Gall;
Ni gach triath riutsa comunn,
Gheibh thu moladh 'n Eirinn thall. "
Cliùmhor agus a ta thu mar
oilear eugnaidh glic troimh fhar-
suinneachd chainntean na h-Eòrpa
agus na seann Ghrèige gidheadli 's
e do charragh Gàilig is buaine a
mhaireas ann an còmhstri chaitht-
ich nan sian.
'IST uair a bhios t' fliòghlum Ger-
mailteach, d' eadar-theangachadh
binn blasda air teallsanachd dhruidh-
eil Iain Fost, a' triall a cuimhne nan
linn, — 'n uair a bhios d' òraidean
milis air Maise a' call an sgèimh ann
an liathcheo nan aimsir, — 'n uair a
is Mòraltachd, Ghreugach, Gheint-
leach, is Chriosdaidh air del a seall-
adh ann an glanadh, fàsgadh is ath-
ghineamhuinn seann Adhaimh ar
nàduir, — 'n uair a bhios eadhon t'
eòlas mòr Greugach maille ri d' cho-
chomunn diomhair ri ban-dèethan
pàganach Helicoin air an adhlacadh
fo chlàir neo-sgeineil nam burraidh
leth bhorb ud a thig a' burach a' d'
dheigh, — 'n uair a bhios iad so uile
air an sad a thaoibh ann an ciiiltibh
llichairt seann eachdraidh a thàladh
dhamhan-allaidh 's a dh' àrach
leòmunn bidh aitreamh òidhearc na
Gàilig a chuir thu air buinn 's air
loinn a' dccàrsadh 'na glòir Ghàidh-
ealaich ; agus d' ainmsa, mar
Bhesaleel anns an do chuireadh tùr
nèamhaidh a thogail ar n-iir àrois,
air a tharruing ann an litrichibh
ailbhinn, gun bheàru, gunbhriseadh
gun chaitheamh, a' deanamh sgeil do
ghinealaich nach d' thainig fathast
gu stàirsnich an t-saoghail air euchd-
aibh agus air gniomhaibh eugnaidh
do laimh : Seadh agus do chlih is do
choslas bidh air an altrum 'nar
cridlie, 'nar beul-aithris, agus 'nar
ceum, mar tha cliii agus manaidh
chaoimh ar sinnsre ; is bidh bàird is
glinn is beannta is locha na Gailig
a' togail am basa ann an aiteas os do
cheann ag guidhe, " Thu bhi cruaidh
mar am fraoch is luan mar an
darach," agus a' taomadh beannachd
an criclhe air do dhreach ionmhuinn
fearail uasal, a chuir beatha nuadh
's a' Ghailig, —
" Air sàr Mac Dhubhaig àgh, is cuimhn', is
buaidh,
A rinn gu h-ùr a dùsgadh ds an uaigh! "
Seann Eamh.
142 AN GAIDHEAL. Ceud MWos an t-Samhraidh, isre.
MORT GHLINNE-COMHANN.
0 chlàrsair dhomhsa, cuir an ceill
Cia fàth do cliaoidh 's do cliumlia gèur ;
Am fas Ghlinn-Comhann sliios leat fein
A bheag cha 'n eisd ri d' cheol-bhinneas ;
Do 'n cheò a shiubli'leas bheil thu sèinn,
Do 'n chiar-dhamh luath mar gbatli na grèin',
Do 'n iolair shuas an àird nan^spèur
Tha SErreuchail sèisd ri d' orainibh ?
Cha 'n eil, gheibh iadsan tàmh dboibh fein ;
Bidh 'n coron ceo air bhàrr na beinn',
Bidh 'm fiadh 'n a chos, 's 'n a nead bidh 'n t-eun
Gun eagal beud bho shealgairean :
Ach dhaibhsan, och ! mu 'm bheil mo dhan,
Na beanntan glas, no coilltean fas,
No 'n t-slochd so fein nach faic an la
Cha dheanadh sgàil bho mhealltaireachd.
Bha 'm bratach fillt', bha 'u drama balbh,
Na madraidh fein bha iad 'n an tamh,
Ri neach a thig mar charaid gràidh
Cha b'e an àbhaist tathunnaich :
Le ceileir ait bha phiob ri ceol ;
Bu riomhach ribean-grnaig na h-oigh ;
'S a cuigeal dh' fhàg a màthair fòs
A dheanadh coir bhean-tigheachd.
An làimh a mheasg leo anns an tràth,
An claidheamh ghlac aig uair na tàimh,
A dhioladh duals do chridhe blath
An fhir thug tarraunn 's aoibhealachd
Bho 'n teinntean theoidh gu cairdeil i
Aig meadhon oidhch' am bioran spion
A rinn an gleann so thoirt gu dith
Le lasraibh millteach boissreacheil.
Bha sgreadail bhan ri chluinn gun stà ;
Bior-chaoineadh leanaba ris a' bhàs
Na osnaich throm na'm fir ga'n cràdh
Cha cheann'cheadh dàil bho 'n chasgaireachd
An luath ghaoth gheamhraidh dh' fhead'laich geur,
An sneachd bha 'n oidhch' ud air an fheur,
Ged b' fhiadhaich fuar bha iadsan fein
Ni b' iochdmhor gnè nan Sachunnach.
Ceud Mhios an t-Samhraidh,, 1876. ^N GATDHEAL.
143
Bho cliian a fonn mo chlàrsach chaill,
Tha' teudan tearc, tlia 'fuaim ro fhann,
'S cha chluich i chaoidh 's na coiltibh fas
Ach truaigh a maighstir chiar-flialtaich:
Ged robli gacli riobag liath 'n 'a teud
'S e mallachd thilgeadh iad gu leir
Ach gus an glaoidheadh Alb' gu geur,
" Gu'n diolar ceilg is fiar-bheartean."
Eadar. le dojihnull maccallum.
tACHDEAIDH IAIN FOST.
Anns am bJieil a dhroch hheatha
agus a hhas oillteil air am faicinn ;
agus cionnus a reic se e-fèin ris an
Diahlmll air son cumhachd a bid aige
fad ceithir hliadhia fichead gach ni a
dh' iarradh e a dheanamh ; mar an
ceudna nitJie iongantach a rinn e le
cuideachadh Mhephistopheles. Le
cunntas air mar thainig an Diabhull
aig ceann nan ceithir bliadhna fichead
agus a phronn e Post 'na mhirean.
Caib I.
Breith is fòghlum an Olla Fost : maille
r'a thuiteam o na Sgriobtuiribh.
Eugadli an t-OLLA Iain Fost
anns a' Ghermailt. Cha robh 'na
athair ach fear-obair bochd nach b'
urrainn ionnsachadh ceart a thoirt
d'a mhac lain ; ach bha bràthair
aige 's an duthaich ud fein a bha ro
bheairteach agus aig nach robh clann
e-fein idir. Ghabh am brathair so
tlachd ann an Iain, agus chnir e
roimhe sgoileir a dheanamh dheth.
Chuir e do n' sgoil e far an d' ionn-
saich 6 gu h-anabarrach, gu sòn-
ruichte Laidionn. 'Na dhèigh so
chaidh a chur do n' Oilthigh a
thogail fòghluim na diadhachd.
Ach cha do chord teagasgan a'
Bhiobuill ri Fost òg. Uime sin
thug se e-fein suas do nithibh eile
anns am bu mhotha bha a thlachd :
Druidheachd is Fiosachd ; agus aun
an hine ghoirid cha robh iad ach
tearc a rachadh air thoiseach air
anns na h-ealainibh diomhair so.
Dh' ionnsuich e buinn-theagasg a'
chreidimh chriosduidh mar an
ceudna ; agus air son an f hòghhiim
so rinneadh e 'na Olla. Ach goirid
an dèigh so thuit e 'na leithid do
mhac-meamna agus do bhreithneach-
adh iongantach agus gu'n do chuir
e roimhe na sgriobtuirean a thilg-
eadh uaithe air fad, agus e-fein a
thoirt seachad gu h-iomlan do theag-
asg druidheachd, griosaid, gheasan,
ubagan, fiosachd, agus buidseachd
do gach seòrsa.
Caib II.
Mar a ghrios Fost a nios an Diabhnll, a'
toirt air tighinn a fhaicinn aig a thigh
fein.
Lean Fost air fòghlura fiosachd
a dh' oidhche agus a latha. Ghabh
e aon latha sgiathan iolair agus dh'
fheuch e ri iteagach feadh an t-
saoghail air fad, a dh' fhaotainn a
mach rùintean diomhair neimh agus
an talaimh. Ann an ùine ghoirid
bha 6 comasach air toirt air an
diabhull tighinn a nios 'na làthair
mar a thogradh e. Bha Fost agus
caraid aon latha a' coiseachd còmhla
ann an coille làimh ri JVirtemberg 's
a' Ghermailt. Bha an caraid air
son fiosachd an Olla Fost fheuch-
144
AN GAIDHEAL. Oeud Mhios an t-Samliraidh, 187G.
, aiiin ; agus dh' iarr e air Fost feucli-
ainn am b' urrainn e Mephistophiles
a ghriosadh a nios anns a' cheart
am agus àite ud. Thoilich Fost so
a dheanamh. Air ball aig a' clieud
ghlaodh rinu an diabhull a leithid
do thoirm anns a' choille 's gu'n
saoilteadh gu n tigeadh nèamli agus
talamh 'nam prannalacli còmhla.
Rinn an diabhull an sin a leithid
do rànaich agus gu'n saoileadh tu
gu 'n robh a' choille Ian do bheath-
aichibh fiadhaich. Tharruing Fost
an sin cearcal air son an diabhuill ;
agua thoisich an diabhull air ruith
mu 'n cuairt air a' chearcal so, a'
deanamh fuaim cho mhòr agus ged
bhiodh deich mile carbad a' starara-
ich air ùrlar-cloiche. 'Na dhèigh
so bha tairneanaich is dealanach
ann, mar gu 'm biodh an saoghal
uile air theine. Bha ioghnadh air
Fost agus air a charaid do 'n toirm
a bha so, agus gu'n robh an diabhull
a' cur dàil ann an tighinn, agus thug
iad làmh air an riomball fhàgail.
Ach 'nuair a mhothaich e so thoisich
e ri ceòl cho binii 's nach cuala iad
a leithid riamh.
Chord so ri Fost cho mhath 's gu
'n do thoisich e air Mephistophiles
a ghriosadh a nios a rithist ann an
ainm prionnsa nan diabhull ; agus e
a thighinn 'na choslas fein. Air
ball bha dragon mòr an crochadh
OS ceann a chinn. Ghlaoidh Fost a
rithist air an dòigh a rinn e roimhe,
agus bha ran anns a' choille mar
gu'm biodh ifrinn air fosgladh,
maille ris gach anam a tha ann an
sud an dòruinn. Re na h-ùine so
chuir Fost mòran cheist air an
diabhull, agus thug e air mòran do
charan ifrinneil a leigeil fhaicinn.
Caib III.
Mar a tliàinig Mephistophiles do thigh Fost
agus na thachair eatorra.
Thug Fost càithne do'n spiorad a
choinneachadh aig a thigh 's a'
mhaidinn an la 'r na mhàireach aig
deich uairean. Aig an am shuidhichte
thàinig e stigh do 'n t-seòmar a'
feòraich do Fhost gu dè a bha dhitli
air. Thuirt Fost ris gur h-e bha a
dhith air gu'm biodh esan umhal
dha, a' tighinn air iarrtus, anns na
puinncean a leanas :
I. Gu'm frithealadh an spiorad
air anns gach ni a dh' iarradh. e, o
'n am sin gu am a bhàis.
II. Gu'n tugadh e d'a ionnsuidh
ni 'sam bith a bhiodh a dhith air.
III. Gu'n innseadh e dha ni 'sam
bith a bu mhaith leis.
Fhreagair an spiorad e, agus
thubhairt e nach robh cumhachd
aige fein, ach gu'm faigheadh e a
mach o'n phrionnsa bha os a cheann :
" Tha luchd-riaghlaidh os ar ceann-
ne," thuirt esan, " a tha 'gar cur a
mach agus 'g ar n-òrdachadh dhach-
aidh mar a thogras iad ; agus cha'n
urrain dhuinn dol ni's faide na an
cumhachd a thugadh dhuinn. Tha
an cumhachd so air a thoirt dhuinn
le Lucifer a chuireadh a mach a,
nèamh mar a chual thu air son a
ràiteachais. Ach cha'n innis mi
tuilleadh dhuit gus an toir thu thu-
fein seachad dhuinn." 'Nuair a
chual e so thuirt Fost, " Gheibh mi
m' iarrtus Ì ach bidh mi air mo
dhamnadh comhla ruibhse." An
sin thuirt an spiorad, " Cha'n f haigh
thu t'iarrtas, is tha thu agamsa,
agus cha'n urrainn an saoghal do
shaoradh a, m' laimhsa." An sin
thuirt Fost, " Thoir ort ! agus tha
mi 'gad ghriosad thu thighinn a
nios am' ionnsuidhsa 'san oidhche."
Chaidh an spiorad an sin a, sealladh."
'Na dhèigh sud thoisich Fost air
smaointeachadh cionnus a gheibh-
eadh e iarrtus, agus anam a
ghleidheadh o'n diabhull.
Ag obair air na mic-meamna
bhrònach ud bha Fost a' feitheamh
Efus an d' thàinig an oidhche. Dh'
eud3Ihiosant-Sa-nliraidh,18r6. AN GAIDHEA.L.
145
fhoillsich an droch spiorad e-fein a
ris do Fhost. DIi 'innis e gu 'n d'
fhuair e òrdugli o'n phrionnsa blii
umlial dha air cumha e-fein a thoirt
dliasan 's gach ni a dh' iarradh Fost
e a dheanamh. " Gu de tha dhith
ort 1 " thuirt esan. Fhreagair Fost
gu 'm be a mhiaun a bhi air a
dheanamh 'na spiorad ; gu'm biodh
Mephistophiles daonnan aig a laimh ;
gu'm biodh e neo-fhaicsinneach do
f headhainn eile ; agus gu'm b' '
urrainn e-fein gach cruth a thogradh ,
6 aghabhail. Thubhairt an spiorad
gu'm faigheadh e iarrtuis, ma'n
cuireadh e a làmh ris na cumhachan
a dh' iarradh esan. Chaidh Fost a
nis a thaoibh agus chuir e sàthadh
an caol a dhùirn as an do shruth
fuil ann am mèis a bh' aige. Ach
dh' fhuaraich an fhuil an tiota a'
toirt rabhaidh dha mu'n ghniomh
ifrinneil a bha e dol a dhean-
amh. Chuir e mhias os ceann nan '
eibhleag a theasach' na fola agus
leatha sgriobh e mar a leanas :
AN CUMHXAXT RI LUCIFER.
" Tha mise, Iain Fost, a ghabh-
adh a steach a'm' 011a 'san diadh-
achd, le mo laimh fein ag aideachadh
agus a' toirt fianuis gu "n d' thug mi
mi-fein seaohad a'm' sheirbhiseach
do Lucifer, Prionnsa na h-Airde-
Tuath is na li-Airde-'n-Ear ; agus
gu'm bheil mi a' toirt dhasan gu
saor agus gu toileach araon m' anam
agus mo chorp re ceithir bliadhna
fichead air chumha gu 'm fritheil
esan ormsa anus gach ni a dh' iaiTas
mi : aig ceann na h-iiine so tha mi
toirt dha comas deanamh rium a
reir a thoil, m' anam no mo chorp
a ghitilan no a shrachdadh mar
thogras e : Le so tha mi toirt dùlan
do Dhia agus do Chriosd agus do
fheachd nan aingeal agus do gach
spiorad math air am bheil a chruth
no iomhaighsan ri'm faicinn : Agus
a dheanamh a' chùmhnainte so ni's
làidire sgriobh mi e le m' fhuil, a'
cur m' ainm ris, agus a' gairm uile
chumhachdan na h-ifrinu a thoirt
fianuis air mo run 's a chòrdadh
so.
" Lux Fost."
Caib IV.
ISTa thachair ri Fost an dèigh dha a lamh
a char ris a' sgriobhadh.
'Xuair a bha an sgriobhadh deas
thug Fost e do Mephistophiles.
Rinn Fost mòran nithe iongantach
air ball. Chuir e as do leòghann,
thug e air tarbh dannsadh, agus air
ceudan do spioraid tòiseachd ri ceòl
agus ri dannsadh 'na làthair. 'Xuair
a bha 'n ceòl seachad chunnaic Fost
deich bagaidhean airgid laimh ris.
Thòisich e air an reic, ach cha V
urrainn e ; oir bha iad cho teth 's
nach b'urrainn duine lamh a chur
orra ach e-fein. Chord gnothuichean
ri Fost cho math 's gu'n do ghabh
e-fein agus an spiorad còmhnuidh
còmhla gu toilichte. Bha an
diabhull fein leo 'na uairean 'nan
gleidheas-tighe: 's bha bhlàth ri
fhaicinn. Roimhe so gheibheadh
na bochdan rud ; ach tha chilis air
atharrachadh a nis.
Caib V.
Mar a rinn Fost air Diùc Bhabharia.
'X uair a cliuala a chàirdean agus
a choimhearsnaich gu'n do reic Fost
anam ris an Diabhull cha tigeadh
iad a choir ; oir bha e air sgaoil-
eadhamachnachrobh aigedo thlachd
ach spiorad a bha leis a ghnath a'
deanamh gach gne lùthchleas a bu
mhiann leis. Bha Diiic Bhabharia
a' fantuinn laimh ri tigh Foist.
Fagus do'n Diùc bha mar an ceudna
Diiic Shacsoni, agus Easbuig
I Shalisburgh. Bhiodh 5lephistophiles
j a' dol do thighean nam feadhainn so
I agus a' toirt leis as an seomraiche
10
14G
AN GAIDHEAL. Ceud MMos an t-Samhraidh, isre.
dibhe gach ni a b' fheàrr a gheibli-
eadh e. Thug Diiic Bhabliaria aon
la cuireadh do uaislibh na dùthcha
gu dinneir. Agas air an son dh'
ullaich e pailteas do gacli seòrsa bìdh.
'Nuair a thàinig na h-uaislean agus
a bha iad deas gu suidhe sios, dh'iadh
Mephistophiles mu'n cuairt agus
sgiiob e gach ni a bh' ann leis. Bha
na daoine Ian do ioghnadh. Ach
cha robh comas air a' chilis. Sud
mar a rinn Fost air an Diiic. 'N
uair a bu mhath le Fost eunlaith
fhaotainn an itheadh, bheireadh
Mephistophiles sgaothan do eòin a
steach air an uineig. Theagaisg an
spiorad dha mar an ceudna dòigh
air nach b' urrainnear le glais no
iuchair an eunlaith a chumail a mach.
Bha comas aig Fost fèin mu dheir-
eadh air itealaich far am b' àill leis,
a bhàrr air mòran do nithibh neònach
eile air nach 'eil againn ùine an dràsd
a bhi ag innseadh.
Caib. VL
Mar a bhruadair Fost 'na chadal air if rinn
agus na cliuncaic e an s\id.
Bha Fost agus an spiorad aon la
a' conaltradh treis mhòr mu thuit-
eam Lucifeir agus mu staid nan
ainglean a thuit leis. Chunnaic
Fost ann an aisling ifrinn agus na
diabhlan agus na h-anaman a tha 'g
am pianadh an sud. Bha ifrinn air
a roinn 'na chùirtean no na thuill
bheaga dhomhain. Aig gach toll
dhiubh so bha diabhull air a shuidh-
eachadh a pheanasachadh na bha
air an cur fo a riaghladh. Dh'
f heoraich Fost do 'n spiorad gu de
an f headhainn a bha anns a' cheud
toll. Thuirt an spiorad gu'n robh
an fheadhainn a bha leigeil orra
gu'n robh iad 'nan lighichean, agus
a phuinnseanaich gu bàs mòran
mhìltean troimh flioill 's troimh
aineolas. Tha iad a nis ag òl nan
cungaidhean ud iad fèin ach cha
bhàsaich iad a chaoidh. Bha sgilp
OS an ceann air an robh poitean Ian
do phuinnsean agus do mheasgach-
adh marbhtach. Thàinig iad an
sin gu fosgladh caol fada dorcha
anns an robh mòran shnàgairean.
Dh' innis an spiorad do Fhost gu'ni
b'e meairlich is luchd-spiolaidh
phocaidhean a bha an sud. An
dèigh dol seachad air ioma seòrsa
eile thàinig iad gu dorus mòr cùirt
as an robh sgàirich òiUteil a' tigh-
inn. Dh' innis an spiorad dha gu
'm b'e buidsichean a bha a stigh an
sud, agus mar an ceudna an fheadh-
ainn a bha a' cur mar fhiacham gu'n
robh iad 'nan naoimh anns an t-
saoghal eile ; agus is ann aca a bha
an' upraid agus an spionadh air a
chèile ! Rud beag sios uathasan
bha luchd siùrsachd is adhaltrannais,
agus iad ri sgàruaich ghràineil ;
chuir iad Fost air chritli. A' dol
sios ceum no dha eile chunnaic iad
sluagh mòr leth fholaichte ann an
ceo 's an smliid. Dh' innis an
spiorad dha gu'm b'e muilleirean
agus fuineadairean a bha an sud ;
agus 's ann aca fein a bha an toirm !
Na muilleirean a' rànaich ris na
fuineadairean agus na fuineadairean
ris na muilleirean air son cuideach-
aidh, ach cha robh cobhair ri
faotainn. A' dol beagan ni b'
fhaide chunnaic iad miltean do
mharsantan, cuid diubh a dh' aith-
nich Fost. Bha iadsan air am
peanasachadh air son na foill a rinn
iad air luchd ceannaich. 'Na
dheigh so thug an spiorad leis Fost
air a' ghualainn, agus dh' fhàg e 'na
thigh fein e. 'N uair a dhiiisg e
agus ioghnadh mòr air mu'n bhruad-
ar thòisich e air feòraich do'n
spiorad gu de an t-àite bh' ann an
Ifrinn. Fhreagair an spiorad, "Nach
'eil fliios agadsa nach robh ifrinn
idir ann roimh thuiteam Lucifeir,
ach 'n uair a thuit esan dh' òr-
duicheadh ifrinn. Cha'n aithne
Ceud Mhios an t-Samhraidh, 1S76. AN GAIDHEAL.
741
eadhon do dliiablilaibh mar a tha
raise gu de an stuth dheth 'm blieil
ifrinn air a dheanamh ; acli 's e
fearg Dhe a thoill sinne a tha 'ga
dheanamh cho uamhasach. Cho
fhad agus is aithne dhuinne gheibh
thu fein a mach 'n uair a thig thu
leinn ciod e ifrinn agus cionnus a tha
e air a riaghladh."
Caib VII.
Cleasan a rinu Fost.
Bha an t-Impire aon uair miann-
ach air Fost fhaicinn agus cuid d' a
chleasan fhaicinn mar an ceudua.
'is uair thugadh e air beulaobh an
Impire dh' iarr an t-Impire air rud-
eigin cridheil a dheanamh, Dh'
amhairc Fost mu'u cuairt air agus
chunnaic e morair mor a' sealltuinn
a mach air uineig. Ghlaoidh Fost
air an spiorad; agus air ball bha da
adhairc 'n an seasamli air ceann a'
mhoraire, agus cha b' urrainn dha a
cheann a thoirt a stigh gus an d'
thug Fost dheth na h-adhaircean a
rithis. Bha fearg mhor aig a' mhor-
air so ri Fost ; agus a dheanamh
dioghlaidh air chaidh e mile mach
as a' bhaile 'g a f halach fein taobh
an rathaid a bhiodh Fost a' dol
dhachaidh. 'N uair a bha Fost a'
dol seachad ruith am morair 's e air
each gàbhaidh a mabh as a' choille
air muin Fost, ach le cuideachadh
an spioraid thug Fost am morair 's
an t-each air beulaobh caisteal an
Impire, agus shuidliich e da adhairc
cho mhor ri feadhainn daimh air
ceann a' mhorair, agus cha d' f huair
am morair dheth iad gu la a bhàis.
Caib VIII.
Mar a dh' ith Fost an lòd feòir.
Bha feallsanaich is fir fhoghluim
mhòir le Fost aon la a mach ann an
achadh anns an robh lòd feòir. "Gu
de a dh' iarras tu," thuirt Fost ri
sgonnbhalach a bh' ag obair ris an
fheur, "air son Ian mo bhroinn do
'n fheur ] " Shaoil am balach gu 'n
robh Fost air a chuthach; ach thuirt
e ris gheibh thu Ian do chuirp air
son sgilinn. Einneadh còrdadh aig
a so. Thòisich Fost air itheadh
agus ann an tiotadh bha leth an lòd
f lieòir air itheadh ! Bha na fir eile
a' srachdadh ag gàireachdaich air a'
bhalach, 's draoin ioghnaidh air gu
'n robh e brath am feur a chall.
Ghuidh e air Fost sgur ; rinn Fost
so a' gabhail truais do 'n bhalachan
bhochd. Mu 'n do ràinig am balach
an tigh leis a' chairt 's ann a f huair
6 gu 'n robh am feur a dh' ith Fost
air a chur air ais innte.
Caib IX.
Mar a dhall Fost na h-oileanaicli.
Choinnich tri oileauaich dheug ri
seachd eile aon la aig tigh Fost ;
thòisich an da bhuidheann ri
connspaid 's mu dheireadh ri
buillean. 'N uair a chunnaic Fost
gu 'n robh an tri deug ro làidir air
son an t-seachd eile 's nach robh
cothrom na Feinne ri fhaotainn
ghrios e doille air na h-oileanaicli air
fad. Bha iad an sin a' smùideadh
air a cheile air dòigh cho iongantach
's gu 'n robh luchd na sràid ri gàire
fanoid. Chaidh an toirt d' an seomr-
aichean agus f huair iad am fradharc
's a' mhionaid.
Thàinig Fost la eile do thigh-
òsda agus càirdean leis. Ach cha
'n f haigheadh iad fois 's am bith ;
oir bha buidheann bhalach a stigh
ri rànaich'srirabhaicidh uamhasaich,
's iad air mhisg. Ghrios esan gu 'm
biodh am beòil air an ragadli 's iad
fosgailte ; mar so thachair, 's cha
b' urrainn iad am beòil a dhùnadh.
Dh' amhaire iad air a cheile 's cha
b' urrainn iad labhairt, agus an dùil
gu 'n deachaidh buidseachas a dhean-
amh orra shèab iad a mach as an
148
AN GAIDHEAL. Ceud Mhios an t-Samhraidh, 1876.
tigh-òsda, 's cha 'n fhacas ann iad
riamh tuille.
Caib X.
Mar thug Fost air Bean-uasal tuiteam ann
an gaol.
Bha duin' -nasal òg ann an IVirtem-
berg ann an staid chianail, 's e an
■ gaol air tè nach eisdeadh r'a shniridh.
Dh' innis e do Fhost an eigin anns
an robh e, gu 'm bàsaicheadli e mur
faigheadh e i. Thuirt Fost ris gu'n
eagal a bhi air gu 'm faigheadh e i.
Dh' atharraich Fost inntinn na
libhinn uasail gus nach b' urrainn i
smuaineachadh air ni 's am bith
acli am fear a bha 'ga h-iarraidh.
Thuirt Fost ris fàine a thug e dha
a shèapadh air a meur. Einn e so,
agus an sin thòisich a cridhe air
losgadh an taobh a stigh dhi. An
àite bhi gruamach 's ann a bha i
nis Ian fàite ris. Cha robh fois aice
gus an dubhairt i ris am jjòsadh e i.
Fhreagair esan le uile chridhe gur
h-e sud a bha dhith air. Phòsadh
iad an la 'na dhèigh sud.
Caib XI.
Mar a thug Fost air na mnathan dannsadh
's iad riiisgte.
Bha Fost aon la air sràid a'
mhargaidh, is chunnaic e seachd
mnathan 'nan sreath a' reic uibhean
im, &c. Cheannaich e rudeigin o
gach tè is dh' fhalbh e. Cha bu
luaithe bha e air falbh na a chunnaic
iad gu 'n robh na bh' aca 'g a reic
air falbh tur as na basgaidean.
Thuirteadh riu mu dheireadh gur
li-e Fost a ghriosadh air falbh na
bh' aca. Euith iad gu tigh Foist ;
agus dh' iarr iad riarachadh mu 'n
chilis. Chuir esan roimhe gu'n tug-
adh efeala-dhà do shluagh a' bhaile
air na cailleachan. Chuir e air falbh
iad riiisgte mar thainig iad à broinn
am màthar, agus an deigh toirt orra
dannsadh riiisgte air sràid a mharg-
aidh car tacuin leig e iad as na
geasan, agus fhuair iad gu'n robh
an cuid a thugadh air falbh air a
ghriosadh air ais do na basgaidean
a rithis.
Catb. XII.
Mar a rinn Fost air na Mucan.
Thachair Fost aon la air fear a
bha faotainn dragh uamhasach ri
ceud muc a bha e ag iomain a stigh
do bhaile AVirtemberg. Kuitheadh
te an sud 's te an so ; 's bha an
duine bochd 'na eigin gu h-ana-
barrach. Ghrios Fost air na mucan
is thug e air gach te dhiubh danns-
adh air a casan deiridh, agus
fidheal an greim aon do na casan
toisich agus an te eile a' cluich oirre ;
mar so dhanns is chluich iad gus an
d' thainig iad a steach do Wirtem-
berg. Bha fear na h-iomain a' falbh
rompa agus e fèin a' dannsadh.
'Nuair chaidh iad a steach do'u
bhaile ghrios Fost air falbh na f idh-
leachan. Reic an duine 's a' mhion-
aid a thairg e iad na mucan, is
ghlèidh e an t- airgiod. Ach rau'n
deachaidh e as a' bhaile ghrios Fost
air falbh na mucan as an àite mhar-
gaidh. 'Nuair a chunnaic am fear
a cheannaich iad gu'n robh iad air
falbh stad e an duine a reic iad is
thug e uaithe an t-airgiod. Bha am
fear-diithcha bochd 'n a eigin, a'
dol dhachaidh gun or gun mhuic.
'Nuair a ràinig e bha na mucan uile
'nam failean àbhuisteach !
Caib XIII.
Fost a' smuaineachadh air a chrich.
Mios no dha mu 'n do ruith na
ceithir bliadhna fichead a mach
thòisich Fost air breithneachadh
cionnus a charadh e an diabhull.
Ach cha robh innleachd ri faotainn.
Thòisicheadh e an sin air rànaich
ris fein, " Och is duine truagh mi !
Ceud Mhio» an t-8amhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
149
Reic mi mi fèin ris an diabhull air
son sòlais beagan bhliadliaachan,
agus a nis feumaidh mi paigheadh
gu h iomlan ! Fhuair mi mo mhiaiin ;
shàsuich mi m' anamianna salacli,
is feumaidh mi a nis fulang gu
siorruidh ! "
Bha nàbaidh diadhaidh aige a
ghabh truas deth ; 's a thùisich air
guidhe air leis na deòir 'na shùilibh
e dheanamh aithreachais is greim
a dheanamh air gealladh gràis is
tròcair Dhè do pheacaich a ni aith-
reachas. Labhair an nàbaidh cho
diirachdach, 's gu 'n do gheall Fost
feuchainn ri aithreachas. Cha bu
hiaithe a dh' f halbh an duine diadh-
aidh so na thàinig Mephistophiles
far an robh Fost, a chronachadh air
son mar a bhrist e a chùmhnant
risan agus r'a thighearn Lucifer.
Thug e an sin sgeòchdadh air amh-
aich gus nach mòr nach do bhrist e
i, 's e toirt air Fost dolan gu tiamh-
aidh. Aig a' cheart am mhaoidh e
air mur dcanadh e ciimhnant is bòid
as ùr gu 'n tugadh e as a cheile 'na
mhirean e. Rinn Fost cùmhnant
eile, bha leithid a dh' eagal air, 'ga
thiomnadh fèin do Lucifer.
Caib XIV.
A' chrioch a thkinig air Fost.
Thàinig na ceithirbliadhna fichead
gu ceann. Aig an am ud dh' fhoill-
feich an spiorad e fèin do Fhost, a'
nochdadh dha a sgriobhaidh fèin,
agus ag innseadh dha gu 'n tugadh
an diabhull air falbh e an athoidhch.'
Bha cridhe Fost goirt agus fo gheilt.
A chur air falbh a chianalais chuir e
fios air na h-uileimh oga agus air a
chàirdean fòghluimte. 'N uair a
bha iad tacun leis chumaic iad a
ghnhis ag atharrachadh. Dh' f heòr-
aich iad ciod a b' aobhar Ì Fhreag-
air Fost, " 'S aithne dhuibh mi nis
na h-uiread do bhliadhnachan agus
mar a i^hnathaich mi gach gne uilc.
Rinn mi mòran druidheachd a fhuair
mi o'n diabhull. Reic mi mi fèin
ris re ceithir bliadhna fichead air
chumha gu 'n tugadh e dhomh gach
ni a dh' iarrainnn. Bidh an iiine
so aig a crich a nochd. Ghairm mi
sibhse chum 's gu 'm faiceadh sibh
mo chrioch eagalach. Biodh mo
bhcàs-se 'na rabhadh dhuibh. Fan-
aibh air falbh o dhruidheachd na h-
ifrinn. Ma thòisicheas sibh air
geasachd is air buidseachas cha 'n
urrainn dhuibh stad diubh gus an
teid sibh leis an diabhull mar a tha
mise dol a nochd co-dhiu is àill learn
no nach àill."
Thòisich iadsan air airson nach d'
innis e an gnothuch dhoibh ni bu
traithe. Dh' aidich e gu 'n robh
toil aige sud a dheanamh ; ach gu 'n
dubhairt an diabhull ris ma 'n inns-
eadh e a' chilis gu 'n tugadh esan
air falbh e air ball. 'N uair a
smuaineachadh e air e fèin aonadh
ri muinntir dhiadhaidh, thigeadh an
diabhull is phianadh e gu teann e.
" Ach is diomhain labhairt a nis,"
tliuirt Fost, " is leisan m' anam is
mo chorp gu siorruidh."
Mu 'n robh am facal mu dheir-
eadh a beul Foist thàinig tàirnean-
aich is dealanaich a bha oillteil.
Chaidh Fost a steach do thalla mòr
a bha 'n sin agus chaidh a chompan-
ach do sheomar a bha làimh ris a
chluinntinn agus a dh' fhaicinn
crioch Foist. Mu dha uair dheug
thainig crith eagalach air an tigh ;
bhrist na h-uineagan ; agus ri
braidhe tàirneanaich le sreun-chòrr
gaoithe thilgeadh na dorsan.
Chaidh fuaim gaoith chumhachdaich
a ' steach le Seidell nathraichean,
gaoir is ran. Chualas esan a'
glaoidhich gu tiamhaidh "Mort!"
Bha do bhurralaich is do ulfhart-
aich anns an talla agus ged a bhith-
eadli na bheil do dhiabhlan a tha an
ifrinn a stigh !
'N uair a thainig an latha bha do
150
AN GAIDHEAL. Ceud Mhios an t-Samhraidh, 187«.
dhànadas a,ig na h-uileimh òga gu 'n
deacliaidh iad a steach do 'n talla.
Fhuair iad ann an sud eanchainn
Foist air a bualadh a mach 's i 'na
sadraich air a' bliala. Bha an làr
dearg le fnil. Chaidh iad a mach
is finiair iad a cliorp reubte, srachte
air fhàgail 'na mhirean air an
òtraich !
A' Chrioch.
MALAIRT ANN AN GAILIG.
Thig an so Ian òig, Carson nach
'eil thusa ag ionnsachadli Gàilig a
leughadh Ì
Is nàrach gu'm bitheadh mac t'
atliar neo-chomasach air Gàilig a
leughadh —
Athair, ciod am feum a tha'n
Gàilig Ì cha deanar malairt sam bith
ann an Gàilig ; cha dean sibh cunn-
tas, na Leabhraichean malairt a
ghleidheadh ; agus cia mar a sgriobh-
ar litir a dh' iarraidh bathair,
agus cia mar a bheir sibh seachad
Bill agus receipt. Nach e a tha thu
a' ciallachadh Bann Geallaidh na
Ordugh air Banc agus Bann aid-
mheil paigheidh ] Ro mhath ma ta,
leigidh mise sin fhaicinn duitse gu
soilleir, agus èisd thusa rium gu
faighidneach farachail.
Anns a' cheud àite, thoir fainear
gu bheil na deich samhhiidhean a
leanas co-ionnan anns gach àite
deth an t-saoghal, agus gu'n tuig a'
h-uile cinneach iad. Mar so cha
Bheurla no Laidionn iad — 'se sin 1,
2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0. Tha cur ri
chèile (Addition), agus toirt uaithe
(Subtraction), air a dlieanadh ann an
GàiHg mar a tha e ann am Beurla.
A nis an " Clar Fillteachaidh " no
an "Clar Meudachaidh" (Multiplica-
tion), abair mar so, trifillte a tri,
naoidh, 3x3 = 9; 4x4 = 16; 5x5 =
25, agus mar sin a sios.
Nis a thaobh Litir a chur a dh'
iarraidh Bathair, abair mar so.
Bail' an Obain, Ceud mhios a
Gheamhraidh,
An seachdamh làfichead, 1875.
Mr. Iain Mac-Dhònuill.
Bi CO math agus gu'n cuir thu a
m' ionnsuidh leis a' cheud eiihear
stoth a thig do 'n Oban mar a lean-
as, — 100 punnd ti aig tri tasdain.
200 punnd siticair aig tri sgilin.
100 Bolla mine aig 18/.
112 punnd ime aig 1/.
Agus bi cinnteach gu'm bi iad air
an deanadh sàbhailte o dhosgain aig
Comunn an t-sabhalaidh, gu math
saoibhir thar am fiach, agus cuir ri
ciinntas a' Bhathair e ; cuir air
aghaidh Ordugh air "Banc Caithir
Ghlasachaidh " anns an Oban, ri
phàigheadh aig ceann da mhios. Is
mise do sheirbheiseach,
Iain Mac-na-ceardadh.
Nis so an Ciinntas:
Baile Ghlasachu,
Aireamh da fliichead Sràid Earragh-
aidheil.
An 5 mil la deug,
Ceud mhios a' Gheamhraidh, 1875.
Cheannaich Iain Mac-na-ceardadh
anns an Oban.
0 Iain Mac-Dhònuill—
100 punnd Ti aig 3/ . £15 0 0
200 do. siùcair aig 3 sgilin 2 10 0
100 Bolla mine aig 18/. 90 0 0
112 punnd ime aig Tastan 5 12 0
Eiadh an t-sabhalaidh . 12 7
£114 4 7
Agus a rèir t' larrtuis air an dean-
adh dionach o chall airson punnd-
sasunnach air a cheud punnd-sasunn
ach agus chuir mi e ris a chunntas
se sin, £1:2:7 sgiHn — aig a
cheart am chuir mi air aghaidh leis
a' phosta an Ciinntas agus Ordugh
air "Banc Caithir Ghlasachu" ann
Ceud MMos an t-Saanhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
151
an £114 : 4 : 7 sgn., paigbte aig
ceann da mhios.
Le mòran taing.
Is mi do Sheirbheiseach,
Iain Mac-Dhoxuill.
Gu Iain Mac-na-ceardadh,
Marsanda,
Anns an Oban.
Nis an t-ordugli :
Baile Ghlasachaidb, Ceud mbios a'
Gheamhraidb.
lOmhlaficbead 1875.
£114:4:7sgilm.
Aig ceann da mliios o'n la diugh
pàigh dliomhsa no do m' òrdugh,
cùig fichead agus ceithir puinnd
deug Shasunnach, ceithir tasdain
agus seachd sgilin, fiach na fhuair
thu.
Iain Mac-Dhondill,
Iain Mac-na-ceardadh.
Ian Mac-na-ceàrdadb,
Marsanda,
Srkid Dbeòrsa anns an Oban.
Bann Aidmlieil Pàighidh.
Baile Gblasachaidh.
Ceud IVIbios an Earraicb
lOmh la 1875.
Fhuair mi o Ian Mac-na-ceardadh
Cùig fichead agus ceithir puinnd
deug Shasunnach agus aou sgilin a
rèir suim a' Chùnntais.
£114:0:1. Iain Mao-Dhonuill,
Tha mi an dòchas gu'm bheil thu
tuigsinn so uile ; thug mi dhuit na
samhluidhean cùnntais, an Clàr
meudachaidh, Litir òrduigh air son
Bathair, Cùuntas a' Bhathair, Or-
dugli air a' Bhanc, agus Bann Aid-
mheil pàighidh.
Argathalian.
COMHAREAK
Tha e 'na dbeadb cbombarra duine f baic-
inn a' deanamb gniomb scire ; tba e 'na
dbrocb combarra a cbluinntinn a' deanamh
uaill as.
Tha e 'na dbeadb cbombarra duine ionraic
fbaicinn a' caitbeamb a sbeann eudach :
tba e 'na dbrocb combarra am faiciun a
lionadb tboll 'san uineig.
Tba e 'na dbeadb cbombarra duine fliaic-
inn a' siabadb an fbalais bhhrr a mbala :
tha e 'na dbrocb combarra duine fbaicinn
a' siabadb dbetb a' j^buHl air dba tuiteam
fo mbisg.
Tba e 'na dbeadb cbombarra bean fbaic-
inn 'ga li-èideadb ft?in gu glan grinn : tba
e 'na dbrocb combarra a fear fbaicinn aig
na maoir air son ainmbeacb a riombaidb.
Tba e 'na dbeadb cbombarra duine fbaic-
inn a' cur a cbloinne do 'n sgoil : tba e 'na
dbrocb combarra am faicinn air an tOgail
ann an sgoil dubb na sraid. '
SOP AS GACH SEID.1
Na toir bretb a reve coltais. Feudaidh
cridbe matb bbi fo chota coiste.
Cba bu cbùir leanabb a bbi aig a' bbean
mbnàoi nacbaitbne cbumail ; agi;s tba so cbo
fior mu 'n teaniia agus a tba e mu leanabb.
Tba Seancbaidb a' roinn a' cbinne-
dbaonna 'nan tri buidbnean, — a' mbuinntir
a tba smuainteacbadb gu'm bbeil a' cbùis
mar so, a' mbuinntir a tba smuainteacbadb
nacb 'eil a' cbùis mar so, agus an fbeadb-
ainn a tba coma co-dbiù a tba a' chhia mar
so no nacb 'eil.
FACAL DO AR LUCHD-
LEUGHAIDH.
Tha sinn duilich, ged dh'fheith
sinu cho fada rilhe, nach 'eil dealbh
an Ollaimh Mhic Lachlainn deas aig
fear-tarruinn nan dealbh, air son a
cur anns an Aireamh so mar a
rùnaich sinn.
152
AN GAIDHEAL. Ceud Mhios an tSamhraidh, 18'(5.
lOERAM NA H-IMRICH CHUAIN.
Gleus F.
Chaidh n^ rainn dhruidhteach so a chur r' a ch^ile, bho chionn timclnoll air da
bliliadhna dheug, leis an Urramach D. MacEath, an sgireachd Nis, ann an Leòdhas,
air do àireamh mhor de 'n choimhthional aige — agus 'n am measg a' chnid a b' urram-
aiche de na seanairean, d' an robh mdr spèis aige — 'bhi air dol air imrich do Chanada.
Chaidh sinne gu traigh,
A choimheadachd chaich :
Cha till iad gu bràth,
An taobh so!
Long iaruinn fo 'm bonn, —
A' sadradh nan tonn :
Tha feadbainn am fonn,
'S cuid tursach.
Clann bheaga ri gkir' ;
A' mhathair fo phramh;
Fir mhor' ann an sas
'S iad ciurrta,
'Fras-shileadh nan deur
Gu tosdach, ach geur;
A' sealltainn 'n an dèigh,
Le curam.
Iad fein ' dol an iar,
'S an talamh ' dol siar;
Cha 'n fhaicear leo sion
Ach Mùirneag.t
Seall! Mùirneag ' dol uap'
'Dol fodha 's a' chuan;
Fir a's mnathaibh gun tuar,
'G a h-ionndrainn.
lonndrainn eil' ac' ma ta,
'Toirt cridh' goirt agus cnamh,
Luchd an gaoil a's an dàimh,
'Toirt cul doibh.
Dh' fhag sud iad 'n an deigh,
Ni nach fagar 's nach treig,
Comunn blath latba Dbe
'S a' chubaid.
Mu 'n trie 'chruinnich an sluagh,
A Shàbaid 's a Luain,
Le mor aire 's cluas,
Do 'n sgeida.
Leigeam seachad an dan;
'S deanam urnuigb a ghnath,
Gu'n ruig iad oala a's fearr,
Na Quebec!
Beir an t-soraidh so uam,
Gu America Tuath,
Thun caoirich a's sluagh
Mo churam.
'N deadh Bhuachaill' e fein,
Biodh rompa 's 'n an deigh,
Gu 'n dion o gach baud : —
Sin m' urnuieh.
* A translation will be found in our English Department. The Song, with an Eng-
lish translation, and pianoforte accompaniment, is jjublished by Messrs. Paterson &
Sons, 27 George Street, Edinburgh.
t A' bheinn a 's àirde an Leddhas.
THE G^A^EL
ENGLISH DEPARTMENT.
Vol. V.
MAY 1876.
No. 53.
THE PRESENT CONDITION
OF THE HIGHLANDS.
Continued from j;. 123.
5. We now, in the fifth place,
speak of the unfortunate circum-
stance that so very few young
Highlanders learn a trade. This is
a matter very much to be regretted,
as it renders our young countrymen
comparatively helpless in youth and
early manhood, while in old age
they are utterly unprovided for, — a
state of things which would not
happen to provident tradesmen.
6. In the sixth and last place, Ave
may trace a good deal of the poverty
from which our poor countrymen
suffer to the want of education.
Moderate as the school fees have
been fur generations in the North,
many of the people could not afford
to pay them ; and, moreover, thou-
sands of boys and girls were not
Avithin reach of schools, even did
they possess the funds to meet the
expense of attending them. But
here it is worth Avhile parentheti-
cally to pay a tribute of respect and
admiration to the estimable hard
Avorking, ill-requited schoolmasters of
the Highlands, Avho, in receipt of
pay and emoluments barely sufficient
to keep their OAvn souls and bodies
together in the most humble way,
often kept boys at school (ay, and
girls too) for years, whose parents
could or ATould not pay a farthing
for their education. Full many a
prosperous man is now indebted to
those noble, disinterested, and often
much abused men, the Highland
teachers. It may be said that edu-
cational advantages Avere not appre-
ciated as they should have been of
old in the North, and, to some ex-
tent, such is no doubt true, but
then it cannot be expected that
people who are uneducated them-
selves (whercA^er they may live), are
so likely to value educational pri-
vileges for their children as those
people Avho haA'c themselves been
fairly educated. Nowhere, hoAv-
ever, can absolute poverty be so
honestly advanced as the sole cause
for want of education, as in the
Highlands and Islands. The fact
that there is no stated fairly paid
industry being carried on in the
North and West, and the circum-
stance of the very uncertain fisheries
being the main resource for income
of the adult population, necessitates
the going out as herds, messengers,
&c., of the boys of each family.
What these earn generally goes to
the common stock of the household,
and is often (small though it is)
drawn upon for the Avinter quarter's
schooling of the youngsters them-
selves. Any one Avho knows an}^-
thing of the Highlands, knoAA'S the
exodus that takes place from the
schools Avhen the spring quarter
commences, and that only the child-
ren of those Avho are comparatively
Avell to do remain during the year.
The most regular in their attend-
ance haA-^e to absent themselves Avhen
there is a big ebb, or to assist in
planting the potatoes. The Cas-
chrom is a very slow cultivator, and
the youth of both sexes haA^e to
aid their parents, so that the fathers
154
THE GAEL.
May, 1876.
and grown-up brothers may be
ready to go to the Lewis or Barra,
Wick or Helmsdale, Fraserburgh or
Peterhead herring fishing, — the only
stand by of the poor people. The
wonder is not that our Highlanders
are so uneducated, but that they
have as much book learning as
is frequently found among them.
We have known boys in what our
southern brethren would call half-
starving condition (and, in reality,
not far from it), going on with
Virgil, doing their propositions in
mathematics, ready with their al-
gebra, smart with their arithmetic,
good with the pointer in geography,
good in their knowledge of English
grammar, and all pretty much to
the credit of the loving kindness of
their excellent teachers, and their
own unfaltering perseverance.
Having indi-cated this much of
the actual condition of the High-
lands and Islands in a conscientious,
frank, and honest manner, we may
now proceed to discuss what, in our
opinion of the case, should be the
remedial measures to restore the
people of the North to the happy
position, the comfort which they
were in prior to the Disruption in
1843, in at least a good many dis-
tricts. Of course, we know that
unhappiness arising from various
causes was very prevalent before we
were born, that Waterloo was not a
forgotten word when some landed
proprietors, with more or less honest
intention, entered upon a crusade of
eviction which can scarcely be jus-
tified, even under the aspect of the
prosperity attained by many of the
exiles in Cauada, Australia, and
New Zealand. We cannot justify,
and we do not seek to revive the
old story, — the bitterness of those
days when, in many cases, to be a
Highlander meant to be one laid
open to harshness deserved only by
felons ; and we know that High-
landers were then, — they are now,
— the most moral living people in
the world.
It is unfortunate that even the
true friends of the Highlanders do
not always act in a way to conciliate
those who have it in tiieir power to
amend matters, if they were so in-
clined. The fact is, however, that
on many estates which we might
name, harshness of conduct toM^ards
the small tenants has been carried
to such an extreme, that, no matter
with what calmness writers approach
the subject, they cannot but get
irritated as they write of a state of
things which is intolerable. Any
man possessing heart and conscience
cannot but find his feelings revolt,
as he notes the squalor and misery
of the many poverty-stricken, over-
crowded villages now to be met
with in the Highlands and Islands.
In some of these cases, however, it
is fair to say that what land there
is is in the hands of the people, and
that the absence of labour is the
chief cause of the poverty, and the
distance and scarcity of fuel often
the cause of their greatest discom-
fort. Sheep are preferable to deer,
from a national and economical point
of view ; but, so far as the popula-
tion are concerned, there is little to
choose between the two evils which
robbed them of the land which, in
their possession, would make them
comparatively comfortable. As the
matter stands, it is not even " Hob-
son's choice " with them. Much of
the best parts of the islands of Islay,
and Skye, and Glenelg, Loch Carron,
Applecross, Lochalsh, &c., on the
mainland, are devoted to deer or
sheep. We could name several
places where there are people, and
point out several families without a
cow or other useful animal. We do
not envy those gentlemen who are
May, 1876
THE GAEL.
155
responsible for a system ■vrhich is
repugnant to our best feelings. They
detest those who hold them up to
public opinion, because they are
justly ashamed of their own conduct.
Those landed proprietors Avho har-
den their hearts like Pharaoh of old,
are shut up to either giving land to
small crofters at a reasonable rent,
or else help them (the landless ones)
to emigrate to countries in which
they Avill be received with open
arms. We have no expectation, —
at all events very little, — that pub-
lic opinion will, in our day, force
lairds to act with such fairness as
would be implied in their allotting
the sod to men instead of sheep.
The deterioration of land rapidly
going on will be the first thing to
do that, ^ye, however, as we have
said, do not expect to see much im-
provement on the existing state of
matters in our day; and, meantime,
thousands of men, women, and
children, are enduring little better
than semi-starvation. Yet we have
landlords who grudge help to send
the people to Canada, New Zealand,
or Australia. Xay, some of these
paternal gentlemen affect to dis-
approve of emigration altogether ;
yet emigration is the only remedy
open to us as the speediest, the
easiest, the wisest escape for our
poverty-stricken population in the
Highlands from their untoward and
unhappy condition. We have sym-
pathy A\dth those who write bom-
bastically about the rights of the
people, — flattering them Avith hopes
that public opinion, evoked by mere
provincial organs, will set them
right, and make the landlords do
their duty. We deprecate most
sincerely the holding of our most
famous and flourishing colonies to
odium as " primeval wastes," and
terrible regions of backwoods, by
men who know nothing personally
on the subject. We would .treat
with deserved contempt those men
here and there who think it not be-
neath them, when they have got
possession of the grumbling com-
plaint of some lazy, unsteady fel-
low, to go about among the people,
' and prejudice their minds against a
country, the going to wdiich is their
only salvation. We have some such
selfish fellows now in view, and
know full well that they care not a
pin point what happens to the poor,
so long as they have them with
them to grind still further. No ;
we say decidedly, and we are ready
to argue the point Avith all comers,
the fairest chance for landlord and
people at this moment is presented
in the cry for an influx of the latter
into our colonies. Let the lairds,
post-prandial orators, and magnilo-
quent writers of antique articles, all
unite in assisting those Avho are
willing to go, and who are of good
character, of course, to sail for
Canada, Australia, or New Zealand,
— the sooner the better. It is not
only execrable landed proprietors, —
some of Avhom we might name, and
whose myrmidons Ave haA-e oftener
than once seen pulling doAvn the
houses of helpless crofters, to Avhom
we Avould recommend to aid and
encourage emigration ; but some of
the best proprietors in the Highlands
(some of Avhom Ave have already
named), whose people have been
increasing and multiplying to such
an extent as to cause them to be
now overcrowded in the diff'erent
rural hamlets in Avhich they used
to be so happy and comfortable, be-
! cause they were themselves not so
numerous, and the land Avas sufli-
cient to help them to maintain them-
selves.
What we want is something prac-
tical and practicable. Emigration on
a large scale is quite practicable, if
156
THE GAEL.
May, 1870.
gone about rightly. Wo know, we
expect, of course, that we will be
met with the scarcity and high price
of labour in Glasgow, Dundee, and
other great towns, and we answer
from personal knowledge of the
matter, that our Highlanders are
not adapted to the kind of work
those centres can offer. We know
that hundreds of young men die
yearly from diseases contracted
under such circumstances. We
know, and we make the statement
with all due deference, that the moral
atmosphere of our cities is not good
for our northern people ; and we
know, also, that there is not constant
Avork, — constant work in the South
for the Highlanders ; and even if
there were, we would still say with
the elder Dr. Norman Macleod (than
whom Highlanders never had a
better or more sincere friend), the
only way to insure their ultimate
independence is to allow them to go
where they can Avork for it, and on
their own lands. Therefore we say
we conscientiously advocate emigra-
tion.
PROFESSOR BLACKIE ON
OSSIAN.
The following is extracted from a
paper recently read by Professor
Blackie, before the Royal Society of
Edinburgh, on the question whether
or not the Gaelic Ossian is a trans-
lation from the English.
Professor Blackie said that the
recent revival by a distinguished
Celtic scholar of the theory of Laing,
that Macpherson's Gaelic Ossian is a
translation from the English, afforded
an opportunity of examining that
question in a more strictly philolog-
ical fashion than it had hitherto had
the fortune to enjoy. Parts of the
question were no doubt touched by
Mackenzie in the Report of the
Highland Society, published in 1805,
by Graham in his dissertation on
the authenticity of Ossian, by Dr.
Clerk of Kilmalie, the distinguished
author of the new version of Ossian
in the late splendid edition pub-
lished at the expense of the Marquis
of Bute. But systematically grappled
with the question had never been.
Having recently gone through the
whole of the originals, he had made
careful notes of whatever might
tend to settle this question, and he
had come to the conclusion, in the
face of the statement of Mr. Camp-
bell— whose authority, no doubt, is
one of the highest on the subject,
that the Gaelic is unquestionably the
original. The tests by which a
translator's hand seemed clearly
discoverable were the following
five: — (1.) In the English version,
awkward, forced, and unidiomatic
expressions frequently occur, which
can be clearly traced to the influence
of a Gaelic original. (2.) In all
poems of any antiquity handed down
in manuscripts, difficulties will occur,
arising fron; obsolete words, errors
in transcription, confused connection,
and other causes. In such cases it
is a common practice with transla-
tors to skip the difficulty, gloss over
the matter with some decent com-
mon-place, and sometimes to make
positive blunders, which it is not
difficult for a philologer to expose.
All these signs of a translator's hand
are frequent in Macpherson's English
and would be more so had he not
indulged in such a habit of skipping
generally, that it is difficult to say
in certain cases decidedly that the
skip was made because the writer of
the English wished to shirk a
difficulty. (3.) It is a common
practice with translators, when they
find a passage a little obscure, to
remove the obscurity by some
May, 1876.
THE GAEL.
157
manifest alteration of the phrase, or
even by interpolating a line or
interlarding a commentary. This
also occurs in Macpherson. (4.) It
is not always that a translator writes
under the same vivid vision, or the
^same fervid inspiration as the
original poet ; and the consequence
is that he aviII occasionally degrade
poetry into prose, and specially fail
to bring out that individuality of
character in his word-painting Avhich
Euslvin has so triumphantly insisted
on in the case of the sister art. The
instances of failure to seize the most
striking features of the original, and
the substitution of generic for specific
epithets, are frequent in Macpherson.
(5.) Most translators yield — some-
times, no doubt, wisely — to the
temptation of improving on their
originals ; and Macpherson, from
what we know of him, was the last
man in the world to think of resist-
ing such a temptation. How much
of the Gaelic, as we now have it —
that is, his clean copy of his own
originals — was subjected to this pro-
cess of beautification, as we may call
it, no one can now tell ; but he (the
Professor) seemed to have traced in
several instances departures from
the simplicity of the original Gaelic,
which can be explained most natur-
ally on the supposition that they
proceed from a translator who had
jàelded, without any just cause, to
this flattering seduction. After
illustrating each of these tests by
example from Macpherson's work,
the learned gentleman concluded by
stating that when the results thus
obtained by a purely philological
induction were combined with the
amount of external evidence to be
found in the Highland Society's
Keport to the effect that Macpherson
actually did translate from Gaelic
originals, and was seen by various
parties for weeks and months em-
ployed in the work of translation, a
cumulative proof was produced that
he was most anxious to see by what
arguments Mr. Campbell could rebut.
If that gentleman, to whom Celtic
literature owes so much (and who in
fact is the wolf of the Ossianic
question), or any Galician who thinks
with him, shall succeed in leading a
counterproof, he (Professor Blackie)
could not conclude that, considering
the scrappy and fragmentarv nature
of some of the materials in Macpher-
son's hands, it might possibly have
been the case that the translator
filled up some of the gaps in his tale
in English, with the intention that
they might be done into Gaelic
before publication by Strathmaine,
Captain Morrison, or some other of
his Highland coadjutors ; but that
the English, as a whole, is a transla-
tian from the Gaelic, and not a
translation of the best quality in
many respects, may be accepted as
one of the best ascertained facts in
the whole range of philological in-
vestigation.
After the reading of Professor
Blackie's paper. Professor Sellar put
several questions generally of the
authorship, history, and internal
characteristics of the Gaelic and Mr.
Macpherson's English versions of
Ossian, tending to the result that
Professor Blackie's labours, notwith-
standing the theory of forgery, was
not completely displaced. The Rev.
Dr. Cazenove followed in the same
direction. On the other hand,
Principal Shairp, of St. Andrews,
expressed a distinct and decided
opinion that Professor Blackie, by
his application of the philological
test in the consideration of this
question, had struck upon a vein of
criticism which they hoped the
occupant of his future Celtic chair
would follow up to a successful
result. He thought also that Pro-
158
THE GAEL.
May, 1876.
fessor Blaclvie had hit upon the true
solution of this controversy.
-0-
LEWSIAXA.*
Those of the public who take an
interest in the affairs of the truly
moral, excellent people who live in
the island of Lews cannot do better
than read Mr. Anderson Smith's
work. Lewsiana is, in truth, a very
interesting book. It is calculated
to open the eyes even of people who
seem to think that they know the
inhabitants of the North of Scotland
pretty well. The volume enters
into the most minute details of
every-day life, and gives them in a
manner so graphic as to sustain the
interest of the reader to the end.
It matters not whether it is a High-
lander, an Islander, or a Lowlander
who cons its pages, if he care for the
episodes of most humble, homely
life, Lewsiana will not disappoint
him. If the reader hails from west
of Inverness, he may probably think
that the author is, by a good deal,
too graphic in his sketches. In
fact, the extreme primitiveness of
the Lews people is pictured forth in
a manner which makes us almost
doubt that we are reading about the
lives of men and women who are
our contemporaries in the year of
grace 1876. Still we are assured
that Mr. Smith is sufficiently ac-
curate in his delineations of life and
manners in the Outer Hebrides, and
we cannot repress a longing to be-
hold in their native island people
whose relatives we have met at
home and abroad performing very
important functions. It is gratify-
ing to know that, intimate as are
the relations which exist between
* Lewsiana ; or, Life in the Outer
Hebrides. By J. Anderson Smith. Lon-
don : Daldv, Isbister, & Co.
the sexes in the Hebrides, there is
probably no part of Scotland in
which immorality is less prevalent.
And as to crime of a heinous nature,
that is unknown in the Lews. We
know no better field for the exer-
tions of the emigration agent, for.
we are persuaded that, benevolent
although the proprietor certainly is,
there is nothing could possibly be
of so much advantage to the inhabi-
tants of the island as proceeding to
the colonies. In them there is ample
scope for the industry of all who
choose to settle in them ; and there
is nothing required to ensure suc-
cess but sobriety and steadiness,
strong hands and arms, with cour-
ageous hearts ; a willingness to
work for a competence. But what
do we find at home, unless over-
crowding in hamlets, through the
constant marrying of the young
people, as described by our author,
— several families being compelled
to share a small croft, which was
originally little enough for one. We
happen to know of one instance in
which addition was added to addi-
tion of the family residence, as one
son after the other got married,
until at last the house nearly landed
end on to the beach !
We regret that, owing to our
space being so very limited, we can
give but little by way of quotation,
and, in doing this, we are met with
the difficulty of selection, — selecting
the most striking parts that is.
Probably the following will amuse
as much as anything in the book : —
" What are yot; laughing at 1
Lift the creel in quickly, and take
your oar ; don't you see we are
almost on the spray-girt rocks 1 In
comes the creel, and a strong eflfort
shoots the heavy boat out of immedi-
ate danger, and gives us liberty to
examine the inhabitants, crouched
one in each corner, with others
May, 1876.
THE GAEL.
159
clinging absurdly to the netting —
huge crabs every one of them, dis-
gusted with life and with one
another, looking intolerably stupid
and ashamed of themselves for
being so " taken in." Not one of
the lot is small enough to force
itself at any angle through the hole
it had entered at. Cork after cork
comes slowly in as the last creel
approaches the top of the water.
What an eager plunge ! "I have
him," shouts Anish, as he raises his
delighted face and displays a mighty
lobster, his great nippers hanging
like the heavy fists of a ploughboy
on his way to Church." (?)
AVe commend Lewsiana to the
public, and beg to say that if it does
not tell all that might be told about
the island, it certainly is a fair in-
stalment. It shows how bravely
and cheerfully, how contentedly and
honestly the people wear out their
lives without a thought of moving
to countries in which they would
exchange a state of perpetual
indebtedness and dependency to one
of freedom from pecuniary liabilities
and prosperity. We say nothing of
the chapters devoted to the antiquities
of the Jews except that they are
very interesting.
THE EMIGRATION LAMENT,*
(translated bt I. G. ).
We've gone to the shore,
With those who no more
Shall see their own Isle,
For ever.
Th' iron ship 's now their home.
Through white curling foam
They speed some in joy,
Some weeping,
See childhood's glad eye ;
But list, woman's sigh !
Ev'u manhood's stout heart
Is breaking !
* For the Original, see the Gaelic De-
partmect.
Hot streaming tears flow.
Now silent, in woe,
They're looking behind
In sorrow.
Still sailing on west,
From the land they love best,
They gaze upon nought
But Muimeag ! *
See Muimeag depart !
Dear hill of their heart.
Now lost to their view.
For ever !
'Tis snnk in the sea,
Each cheek becomes pale ;
Oh ! list yon wild wail
For Muirneag.
Dear friends, loved so well,
Are left far behind,
Fond bleeding hearts swell
With anguish.
When, far, far away.
They'll think of God's day,
His house, and the saints' sweet
Communion.
There each Sabbath-day,
Besides oft to pray,
They gathered to hear
The glad tidings.
Now hushed be my song.
For those forced to roam,
Thus driv'n from their home
And kindred.
When time shall have jiassed,
May all meet at last.
Safe at yon fair haven.
In glory !
Winds, waft my farewell.
To Canada's shore ;
I'll never see more
My people !
That Jesus may shield
My flock fr&m all harm.
With His loving arm.
Is my prayer.
THE STONE, BRONZE, AND IRON
AGES.
Dr. Arthur Mitchell recently delivered
a lecture on the above subject in connection
wth the Society of Antiquaries, in the
Freemason's Hall, Edinburgh.
He set out by explaining that the present
lecture would relate chiefly to some objects
found in actual use in Scotland which were
still occasionally made of stone, though
generally of some other material, and which.
Muirneag is the highest mountain in
the Island of Lewis.
160
THE GAEL.
May, 1876.
though quite modern, might find a place on
the shelves of collections of antiquities, be-
ing in no radical respect different from
similar objects which do find a place there,
which were quite properly enough believed
to be of great age. Classifying antiquities
under the familiar hea ds of the stone, bronze,
and iron ages, he proceeded to show the
value and nature of such a classification of
antiquities, the respects in which this
classification was practically useful, and
the respects in which it led to error when
its true nature was imperfectly understood.
Antiquities of the stone age were regarded
as the relics of men who were ignorant of
the use of metals, and who depended on
stone, bone, wood, and other readily acces-
sible natural products for their implements
and their weapons of the chase or war.
Those of the bronze period again were held
to be relics of men who had acquired a
knowledge of copper, or copper alloyed mth
tin, and who used that knowledge to make
cutting implements of a more serviceable
character than those which could be made
of stone. Those of the third age were
relics of men who had discovered the way
to make and use iron and steel, and were
thus acquainted with a material which
superseded both bronze and stone as re-
garded the character and value of the tools
or weapons which could be made of it.
This, he remarked, was an ingenious classi-
fication, and it was one which had, no
doubt, proved itself to possess practical
utility. Yet it might and did lead to- error
in various directions, whenever we treated
it as applicable to the whole human family
and lost sight of its inherent imperfections
and weaknesses, and of the limitations and
uncertainties in its applicability to all
restions of the world. The relics of the
stone age, wherever they were found, in
the present state of our knowledge, we cer-
tainly must regard as revealing the exist-
ence of man in a primitive and uncultured
condition at some time or other in that
place ; but it by no means followed that
the next stage of his culture would invari- 1
ably have for its chief characteristic a
knowledge of the usefulness of bronze, and
of the way to obtain it. It was quite con-
ceivable that he should pass from the stone
into the iron age without knowing anything
about bronze. With reference still further
to the errors which might arise from regard-
ing this classification as indicating neces-
sarily successive stages of civilisation, it was
desirable that it should be understood that
though it might be correctly said of a people
that they were in an iron age, this would not
at all imply that they were in an advanced
stage of civilisation. That might be true
of them, while it was also true that they
were barbarians and savages. We ourselves
were already in our ircm age, and had been
so for we could not tell how long, when the
Romans paid us the first of those visits
which exercised such a happy influence over
the destinies of our land. At this day the
people of Central Africa were in their iron
age, yet they were scarcely men in the
opinion of some, and if men, they were so
low in the grade of civilisation that from
them the slaves of the world were drawn.
They were, nevertheless, in their iron age.
Yet there was no evidence of their ha-ving
ever been in a stone age, and no evidence
had been obtained at all, so far as we knew,
of their having passed through a bronze age.
He would like to go even further still in
showing the defects of this classification,
and he would ask why a man who used
bronze weapons should be inferior to a man
who uses iron weapons ? There was a very
considerable leap from stone to bronze, but
the leap from bronze to iron was compara-
tively simple, and certainly it was a step
which need not of necessity be taken at all,
since among some people the appearance of
bronze, for whatever purpose used, must
follow instead of preceding iron. From his
argument the lecturer inferred four things —
(1) that the classification of antiquities into
those belonging to the stone, bronze, or iron
ages has no absolute or definite chronological
significance ; (2) that it equally fails to in-
dicate stages of civilisation in the sense of
being invariable gradations of progress to-
wards existing civilisation, necessarily con-
secutive and universally applicable to all
the varieties of the human race ; (3) that
the three periods, even though they may
successively present themselves in two coun-
tries lying close to each other, still need not
synchronise — that is, the one country may
still be in its stone age, while the other has
passed into the bronze age ; and (4) that
the antiquities of each country must be
separately studied with reference to the fit-
ness to it of such a classification. The lec-
turer next touched upon several other points
affecting the value of the classification he
had criticised, and went on to describe and
exhibit a number of stone objects which he
had found in the north-west of Scotland,
and which were used as implements at the
present time. These objects, which had na-
turally been classed with the relics of the
stone period, were of recent manufacture.
Many of them might be spoken of as sur-
vivals of the stone period, and they would
all be regarded as of great age if they pre-
sented themselves without a history.
g-^^iidh:e.a.l.
" Mar ffhat.h solu'ts do m' anam fein
Tha sgeiila na h-aimsir a dh' fludhh. " — Oisean.
V. Leabh.] DARA MIOS AN -T-SAMHEAIDH.
[55 Air.
TURUS MARA.
Bha a' gliaoth ag ealadh bog blatli
o'n deas ; agiis tlas greiue a' platbadh
gu tlusail air gacb taobb. Cbith-
teadh a gbaoir-tbeas a' ruitb 'ua
deana cbritbeaiiuach tbar giiirme
nam blar is thar uacbdar gbis nan
loch air bearnaibb ceatbach faiie
nam beann, Blia loch a' Bbogha
Mboir le a bbroilleacb seamh boidb-
eacb 'na sbineadh gii faoil farsninn
fa'r combair. Tha a' cbnith agus a
shnuadb ag eiridh an drasd mu
(?hoinneamh sgathan mo mbac-
meamna. Tha mi faiciini a chinu
aosda le chearcal ban mu cbnin a'
foiseacbadh gu tosdach ri buinne
fbiorgiilaQ Bbeul-an-Atb cuiriiiclile
gu diombair fasgacb le tiugb mbean-
glan nan craobh. Ag'us nach luracb
a sheallas riomball geal Tliraigb-
Laiiga mar sgriob oir air a tarruing
sios cul a cbinn ' Agus Bealach Dearg
'na eideadb scar! aid rioghail a' fiad-
bachadh anfbir-tburuis gu criochaibh
buidiieach Cliille-Chumain. Tha
thusa a loch tbaine cbaoiuib fhasgaich
gun cbaocbladb ad mbaise ; sgiaui-
bacli agus taitneacb do sbuil a' mha-
raiche mar a bhatbu ann au laitbibh
ciau na Feiniie. Mar tha Daii an
Deirg ag innseadh : —
" Ciod am fath bhi 'g udal cuain,
Is Eilean fuar nan geotha crom,
A' sgaoileadh a sgiath 'nar coinneamb,
Gu'r dion o dhoineann na h-oidhche ?
Tha e ciom mar bliogh' air ghleus,
Tha e seamh mar uchd mo ghaoil,
Oaitheamaid an oidhche 'na sgeith,
lonad eibhinn nan aisling caoin."
No mar a sbeinneadh ann am Beurla
le aou do uaistnicli bhardail au eilein
fein : —
" The Loch seemed anxious to extend
Its hoary head to fair Bridgend,
To kiss the fairy home of Islay,
Where the green woodlands brghtly smile
aye;
And thus we viewed the sweet array
Of barks that on its bosom lay,
The welkin distance of its shore.
And heard its music evermore."
Mu dbeireadb cbimnaic sinn gob
bioracb ua Birliuu a' tigbinn am
fradbarc fo ghualainn ghlais Chnoc-
na-faire; agus cha b' fhada gus an
robh a sron an taice na lann-aig bbig
sbios fo'n Fiiardaich Fhroinich. An
tiotadh bha siuu sbios ; agus bu
cheutach an surd a bha air a' Pbap-
annacb Cholacb agus air Ishmael
Ileacb, mu'n robh au seaufliocal gun
teagamli fior — "Nach toir uuiir no
monadh au cuid o dhaoine sona."
Eadar ramh is seol cha b'fhada
gus an robh siuu fein agus a'Bbirliu
a mach air druim ghuirm an Loch ;
Ardlaracb, Gartbreac, Crotliacb, is
Cul an Lagain ann an ordiigb boid-
heacb au deigh a cbeile air taobh
sear an Loch, agus Brutbach-a'-
Chladaich geal, ur, aitreambach mu'r
coiiineamb air an taobh siar. Ag
ealadh mar so a sios gu seamh socair
air broilleach fuarghlan an uisge
fhuair Ishmael cothrom speilearitacbd
a theanga a bhi 'ga chur au cleach-
dadb. Mar naistnich Ileach bha
earbs' aig Isbuiael asainn nach
bratliteadb e mu na sgeoil thait-
neach Ian do fbein-gbloir a bha e a'
taouiadh a mach. Cairdeau is eolaich
CO cbluinneadh uainn ei Agus
cha'n'eil an so ach cagar beul-fo-
11
162
AN GAIDHEAL. Dara Mios an t-Samhraidh, 1876.
fliraocli air a' chuis nach niig cluas
ciiirt no Goill. 'Sanii aig Ishiuael
fein a bha 'n t-innseadh blasda air
treubliantas nan diulnacb a bh' ai.u
deth fein agns do'ri Cholach : Na
bi-ic shnrdagach agus na gealagan
mear boidLeach a thug iad a linntean
doiin diomhair na b-ambunn ; agus
iia l)iadain tbai'agljeal airgiodacb a
thug iad 's a' nihochthrath a oirean
seauib an Locb. Uba robb Fear an
Tigb Bbaiu a' faotainn idir a leitbid
do I'usgadb 's a bha na Goill, o'n is e
an Gaidheal a bh'ann. Nach e na
daoine mora fein le'n laghan a leon
cridhe naibhreach nan (iaidheal !
Dh' fhalbh an abhaisd thiachdnihor
a bh' anil o shean, 'nuair a dh'
fhendadh fear dol a mach 's tigbiun
dachaidh le a cboinean, no ghearr,
no fhiadh. Tha iasg a' chnain siar
fein a uis fo chis ! nach ann air an
t-saoghal a thaiiiig an da latha !
Nach e na cismhaoir fein a thng
an dile ruadh a ris air a' Ghaidheal-
tacbd 1 eoin nan speur, is eisg na
niara, is maghaich an t-sleibh tha iad
a cur fo ghlais nihi-madurra o lamb
an duine bhochd ! Ach tha duil
aig Ishmael- is aig a' Cholach ri la
ail aigh aims an teid a' ghlas mhi-
naomh ud a chur 'na smal. Agus
aims na huthibb dorcha ansbocrach
a tb' anil tha iad a' briseadb agus a'
bioranachd ris a' ghlais gun taing do
chuirt, 's do shiorram, Nach 'eil e
cho nadnrra do dhuiue teothadh ris
na bradain cheutach luachmhor 'nuair
a chi e na uasail ghlana 'gam falcadh
fein ann an ioinaLiibh an loch far
am bi iad ri cleasachd gbasda anus
an tachdar do fhioruisge a thainig o
bhun na b-anihuiin. Tha ain buai-
readli ro laidir air son full is feoil
choitcheann : — co a b' urrainn fui-
reach bhuacha"? Tha na leabagan
bochda gle laghach le am bodaich
bhog ruadha is leis na lauganna
seang glasa ; ach co a cboimeasadh
iad ris a' bhradan nasal Nach e
an Cruithfhear a chuir 'sa mhuir e
agus cha 'n iad daoine ? 'Nuair a
bha Ishmael a' reusonachadh mar so
tacun le fileantachd chomharraicbte,
bha .suilean a' Cholaich a' beotha-
chadb. Bha iargain turns creich na
b-oidhche raoir a' falbh ; is chnireadh
e aoiita a nis agus a rithis ri reuson-
achadh teanga theallsauaich Ishmaeil.
Bha sinn a uis sios seacbad slios
glaschreagach an Ocbda-Fada. Bha
am bata laghach a' gluasad gu gasda
a sios air nachdar trom nan lunu a
bha 'gau caradh fein a steach a
doimhneachd bolg na li-Atlantic.
'Scha robh sinn fada gns an robh
sinn a steach ann am Port Mor
Aoileastaidh.
Cliaith sinn an latha san Roinn —
cearii ainraeil Mhic-Aoidh. Roimh
chiaradh an fheasgair dh' fhag sinn
am port a thilleadh do 'n cbala dh'
ftiag sinn. Cha robh deo gaoith ann
agus cha robh ach na rairah sblis-
neach a shineadh a mach. Ceanu-
rnisgte casrnisgte b'e Ishmael is am
Balach Ban Colach na suinn threun
nach sgithicheadh ramh. Cha b'
fliada gus an robh gualaiun Gob na
Banna gle fhada 'nar deigb ; agus
Maol na h-Oighe ghuirm 'g a falach
fein ann an dubhradh an llieasgair.
Bha Ishmael le theanga fhonuoir a'
cur surd oirnn air fad ; 'nuair a
gblaodliadh e nis agus a rithis,
" Sgriob leat i, a Bhalaich Bhain !"
shaoileadh tu gu'n robh am bata
fein a' gabhail misnich, blieireadh i
a leitbid do shurdagan beo aisde a
steach linne dhuirche an Loch.
Thugadh an sinn treis a' cagnadh
nan coimheach a tha gabhail seilbh
air fearann torach lie. Bha mi
toiMcht' thuigsinn nach robh dad do
dh'eud salach anns a' Bhalach Bhan
no ann an Ishmael mu'n chnis so.
Cha robh dhith orrasan, na balaich
bliochda, ach saorsa fhaorainn dol
an deigh gearrfhiadb, gealaig, no
bradain mar a bu mhath leotha, agus
Kara Ifios an t-Samhvaidli, 1876.
AN GAIDHEAL.
168
gloiiie do mliac-na-bracha a iiis 's a
rithis a clinamli an t-siotliainu ;
faigheadh iadsan so agiis cha robh
a!i corr adhitli orra ; cha sbalaiclieadh
iar an lauihaii ri uir uo li fearaun ;
dh' fhagadh iad e aig Gall no Gaid-
heal 'sam bith a bbeireadb bavr d'a
nachdar. Bba iogbnadh orra mar a
bha mise ag innseadh dhoibh gu'n
robli fior fhiiil nan Gaidheal aun an
cnid do ua Gaill a bha 'sail eilean.
Gu'n robh bantighearna oirdhearc
Bhruthacha'-Chladaich do chlann
aimneil nam jNIathonach, do'u teagh-
lach airidh iid dheth 'm bheil Sir
Seumas Mathonach, nacharan Leodh-
ais. Agus g'u dearbh fein clia 'ii
'eil cliu no buadh, no fialachd a
bbuineadh do iia baintighearnan
Gaidhealach o sheaii nach 'eil air an
riochdacliadh inntese. Gu ma fada
sona bhios i fein agus a fear agns a
teaghlach ag'us a cnid :, —
" Bana-Ghaidbeal, oirdhearc, statail,
Fialaidh. cairdeil an rua san cri ;
So dliuit failte am measg nan Gaidheal,
Gu'n robh thu aghmhor ad thigh 's ad ni. "
Ach tha sinu a nis a' tarruing gu
port ; is g-ed is iomadh mile a dh'
fhag siiui 'nar deigh tha na h-iom-
raichean cho ealamh iasgaidb air
cul nan ramh agns a bhios na h-eoin
bheaga cho mear a dhol a sheinn
aig" eiridh ua greine. Anns au
dealachadh tha mi dol a dh' fhagail
am dheigh airduilleagaibh neo-bhasm-
hor A' Ghaidheil brigh cridhe naist-
ueach bardail a fhuair mi auu au
cainnt charrach nan Gall : —
' ' Isle, once famed in song and storj^,
Joj-^ed I tread thj^ earth once more !
Proud I view thj' shreds of glory.
Shading stream and loch and shore.
" Still to me thy broken splendour
Is not all that makes thee dear :
There are chords of love more tender
Sealed by holy friendshij^'s tear.
" Islay dear I I love thee ever !
All thy scenes and deep -blue skies ;
All thy kindly hearts that never
Virtue, Love, and Truth despise !"
LITIR.
Dear Mr. Editor, — That the
Bai'ds who sang aforetime, and who
are now dead and gone, should be
held in lionour and be frequently
quored, and were quoted, but with
p'ide a:id respect,, is all very right
and proper. But does it not strike
you, as it has frequently struck me,
that we are rather apt to be in-
different to, and regardless of the
works of our living contemporary
Gaelic song writers ? We have it on
classical authority that there were
brave men before Agamemnon ever
wielded mace in single combat or ia
the mad bruilgie of a general engage-
ment. We would say, if we dared
to meddle with the dictum of a
classic, that not only were there
brave men before Agamemnon, biit
equally brave, or braver men after
him, after he had long slept with
his fathers, and being resolved to
dust and ashes. We, too, have had
our Bards, aye, and we have our
Bards still, and it is neither wise
nor well for us to neglect and ignore
our contemporaries, as is too often
done. As a single step in the right
direction, I beg to send you for
insertion in the " Gael," a song com-
posed on the marriage of Lochiel,
I in December last. The author is
! Duncan Maclntyre, North Ballachu-
lish, in my immediate neighbourhood.
t I think you Will confess that in
every respect it has great merit.
The historical allusion in the ninth
stanza is to the origin and name of
the great house of Buccleugh, for it
is needless to inform you really that
Lochiel's wife is uo less a person
than Lad}'^ Margaret Scott of Buc-
cleugh.
With every good wish for the
continued success of so admirable a
monthly as the "Gael," I am, ti^c,
Nether Lochaber.
164
AN GAIDHEAL. Dara Mios an t-Samhraidh, 1876.
ORAN AlIl POSADH LOCHIA!^
CkaN-CiNNIDH NAN' Gamhsronach,
Mac-Dhomhnuill Duibh!
I.
Seinnidh mise dhnibh briatliran
Tha ro-chiatach as taitneach,
Mil dheigbiim Lochial
A bh' ai^ain riamh na cbiiil taice;
Cba'n'eil duine anus an riogbaohd
Nacb ciial' ^'ach ni miir a thachair,
Neo tha bnidbre nan eluasan
'S botbar-fbuaim 'stigb uau claiginn!
11.
Chualas sgeula air a gbaisgeacb
Tha ro-tbaitneach ri innse:
Geug da'n darrach gun mheang
A bb' againn ann bbo cbionn linntean,
Tha e 'm bliadbna n deigh posadh
Ki ban-diuc og ard na riogbacbd
Le daingeautas laidir
Agu3 cairdeas gun chrioch air.
III.
Sid an oidbche bba soillse
'S gum b' ro-aoihinn Lochaber;
Eadar Caolas-Ic-Pbadruic
Agus braidbe Locb-Areaig;
Teiiie mor air na beanntan
Air gach meall agus bacach;
Lasair dbearg 'dol 'sna speuran,
'S '(^ann bu leir dbuinn an t'atbar !
IV.
'S ioma maigbdean bba truagli dheth
'S'an taobh tuath so, fo smallan,
An duil gvui deanadh i' bhuanachd
Le suairc 'sle cul-taicc:
Agus ban-tighearna uasal
'Bha 'n duil gur bruadar a bli' aca;
'S tha nise 'n deigh dusgadh
Bbo thursa Ian airsneul.
Sid an dream a bha uasal
'On a ghluais iad fo'n ascaid;
Sheas an riogbacbd, 'sbu dual dhoibh
Le faobbar tuaitb agus claidheamh:
Craobh dbearg do'n darrach le rusg,
'Si gun lub a's gun ghaiseadh.
An dailleag ghorm 'si cho curaidh
Leis an driucbd 'si Ian mealla.
VI.
Bha iad baigbeil a's truacant,
Ei a cuid tuath air an fhearan
'S gach linn dh'eiricli uapa
Gun bu dual dhoibh a leannachd,
Gridhe fialaidh a's jjairteil
Agus liaigbeil mar charaid:
'S gheibb iad ur.-am gu brath
Mar a sbabhail iad Glaschu !
VII.
'Stba sinn toilichte am bliadbna
Deagh Lochial bhi tighin dachaidh,
Le bean og a chul dualaicb
An leadainn chuachaich, chuil-chleacli-
daich,
Tha a sios mar an fhaolan
'S a gruaidh mar chaoran air mheangan
Da shuil mbeallacb, ghorm, blioidbeach,
Is mbealla chomhnard na anuir.
VIII.
'S 0 cha'n ioghna mar tha thu
'8 thu tbigbin an aird o' na Scotaicb,
Bha iad fogbuinnteach, dileas,
Fo an sinnsireachd an toiseach;
Bha iad measail an Albaiu
Am measg gach ainm a's gach cogadh,
'S' dhaindeoin Shasuinn 'si stri ris
Ghleidh e chriochan ge b'oil leo.
IX.
Sid na doinne tha ainmeil
Bho a linn aig Righ Seumas
'Nuair a chaidh iad do'n mhunadh
A db'iaraidb sithinn le eibbneas,
Chuir Righ Seumas an fsaighead
Anns a bboc 's cha do gheil e
Rinn an Scotacb a chasgairt',
An curaidh gasda 's an treuu-fhear!
X.
Tha sinn a rise Ian solais
A bhan-duic og 'bhi tigh'n dachaidh,
Mar ri oigbre Mhic-Lhomhnuill
l''ar 'm bell gash seorsa dbi pailt ann.
Alarbhar fiadh a's a mhunadh,
A uineig mullaich a Gbaisteil,
'S air bradan lannach, geal, ciatach
A seomar iochdar an tighe.
XL
'S gu'n robh sonas a"s buaidh
Leis a charaid uasal so 'thachair,
'S gun bi'n t' Ard-Righ mun cuairt doibh'.
Gach taobh an gluais iad 's angabh iad;
Tha sinn a nis air Ian docbas
Mu 's e 'n t-ordugh e thachairt
Gun tig oirnne oighre og
A ghleidheas corachan athar.
Let us not then, Mr. Editor, be
forgetful of our Bards, a little kindly-
recognition of their occasional effu-
sions, may incite them to a richer,
freer, nobler hnrst of song than they
should ever think of even attempting
unless under sense of the strength of
heart and buoyancy of spirit im-
parted by a friendly pat on tlie
shoulder.
Dara Mios an t-Samhraidh, 1876.
AN GAIDHEAL.
16^
TAiBHSE A' MEANSE.
Mu cheud bliadhna seacliad,
blia moran sgeulachdaa uainhas-
ach, air an 'n iimseadh do chloimi.
Thainig leabhar macli ma 'n tim
sin, da b'ain.in. " Saobhal do-
fhaicsinneach a 'n aibhisdear air
a I'hoillseachadh." Leabhar Ian
do sgeiilachdan, air taiisagan,
mortaireachd, buidseachin, clra-
oidhean agus sitiiicliean. Bha
an leabhar so, air' a leiigh le
cloinn, agus air 'n leanachd, le
sgeuiachdan eaj;lach eile, gus 'n
robh oigridh, clio eaglach agus
nach sealladh, iad air 'n culaubh,
air eagal 'a "'n sean-ghille bhi
ann; bha iad creidsin cho raor,
agus nach raehadh sean daoine,
do sheomar dorch an deigh
dorchoiche.
Bha taihhse mhanse, air a
roghainneach gu trie, o 'n bha e
oillteil, uamhasach, saobb-chra-
bhach, fiadhaich rolaisteach, mar
bha 'a 'm beul-aithris ga chuir 'a
'n ceill, gu 'n robh fear gabliail 'a
'n rathaid, air a spuinn, agus gu
an-iocbdrnhor, air 'a mhortadh,
agus a chorj) air fhalacli sa
cboille aig Bochal]ie,a mi-shealbh
na tubaist, 'a bbitb air spuinn
agus mhurtadh, 'a fhaodadh
striochdadh leis, ach e bhi air 'a
sgaracbduinn, bho adhlacadh
criosduidh, ni robh an comas,
taibhse cubhaidh teo-chridheach
's an bi 'a ghiulain ; mar sin air
fuireach, do 'n taibhse gus an
robh fhoighdinn air ruith amach;
chaidh e gu foirfich diadhaidh,
ro-naomh 'a bhuineadh do 'n
eaglais, agus dh-innis e dha mar
a thachair, agus dh-aslaich e 'm
foirfich, gu dol agus na cnamhan,
thogail, agus an cuir ann 'n cladh
coisrigte. Bha an t-eildeir ga-
bhail eagail, gu biodh iad sgeig
as flinaid air, ni chum car tiom e
bho innsea'lh, na fearo 'a thoirt
do n orda.o-h fhuair e. Ach air
gach oidhche,bha a'm fear-ceilidh
neo-shaoglialta, tachairt ris, gus
'n robh e air chomh-eiguach, gus
an sgeul chuir air beulaobh'an
t-seisean, agus e 'a'g athchuingich
an comhaiiie.
Nuair chomh-choird iad, gu
geill 'a thoirt do 'n iarrtas tamh-
aidh, ach nuair bha iad coimh-
lionadh, na riaghailt-chrabhaidh,
dhearmaid iad an claigionn. gus
'n robh an t-iomlan de 'n riagh-
ailte, chrabhaidh, ri oibreachadh
thairis rithist, mas b-urrainn an
taibshe mi-shona, fois fhaotinn
san uaigh. Bha an sgeulachd so,
re moran bliliadhnachan, ag
cuir moran oillt agus uamhas, air
an oigridh, bha comhnuidh ma
'n aite sin. San dli' eirich an
sgeul gu ro shimplidh, nifu* tha
'n sgeul 'a leanas toirt cuniitas
dearbhaidh, mar bhaairinnseadh,
le litir naigheachd siorrachd
Pheirt, air 'n treas latha de cheud
nihios 'n earrich, sa bhliadhna
1831.
An 'n uaire bha mise og, bha
mi 'm bhuachail bho, ann an
coille Rochallie, agus bu trie
chriothnaich mi, a 'n uaire a
bhiodh agam ri dol seachad, air
an aite ionu'aideach, far na thog
iad na cnaimhan, mar dh-nithne
an taibhse do 'n eildeir, bha mi
air 'm chondi-eignich,gu dol seach
an aite ai)' oidhche dhorch, air mo
rathad dhachaidh, agus fhuair
mi eagal dolasach, bha'n oidhche
ro dhorcha, is nach robh ni ri
fhaicin,mar robh cuidhe sneachd,
166
AN GAIDHEÀL.
Daia ^Mi>.s an t-Samhraidh,
an SO 's 'n sucl, naeh d'thug geill
do dh-aiteanih 'a mliairt.
Blia ghaoth ro ard, agus bha
coille Rocliallie, li cumliadli
caoidh ris an anradh, is comli-
oibracli gus 'a cliuis-eagaill 'a
nilieudaicha, tlmirt mi rium fein,
is deistinneacli tiamliaidh an
t-aite so, agus oh ! is oillteil an
oidhclie so, ma thig an taibhse
am choir, is cinn teach ga 'm
basaichinn air an ionad. Nuair
labhair mi na facail sin, ga 'n
cualas starbhainach, 'a measg na
crionaeh, air ma chulthaibh, thug
orm mo cheann, a tharruing
eadar mo ghualainu, agus dh-
eirich 'm fhalt, na sheasamh air
mo cheann, an uair dhuraig mi
sealltuinn air an aite. Oh !
uamhasach ; uamh - bheist cos-
mhal ri cu, agus e deas gu leum
air mo dhruim, thug orm gu 'n
ran mi, le sgreuch mor ard-
fhuaimneach. Trocair! Trocair!
leum mi le cabhag ach ma leum
's ma ruith mi, lean 'm uamhas
gu dluth, ri mo shall gus 'n
thainig, mi gu tigh 'm Athair ;
agus gu 'n choinnit h mo phiuthar
mi, le gobaireachd neo-chio]itach
agus ghlaodh i. Oh ! Sheorsa
caite an 'd fhuair thu collie, bha
e air falbh re &d 'n latha, air
eigin a theasrig mi, bho dhol
ann a paisean. An nuair leth
dhearbhadh e dhomh, an ni chur
na h-urad, eagal orm, nach robh
ann ach, 'n sean chu aige 'm
athair; chaidh do 'n choillc an
latha sin, deigh maiglicach.
'C-aite 'a bheil 'm athair; dh'
flieorich mi le cabhag, iomluasg-
ach, " fhreagar iad gu 'n robh e
sa 'n t-seomar, maile ri duine
coiorich, 'n uair chaidh mi da u
ionnsuidh, agus chunaic 'm athair
mi, cho luasganach, fheorich e
ciod a 'b aobhar, agus mar Albau-
ach eile, a fhreagar e fein 'a
clioist. 0 ho, bha thu gabhail
eagall, tighinn troimh na choille.
" Ciod chuir eagall ort mo ghille,"
arsa an coigreach. "Cha do
chuir dad," arsa mise, le gnuis-
naire. " O, bha e gabhail eagal,
as an taibhse," arsa 'm athair.
"Ciod an taibhse ?" arsa an coig-
reach. " Oho, taibhse mhans,
tha mi cuimhneaehadh nis, is ro-
mhaith chaidh, a chleas-abhachd-
ach sin chluich, am bheil faoin
sgeul air 'a chreidsin fathast fior."
" Fior," arsa 'm athair, " riomli
cho fior is tha mi creidsin, gur
t-usa, Tearlach Mac-an-tosich,
agus gu 'm bheil mise, gabhail
bheag eagal as mi fein; tha mi
creidsin gu bheil e hor," " Ceart
direach na thaibhse cho mor is
tha mise thuirt Tearlach ; is e
toirt dearbhadh, nach bu spiorad
e; le gloine de dhruchd na 'm
beann a shlugadh, an deigh togail
de 'n bhord, far 'n robh e cuir
urram, air truinnseir fiodh, Ian
da dh-aran is case, innsidh mise
an sgeul lior dhuibh." Lean e
an uair leag e sios 'a ghloine : —
" Bha sean Tighearu 'a Rochallie,
ro mhireagach, agus na chleas-
aiche,suigeartach,mar tha deadh-
f hios agad, bha aon de na ban-
oglaich aig, rug paist dha, agus
bha e ro-bheadarach, is deothas-
ach as an leanabh, agus bha e
mar an ceudna, fodh iomaguin,
ga 'm biodh e air a bhaisteadh,
ged bha 'm paiste diolan, bha e
cho mion-eoiaeh, agus na chom-
panach cho mor, aig a mhinisteir
(M. L.), as mÌDÌg gloine dhol iad
ì)ara Mios an t-Samluaidh, 1876. -^.N GAIDHEAL.
167
comhla, agus guu robli e saoilsinn
naeh robh, ach beag cnnnart aim
ail gnothuchan a riaghailt^ach,
mar tìiuirt e fein ris ; acb dheir-
ich eas-ordugli, agns mealladb,
mearacbdacb, tubaistoacb, le
Uilleam Griasaicb, na (Willcam
Soutai) duine a bba na bball
fogbainteacb do 'n eaglais, a
sbeas na n agbaidh, agus mbionn-
aicb as bboidich e, gu 'n aitbris-
eadb, e cbiiis da 'n combail-
cbleireacb, na racbaidb an
naoidbean a bbaist ; db-oibrich
so air 'a mbinisteir, agus na
eildeiran eile, is cbaidb innseadb
da 'n duine-uasal, mar tabhair-
eodb e Ian diol da 'n t-seisean,
nacb robb e comasacb am paisd
bbaist ; agus 'n iiair cbaidb a
ministeir, le gutb an t-sesean da
ionnsuidb, db innis e dba sa 'n
am cbeudna, gur e an t-eildeir
Soutai", tbug in buille sa cbeann
da 'n cbuise ; cbiiir e corruicb.
air an duin-uasal, am tìosracbadb
so ; (cbion goirid roir.ibe sin,
tbainig e eadar am foiriicb lìrias-
aicb agus leirsgrios, le gbabbail
air laimb, 'n uair bba e gu bbiodb
air a ruag maeb le fiaclian.) bbo
'n am so bba a run, suidbicbte
gu campar cbuir air, bba fear ro
cbaracb, cbuibbeartacb, aig an
tigbearn; agui cbaidb an sgeul
innseadb dba, agus tbairg e, gu
'n cuireadb e eagal air Soutar. an
atb uair blia Uilleam Greusaicb,
ann an Blar-gbobbrie, aig an
t-seisean, cbaidb 'm fearmuintear,
agus rinn e feall-fbolacb, aig aite
diombair, os ceann Drocbaid
Lorntie, air dba e fein uidbeam-
acb, le dba na tri, detb cbraice-
anan cbaoracb cbuir uime, agus
cbaidb e air 'a mbagauan, letb-
cbar coslacb ri cu, agus le bbi
tabbannaicb, donnalaicb agus 'a
I 'g uifbartaicb, cbaidb aig air
I eagal oillteal, cbuir air an eildeir
bboclid, cbuir go robb bbeag bbo
cbiall e; an atb-Iatba bba 'n
sgeul, air sgaoileadb 's gacb aite,
sail dutbaicb, gu 'n tbacbair
tannasg, air Uilleam Griasaicb,
air cumacbd cu agus gu 'n tba-
bbuinn, agus Jabbair e ris, agus
mbaoidb e, tachairt air a ritbist,
cbaidb coinneamb urnuigb, cbuir
suas ann an tigb Uilleam, agus
na b-uile 'a meadhan a b-urrainn
iad smuaineacb cbuir n cleacbd,
cbuir stad air an tannasg, acb
bba gille na car, gun stad toirt
ceiiidb dba ; gus an robh e air
fas sgitb, de 'n turus-oidbcbe cbo
trie, agus tbubhairt e ri mbais-
tear, gu 'ra bitheadb e feumal, an
obair, tlioirt gucricbe; agus air
dba cbuimbueacli, air aite anns 'n
robb laogb marbb air adblacadb,
moran bbliadbnacban roimlie sin,
an deigb an ceann a tboirt dbeth,
cbuir e eagal air scan cbailleach
leis, rin e tionnsgainu gu 'n toir
e chreidsinn air Soutar, gu'iii b e
cnaimhau duine, bha air a mhortadh
bh' ann, agus gu 'n toir e air an
togail, agus an adhlac, ann an cladli;
bha 'n duine uasal toilichte, leis au
tionusgain ; agus an ath choiniieamh,
tliug au tannasg da 'n eildeir,
"dhinnis e dba gn 'm 'b esan
taiblise, duine 'a mhortadh le duine
eile ; agus ga 'm feumadh esan
tighirin, maille ris, agus gu 'm
feuchadh e dha, an t-aite ann 's 'n 'd
f halaich e an corp, agus dh' aslaich
e air, na cnamban thogail, agus an
adhlac, aun an talamh coisrigte, an
deigli sin coiiiihlion, nach cuireadh
e dragh, tiiilieadh air ; dhiult Soutar
an toiseach, ach an deigh do 'a
tannasg, iomadh coinueamh thoirt
168
AN GAIDHEAL.
Daia Mios an t-Samhraidh, 1876.
dlia, agus niaoiilh dioghaltas ; dh'
aoutaich e niu dheireadh, gu e bhi
air 'a threorachadh, aig uiarbh iiair
meadhoii oidhche,gu uaigli an laoigh;
agus an uair thug an fcaib'iise, an
atli-ordngh dba, na cnamhau tliogail ;
tliug e vaoichd diieisthiueach; agus
leutu e le surdag, ami am. pveas
Calltuinn, agus fhuair Soutar bocbd,
aiib, rathad smeuracUadh, mm" 'b
fliearr 'b urrainn dha, as an aite
oillteil, air au atb-latha, cbaidh am
ministear, na eildeiran iiile, agus
chuid bu mbor do sluagh na duthcha,
agus an diiiue uasal, 's a gbille
maille ri each, agus chual iad na
cbaidh labhairt, bha na cnamhan
uille air caidh, ach na lurginean, no
na cnamhain-smeur, le iad a bhi
adldaicte deich bliadhna fichead ;
thubliairt, am ministeir, "bha e nf)
dhuine laidir," ach am barrachd,
"faodaidh duine is treis, bhi air a
cheannsach," is iongantach, " arsa
fear deth na eildeiiaii, nach eile an
claigioun ri fhaicsinn, is cleachd leis
a chlaigeann a bhi lathair, ged uach
biodh ciiamh eile ri f haicsinn ; "is
ciuuteach chaidh an ceann, chuir as
an rathad." " Ni h-eadh," ars'
Uilleam, dh-iunis au taibhse, gu'n
robh e air 'a thoirt sios, le comhnadh
cu, is an t-sin air 'a mhurta le
maide ; bha monmhor measg an t-
sluaigh, air son 'a chhiigion ; ui
chuir luasgan, ami an iiintitinean
luchd na prat, air eagal gu 'm biodh
am fealltairachd,air fhautain amach;
chuir stad air sin, sholaraich iad as
a chladh 'a b' fhaisg claigean, agus
thild iad sios e, fagus do 'n aite, as
an deach cnamhan an laoigh thogail.
Thug au taibhse coinneamh, da 'u
eildeir an oighche sin, agus dh-innis
e da. gnu t-fhag e cnaimh, agus gun
imireadh, e dol air ais agus fhaotinn,
air ueo nach faigh e fois ; da reir
sin, air an ath-latha, chaidh an
claigionn fhaotinn, agus an deigh
esan, is na cnamhan eile, a chuir
cruinn;. agus feill choisrigte, chumail
air son fois doibh (ni cliaidh dheau-
eamh leis gacli rogh-fheill). " Bha
iad air an giulain, gu cladh Bhla.r-
na-gobhi'ie, far an lobh gu beag,
sluagh na sgireachd, gu leir cruinu-
ichte, a thuirt fianuis agu.s urram,
air adhlacadh an laoigh."
"A nuair chroichauaich Tearlach,"
arsa 'm athair, " au deigh sin, ma
tha e fior, fhuair iomadh neach,
eagal gun abhar." ' Cha 'n eagal
nach eil e fior," arsa Tearlach' "air
son dh-innis Alasdah* Ruairidh, gille
an duiue uasail, da bhrathair 'm
athair e, agus dh-iimis brathar 'm
athar dhomhs e, mu 's an deach mi
do 'n Ghermailt, maile ris an da
fhichead 's dha, agus c'aite 'm 'b
fliearr an cluinnteadh e, na bho an
Taibhse fein," is e sin an cunntas
thug Tearlach Mac-an-toisich air 'a
chuise. Air dha bhi ga inniseadh,
dhomhs rithiste, dh-innis e domh,
gu'n d-innis brathar athar, dha mar
«u ceudna, gu 'n robh drobhair
briste, ma 'n am sin, rinn cruinn-
eachadh air na dh-fliaodadh e, da
mhaoin, agus rinn e falbh, gun fhios
c!aite, agus cha d-fhuair iad iomradh,
gu brath air, agus bha e air 'a
fhuaimneachadh, gu 'n robh e air 'a
mhurtadh, agus gu 'ni b' e na
cnamhan aig, chaidh fhaoitinn, biodh
sin mar a' d fhaodaidh e ; faodaidh
mi dearbh fliianuis, thoirt air fireaiit-
achd Thearlich, na bheir an duthaich
uile teisteas, gu 'n robh e na dhuine
malda beusacb, agus na sheann-
Saighdear-saor-dhuais, agus fear 'a
churaaidh ris an fhirinn. Aii- thoirt
bho hheul-aithris Pheirt^ agus eadar-
theangachadh
Le W. D.
[We give the above much as written
by the author, to represent the
dialect of the district.]
Dara Mios an t-Samhi-aidh, 1876.
AN GAIDHEAL.
169
BEINN AN EOLAIS.
Anns an aiiiisiv sin de'n bbliadlina
uiiaiv a ni soilleireaclid ag'us ciuine-
acbd nan speur, na measan eagsa-
mliuil a tba cuirneachadh an biir,
duilleacb eas-datbacb nan ciaobb,
agus gach adb railis, acb seargacb,
a ta air an fbogbaradb sbuniidacb,
ail inntinu fbosgladb gu deagb rnii,
agns a cbuireas iad i ann an suidb-
eacbadb air son meombracbaidb blia
mi a' farsanaicb ann an dntbaicli
bboidbicb, ard bbeannaicb, gus an
do tboisicb ni' annos air geilleadb
roimb sgios, agus sbuidb mi sios air
sgor creige a bba air a combdacbadb
le coinich, far aa d' riim fuaim
nan duilleag a' tuiteam, tormanaicb
nan eas, aguà borbbanaicb nam
bailtean fas as m' iniitiuu a tbaladb
gu sambcbair iomlan, agus db'
ealuigb an codal gun nibotbacbadb a
steacb orui, am feadb a blia mi leigeil
ruitb leis gach I'aoin bbeacbd tait-
neacb a riun na cuspairean m'un
cnairt orra a dbusgdb a' m' inutinn
gu nadurra.
Fhuair mi mi fein air ball aim an
conard reidb, farsuimi, sinteacb, aig
an robb beiiin mbor ag eirigh snas
as a rabeadbon na b' aiide na bba
beacbd agam roimbe air i bbi. Bba
sluagh mor air a' bbeiuii, gu b-araid
origridb ; bba moran diulib a' dian-
ruitb air an adhart agus an gnuis a'
taisbeanadb combaran i-o bbeotbail
air deineas an inntinn, ged a bba
an t-sligbe ann an ioniad aite caa,
docracb, agus ro gbarbb. Tbug mi
fainear gu'n robb an dream, nacb d'
rinn acb toiseacbadb ris a' bbeinn a
streap, an dull nacb robb iad air an
agbaidh bba beanntan ura ag eirigb
daonnan 'nan sealladb; agus cba
robb aim am fireacb na te a b'airde
a bbeacbdaicbeadh iad roimbe acb
bonu te eile, g'us an robb a' bbeinn
fadbeoidb cosuibuil ri i fein a cball
anns na neoil. Am feadh a bba mi
a' geui'-ambarc air na nitbibb so le
b-iogbnadb cliunncas feai-teagaisg
cairdeil laimb rium gu b-obann agus
labbair e mar so. 'A' bbeinn sin a
ta far do ebombair," ars' esan, " is i
beinn an Eolais, Air a mullacb tba
teampull na Eirinn, aig am bbeil a
ceanu os cionn nan neul, agus tba
brat de sbolus fior-gblan a' falacb
a gnnis. Beacbdaicb air triall a
lucbd-leanndiuin; bi tbusa tosdacb,
agus furacbail."
An deigb dbomb nitbean eag-
sambuil a tboirt fainear tliionndaidh
mi mo sbuil ris a' mbor-sblnagb a
bba direadb a' bbrutbaicb cbais ;
agus libeacbdaicb mi 'nam measg
oganacb aig an robb sealladb beotbail
suil bbioracb, agus a bba rud-eigin
teineil, agns mi-riagbailteacb 'na uile
gbluasadaibb. Se a b'aiiim dha
ciallmbor (genius). Tbug e saigh-
deadh as mar.iolair anaird a' bbeinn
agus db' fbag e a cbompanaicb ag
genr-ambarc 'na dbeigh le faimad
agus le b-iogbnadb ; acb bba a tbriall
mi-cbombnard, agus bbacadb a sbiu-
bbal le mile breathal. Nuair a
sbeinneadb Saimb a ceileir binn.
anns a' gbleann racbadb esan am
measg a cuideacbd. Nuair a smeid-
eadb uabbar ris teacbd a db-ionn-
suidb biie na creige gbabbadb e
misneacb dol ann, ged a bba am
bile a' critb fo a cbasaibb ; bba
e a'gabbaii mor tboileacbais ann an
ceumannaibb taoibb as an t-sligbe
nacb d' fbencbadli riabb roimbe;
agus rinn e cbo liugba leum bbarr
an ratbaid as gur trie a db' fbag a
cbompanaicb a b' anf baiuue e air
dbeireadb. Cbunnaic mi gu'u robb
a' cbeolraidb (tite Muses) ag ambarc
air le letb-bbietb, acb db' ambairc
an Fbrinn air gu minic le muig,
agus tbionudaidh i a gnuis a letb-
taobb.
Am feadb 's a bba Ciallmbor mar
so a' caitbeamh a spionnaidb le
leumannaidb taoibb o'n fbior
gbuotbacb, cbunnaic mi neacb eile
170
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an t-Samhraidh, 1870.
air an robh coltas calg-dhireach au
aghaidh so, d' am b'ainm Dur-aire
(Applicatlo7i). Slinaig esaii air
adhart le ceum mall giui stad, 's a
shuU suidhicbte air miiUacIi na
beiniie, se gu foighidaeach a' caracb-
adb gacli cloicbe a cbuir grabadh air
a cbeum, gus au d' fbag e as a
dbeigb morau diubb-san a rinn air
tus tair air a thriall mall saotbaireil.
Gu fii-inneacb bu tearc iad a dbiricb
a' bbeinn le seasmbacbd clionaird
agus iieo-bbi'isticli ; oir a bbarr air
dorradas na slighe, bba iad daoiinan
air an taladb gu tioundadh a tboabb
le buidliitin lionmboir de Cbiocras-
aibli (Appetite) de Aignidbibh (Pas-
sions) agus de Sbaimbean (Plea-
sures), a bba cbo liosda 's nan
aoiitaicbeadb iad aou uair leotha
bhiodb an comas a' fas na bu higb
's na bu lugba gu cur 'nan agbaidli ;
agus ged is miiiic a dh' ath pbill iad
a clium na sligbe, bba gairbbead an
rathaid air f baireacbdainn leo na bu
gbaiibbe ; ua mcasau a bba roimbe
fallain agus urail, dh' fbas iad searbb
agus drocb-bblasda, db' fhas an
sealladb dorcha; agns tbuislicbeadb
an casan aig gacb grabadh bu lugba.
Chunnaic mi le mor-ioghnadh
gun robb a' Cbeolraidh, d' am bu
gbnotbacb misneach agus sunnd a
cbur air an dream a bba 'gan
saruchadb a' direadh a' bbrutbaicli,
gu trie a' seinn ann an doireachan
badaaacb na saimb, agus a' toirt
coimbeadachd dboibh-san a bba air
an taladh air falbh leis na h-Aig-
nidbibh ; gidheadb cha d'tbug iad
coimbeadachd dhoibb acb uigbe
gboirid; agus threig siad iad daonnan
nuair a chailleadh iad sealladb air
a' bbeinn. Dbublaicheadh na h-ain-
tigbearnan an sin an slabbruidhean
air na ciomaich mhi-sbona ; agus
threoiricbeadh siad air falbh iad
gun bhacadb gu cuiltibh an Ai:i-
eolais agus gu ionadaibh-combuuidb
ua Truaighe.
Am nieasg an Lucbd-meallaidh do-
aireamb a bha ag oidhirpeachadb ri
lucb-leanmhuinu na Firinn a tharuinn
air falbh o cbeum an Eolais bha aon
a bha cbo neo-eagallach 'ua colta.s,
agus cho foil us fanu ua b-ionusuidb-
ibh as gur ganu a bheiriun au aire
dhi, uiur bhith au airearab mbor a
riuu i a luchdacbadb le a slabhraidb-
ean gun mhothachadh aca air sin.
Se an Leisg a b'ainm dhi, agus bba
i fada bbo eirigh air cogadh riutha
as an aodun ; cha d'tbug i ionusuidb
air an cosau a thioundadb as au
t slighe ; acb thoilich si i fein le bhi
cur maille air au triall ; agus an run
sin uacb b' urraiuu di a thort orra a
threigsinn, cbuir e impidb orra dail
a cbur ann. Bha cumhachd aig a
buille cosmbuil li cumhachd a'
Chraimb - eisg (Torpedo) uuair a
bheanas se ri neacb sam bith, oir
bbair e an lus as na h-uile neach ris
am beau e. Bha a braighdeau mi-
shoua fatbast a' tioundadh an
aghaidhean ris au teampull, agus
daonnan an docbas gu'n ruigeadh
iad sin, acb bha an talamh mar gu'm
b'auu a' sleaudmachadh fo'n cosaibb,
agus fhuair siad iad fein aig au io-
chdar mu'n d'tbug iad faiuear gun
do charaich iad as au laraich. A'
chinineacbd sheimh si a a bha air
tus ri fhaicinu 'uan gnuis cbaochail
i uigh air n-uigh gu aivsneal grua-
mach agus marbhautas duilbhear,
air an robb dreacli an dubh-bhroin
a' sior dbol nas truiuie a reir 's mar
a bha iad a' sleambnachadb gu
sarahach sios air sruth ua Mi-
speadharachd, uisge dubh mall nach
eil air a phreasadh le aou oiteig,
uoair a bblothachadh le aon tormau,
gus am bheil e a' tuiteam a stigb
ann am Miur-mbarbh far am bheil
au lucbd-turuis a' clisgeadb 's a'
mosgladb leis a' chratbadh a gheibh
iad, agus air an ath mbiouaid theid
iad fodha anu an Doimhue ua Dio-
chuimhne (Gulf of Oblivion).
Uara Mios aii t-Samhraidli . 1370.
AN GAIDHEAL.
171
Am measg nan daoine ini-sliona a
threig ceumaiman an Eolais clia
robli neach saui bith aig' an robli na
bu Ingba de cbomas gu pilltinn air
ais na Incbd-leanmhuiun na Leisge.
Gblacadb braigbdeau nan Ciocras
ag'us nan Aignidhean an cothrom,
nuair a bbiodh na b-aintigbe<vi"iian
so 'nail cadal no fo airsneal, gu dol
as bbo 'ii geasaibb ; acb bba
tigbearnas na Leisge seasmbacb
agus buaii - mhaireaiiuacb agus is
ainmic a cbuireadb iad 'na agbaidb
gus am bn dionibain teannadb ris.
An deigb dbomb bbi beacbdacbadh
iiir na nitbibb so tbionndaidli mi ro
slniilean ri munacb na beinne far an
robb an t-athar daonnau fior-g'blan
agus bnn snilbbireacbd, ag"us na
ratbaidean air an dubracbadb le
Inaidln-ealaibb agns preasau eile a
blia urar do gbuatb, agus an driU-
eanachd a bba boilsgeadb 'ua
gathannaibli o gbnuis an Eolais mar
gnm b' ann a' dortadb a macli gloire
mu'n cnairt air a bicbd-leamnbuiim.
"Issona an dream," arsa mise, "a
gbeibb cead a' Bbeinn a dbireadb."
Ach am feadh a bba mi 'g eigbeacb
so le deineacbd neo-gbnatbaicbte.
cbunnaic mi 'na seasamb lainib rinm
neach aig an robb aogus neambaidb
ngus deab-adb grasmbor. " Tba
iadsan uas Soua," ars' ise, " a tba
air an treoracbadb le subbailc a db-
i<'>nnsnidb ionada - combnuidb an
toileacbais-inntinn." " Ciod," arsa
mise, " am l)beil Subbailc ma ta a'
gabhail combnuidb anns a' gbleann ?"
" Gheibhear mi," ars ise ;" " anns a'
gbleann, agus tba mi a' soillseachadb
na Beinne. Tba mi cur sunnd air
a choitear, nuaiv a bbios e aig obair,
agus tba mi deacbdadh do 'n Fheall-
saanach nuair a bbios e a beacbd-
smuaineachadb. Tiia mi dol am
measg mor-sbluagb nam bailtean
mora, agus a' beannacbadb a mhan-
aicb 'na cbuil naignich. Tba
teampull agam anns gacb cridhe a
db' aidicbeas mo cbumbacbd; agus
dlia-san a gbuidbeas air mo sbon tba
n\i cbeana latbair. Faodaidli Eolas
do tbogail gu Ard-inbbe agus mor
cbUu, ach is mise a inbain a threo-
raicheas tliu gu sonas agus agb-
mhoireachd," Am feadb a bba
Subbailc a' labhairt mar so, shin mi
mach mo lauiban d' a h-ionnsuidb le
deineas a rinn mo dhusgadb as mo
cbadal. Bha an driuchd fuar a
tuiteam mu m' tbimcbioll, agus bba
dul,)bar an f heasgair a' siueadh air
aghaidh an fhuinn. Dbeifrich mi
dhacbaidb ; agus cbaith mi an
oidbche gti tosdach aim am beacbd-
smiiaineacbadli. D. B. B.
CO MHEUD CARAID A
BU CHOIR A BHI AIG DUTNE.
All dean sinn, ma ta, uiread agus
is urrainu dhuinu 'nan cairdean
duinn, no, mar a chaidh a radh gu
h-iomchuidb a tbaobb fialacbd : —
" Ka biodh agad moran aoidhean,
Is iii mo bliios tliu gun gliin."
Mar so tba an riaghailt a tbaobb
cairdeis ; nach biodbmaid aou cbuid
gun cbairdean, no moran againn.
Tba an radii so freagarracli uile air
son nam feadhainn a tlia 'nan caii'dean
do cbach a cheile air son cbriochan
feumail ; oir tba e dragbail a bhi
paidbeadh air ais deadbghean do
mboran, agus cba'n'eil ar beatha fada
gu leoir a dbeanamb so. Uime sin
tba barrachd air na bbios a dhith air
duine 'n a cheum sonruicbte beatha
gun fbeura, agus 'n a ghrabadh 'na
tbighinn beo gu math, agus uime sin
cba'n'eil feum orra. Agus tba beagan
cbairdean air son solais gu leoir ;
dire acb mar a tba bbi a' dean am h
ar liidh milis. Ach a tbaobb dhaoine
matba nach bu choir dbuinn uiread
agus a b'nrrainn dbuinn a bhi againn 1
* * * Ach tba esoillear nach
u^rraiii aou J nine a bhi 'na chompan-
172
AN G AID HEAL. Dara Mios an t-Samhraidh, 1876
acli agus 'na cliaraid do mliorau. A
bliarr air so, feitinaidli am moi-an so
a blii 'nan cairdeaii do chach a clieile,
ma chaitheas iad an nine le clieile ;
agus tlia so duilich a thaol)h aiieauih
mlioir. Tha e mar an ceudiia duihcli
co-fhaireachduin altrumas ri moran
'nan solais agus 'nam piantan ; oir
feudaidh e tacbairt gu'm bi e mar
sin a' deanamh gairdeacbais le aon
cbaraid, agus a' bron le aoii eile.
Theagarab, ma ta, nacb 'ail e cbo
mhath dbuinn iiiread chairdean agus
is urrainn dbuiiin iarraidb, acb dire-
acb uiread agus a tha feumail air sou
cuideacbd ; oir tha e ag ambarc eu-
comasacb a bbi aim an cairdeas
laidir ri moran. Uime sin, tba e
mar an ceudna eu-comasacb a bbi
ann an gaol air moran ; oir cba'n
'eil ann an gaol acb ro lanacbd cair-
dis ; agus tha e air fbaireacbdain
a tbaobb aon cbuspair ; agus cba'n
urrainn ro lanacbd dhetb, uime sin,
a bhi air fhaireachduin ach a tbaobb
beagain. Ma)- so tba a' cbuis ri
faicinn ann am fior cbleacbdadb :
oir ann an cairdeas eadar companaicb
cba'n 'eil moran a' fas 'nan cairdean ;
agus is aim eadar ditbis a tba na
ceangail cbairdeis is ainmeile. Cba'n
'eil na feadbaiun aig am bbeil moran
cbairdean agus a tba caidreach ris a'
b-buile aon, air am meas le aon 's am
bitb 'nan cairdean acb ann an seadb
siobbalta ; agus tbeirear lucbd-toil-
eacbaidhdbaoine riu. Anns an t-seadh
roimh-radbte, ma ta, feudaidb duine
bbi 'na cbaraid do mborau, eadbon
gun a bbi 'na fhear-toileachaidb
dbacnne, acb mar dbinne math : acb
air sgatb subhailc agus nam muinn-
tir iad fein tha e eu-comasacb a bbi
aim an cairdeas ri moran ; feumaidh
neacb a bhi toilicbte gu dearbb le
beagan diubh fbaotaiun. — Aristotle.
Am fear nacb cleachd a cblaid-
heamb fogaidb e air a thom e.
NAIGIIEACriD FHIRINN-
EACH.
Tba an sgeula a leaiias na ni ro-
iongantach, ri bhi air a cliraobb-
sgaoileadb am measg Saobb-cbreidrn-
bicb, a tba creidsiun gu'm bbeil
Sithicbean, uilebbeistean agus riocb-
dan mbi-gbnathaicte a' gabhail
tuiunidh dlutb air ar n-ionadaibh
comlmuidh aun an ceauna tuatb na
Halba. Tba e fior chiiuiteacb ri
linn cogadh Bhonapart 1822, gu'n
robh loingeisibh cogaidh air am
faiciim le suilibh corporra na
muinntir a blia 'g eisdeacbd an Urr
am aich Dr. Ross aim an Giuinard
air latha Sabaid. Bba na bataichean
fada caola r'am faiciau 'g an sadadb
a' bbarr buird na lougaibb fa cboin-
bah- Rutba na cloich uaiue, ni a
cbuir mor iogbnadh agus feagail air
gach neacb a chunnaic agus a cbuala
an sgeul cuniiartacb so. Bba a
leitheid bhuaidb aig an t sealladb
uambasacli so air inntinnibb an t-slu-
aigh, air cbor's cbo luatb's fhuair iad
na bataichean as ceann tiura na
mara, gu'n tug gacb neacb gu cabba-
gach gu mullach gacb cnuic "agus
'm fear nacb beii'eadb air a' bbogba,
bbeireadh e air a cblaimheamb,"
cuid eile fohicb an eudaich agus an
cisteacbau airgioid am measg an
arbhair, cuid ri folucb fead acb c'aite
an gabbadh na saigbdearain frangacb.
tir. 'S e barail dbaoinne creidoasach
gur eigin do na seallansa tacbairt
ag'us gach ni a bhi air a choindilion-
adh. Tba na a cbaidh aitbris car
iongantacb, acb eisd ris na leanas
agus beacbd smuainicb air ni do-
cbumanta a bba 's a tba ri fhaicinn
ann's a cboimbearsnacbd so bho
cbionn iomadb bliadbna air Locban
an Uilltean fbarsuinn lis an abrair
" Loch na beisde" a tba fuidbe an
rathaid a tba treorachadb gu meal-
bban Udrigle. Bba biasd anabarrach
mor air a faicinn caochladb uairean
Dara Mios an t-Samhraidh, 1876.
AN GAIDHEAL.
173
air a cheud mhios do'n gheamhradh
so air an loch, agus do bhrigh nacli
eil i bitheanta teachd air uachdar an
uisge, tlia luclid aitichidii na tire a
co-diiuiiadh gur miiclid Sheilcheig a
tba ann. Tha i anabarrach fada
agns dorabail, mu tbimcbioU se
troidhe deiig tbar fhichead agus a
doinbladas mar au ceudna co-cbordte
ri fad. Thog' an sealladh moran
fiamb am nieas^ lucbd gabbail an
ratbaid, air cbor as an nair a cbiaras
am feasgar gn 'm bi feagal air iieacb
an t-sligbe ghabbail ua aoiiar. Bba
iomadb ui miglmatbaichte roimbe so,
coinneacbadb ri hicbid gabbail an
ratbaid, a bba tabbairt mor an
deucliaia agns ciurraidb dhoibb. Air
do ua seanacbasaibb so a bbi air an
craobb-sgaoileadb ag'us air an aitbris
do Tbriatb na tire, smnaiuicb e
gu'n tngadb e oidbearp air aulocb a
tbraogbadb, agus air gacb aon cbor
gun glacadb' e an Uile-bhiasd
eagallacb so, a bbagacumail fein cbo
diombair anns an nisg'e agus na
leomlian anns an t-sligbe air na lag
cbreidmbicb. Bha moran cosguis
air a cbur a macb aun an cumail
freiceadain, tarruing pbumpaicbeau
agus aoil gu marbbadb ua bei«de,
acb a reir gacb coslais gu'n d'l'bag i
oigbre na deigb.
Tha e nise tur fbirinneacb, gu'm
bbeil a bliiasd a ritbist air teacbd
beo, agus air a faicinn re an latba,
bbo cbionn gboirid le duine creidea-
sacb agus beagan laitbean na dbeigb
sin, (mu dbeicb uairean ann's a
mbaduinn,) bha i air a faicinn tri
uairean le boirionnacb calma fiirin-
neach, a db'eigb ri Cuilcean cabbag
dbeanamb chum's gu'm faiceadb e
bbiasd ; acb gu mi-fbortaiiacb bba
i air a siuladh 's an uisge, mun
d'raning au seann laoeb. Cba 'u eil
a bbiasd so, an am dhol fuidhetil
carucbadh an uisge, nis n>o a cuir
dragb air neacb sam bitb. Bba mor-
an do sbaobh cbreideamb a righe-
acbadh am measg seann daoinne na
b'airda tuatb, aim a bbi creidsinn
agus a dearbbadh gu'm biodb iad a
faicinn na cuuic fosgailte, a cluinn-
tinn na piobaireachd, agus a faicinn
na sitichinn a' dannsa. Cuid eadhou,
gus an latba an diugb ag radb, gur
iad na h-aingle tuiteamacb na
dannsairean a bba ra'm faicinn, ann
am fosgladb nan cnoc. Tha mi 'n
docbas gu 'm bbeil cuid do lucbd
leugbaidb a' Ghaidheil, a bbios
comasach an solus a cbuir air na
loing-eisibh agiis innse clod a ghne
beisde a db'fbeudadh a bbi cborab-
nuidb air an Locb agus mar an
ceudna, ma tba e comasach do
shuilibb corporra ainglibb tuitea-
macb fbaicinu.
CAMUS A' CHARRA.
NIGHEAX BHAX ACHADHLUACH-
EACH.
FoNN.— " The Girl I Left Behind Me."
0 gach taobh gan seid a' ghaoth,
'S ro chaomli leam fhin o'n tuath i,
Oir sann tha fuireach reul ino ghraidh,
A dfhag mo shaoghal luaineach.
j Ged tha an diugh mo storas gann,
t Gun chrobh, gun chrann air cbiaintibh,
i Le.ubhain fhin duit iomadh cainnt,
j A's b'eol domh peann a ghluasad.
1 'Sann air coinneamh 'san tigh Mhaol,
j A rinn do ghaol mo bhuaireadh,
I Do dha shuil chorrach, mheallach, chaoin,
'S an aodan 's nach 'eil gruaimein.
Bhuail mo chridhe uair no dha,
Aig meud mo ghraidh do'n ghruaigich,
Oir 'si sud reul mo ghraidh,
Nighean aluinn Achadhluachrach.
Ged do bhitheans' air an fheill,
Am measg nan ceudan gruagach.
Nam faicinn ann mo Slieonaid bhan,
Cha chuirinn each ach suarach.
Ged a rachainse gun dail,
Gu 'Stralia thar chuautibh
Cha leig mi as mo chri' gu brath,
Xighean Aluinn Achaluachrach .
A.
Obak, 1876.
174 AN GAIDHEAL. Dara Mìos an t Samhraidh, 1S7
TEACHDAIPvEACHD BAIS DHAIBHIDH MHIC-ILLEIN.
0 eun oil- teaclid bho dnthaich cbein,
Aig- eisdeachd riiit tha mi fo'u chraobb ;
Oil- 's ealamb tbilg- tbu orinsa seun
Led' cbeilleav dbiau tha 'g iadb gum' tliaobb :
'S mi sealltainu ortsa'n siu leat fbeiu,
Gun cbompauacb bbi dlutb do d' gblaodb.
Ar Jeam an smuain gum faic mi tbu
A cbeobiicb ur is somble' dealbb,
Aig itealaicb troimb ueula dlutb,
Teacbd oiruii bbo dbutb'cb tba fad air falbb ;
Gun toirm, gad cboir, acb sg'iatban lutb'r.
A briste ciuiiieas atbar balbb.
Acb gi-ad ged rinn tbu triall fo'n speur,
Nis luaitb gu leir tba mis an smuain ;
Oir nuair a sbeall mi oit gu geur
Mar dbealau leum mi thair a cbuan
Gu tir nan coigreacb, lir na gi-ein ;
Far bbeil fear dutbcba treun air cbuairt.
Am faca tu e'n sud a stritb
Ra fbosgladh, dorus sitb is saors :
Gacb ceum a bbeireadb e bba cbridb
A bualadb buille-bais iia daors :
Nam facas let fo'n oidbcbe mliin,
An curaidb sgitb, se sint air raou.
O's diombain mi' iarituis sin gu leir,
Cba toir tbu eisdeacbd dbomb ua suim ;
Cba cbhiian tbu acb do cbeillear fbein
'S tbu niacb air bavr na geuga luim :
Nam bbeil tbu seirm gun d' cbuir an t-eug
Seid air crklbe treun au t-suinn.
Mo tbruaigb gur fior, tba fuaira sa gbaotb,
Mar sbrann na b-aoidb nacb gabhar cletb,
Fos bbo g-acb gbnuis tba gean air traogb,
'S coinneambain tball sa bbos fa letli,
Dol tbairis : — mar is trie ni'u t-aosd.
Air doig'b a bhais, is aite bretb.
" Togaibb dbomb butb 's gu'm faigli mi bas :"
Sud tbuirt an gaisgeacb ard 'se sgitb :
" Togaibb dbomb butb 's g-um faigb mi bas :"
Tba cbombrag seacbad is an stiitb ;
Acb torradb t-oibi'e mor bitb'db fas
'S fad ioma linn cba teid a dbitb.
Dara ilios an t-Samhniidh. 1S76.
AN GAIDHEAL
175
Mo dhutbaicli flieiii, be sucl do mhac ;
B'fhear-saothreach e do'n cbinne-daoiu,
Ge so do ghloir blii cur am mach
Na fuarain nibisueacbail iiach clann
Troimh eagal iiamh ; ach ghabhas tlachd
Bbi strith chnm mathas mor an t-saogh'l.
Tha e air teachd gini aite tanih,
Ara ineasg iiau sar tha ioiiad siiain ;
Bha thus mar alltan faoin sa bliraigh,
A chrioch mar làn-sbrutJi dol gu cuan :
Bitb'db ainm cbo buan ri cliii nan sair
A dh'ainmich Oisian fbein na dbiiaia.
Mac-Oidhche.
ri 0 C H A S.
JNIu'u cbagailt lorn' 'niiair sbuidbeas mi leam fein,
Is smaointean searbb cnir m'anam truagb fo cbradb,
Gun aisling cbaoin a tbilgeas orm a seun,
Is aonacb fbuar na beatba db'easbbuidh blath ;
An 3ÌU o Dbocbas neambaidb tnrhiing leam,
'S mar sbolus dealracb, aomsa diutb mu'm cbeann.
(Keats) Ead. le Mac-Oidhche.
English.
When by my solitary beartb I sit,
And batefiil tbougbts enwrap my soul in gloom,
When no fair dream before my mind's eye flit,
And the bare beatli of life presents no bloom ;
Tben Hope, etbereal Hope, around me sbed
And wave their silver pinions o'er my bead.
SEUMAS DAUSON.
'Nuair a bha Prionns' Tearlacb a'
tilleadb air ais an deigh eagal a
bbualadh leis na Gaidbeil troimh
cbridhe mbeamnacb Sbasuinn db'-
fbag e air an ratbad ann an Carlisle,
tri cheud do 'n Reiseamaid a thog-
agh ann am Manchester gu bbi 'nan
gearastan anns a' bliaile criche ud.
Am measg nam feadhainn so bha
Seumas Dauson mac duine bheair-
tich. Bbae aig an am 'na oileanacli
aig aon do Oiltbigliean Shasninn
Ach ghabh e taubb a' Phrionnsa.
An ceann da latba tbainig Dine
Chumberland fa cb^mbaM" hK^le Car-
lisle le a armailt. Db' iarr e air a*
gbeai-astan toirt suas ach dbinlt iad.
Mbair an t-seisd a cbuireadb ris a'
bbaile fad deich laithean ; ach fa-
dheoidii tboisich ballacban grod a'
bbaile air falbb, agns cba robh aig
a' ghearastan ach toirt suas no bhi
air an losgadb. Cbuii-eadb bratach
gbeal a suas air an aouamb la deug
a db' inuseadli gu'n robh iad a' toirt
snas.
Chaidb Seumas Dauson agus
seachd deug eile a thoirt 'nam prios-
anaich do Lnnnuinn. Cba robh fios
aig parantan Sheumais gus a nis gu'n
d' eirich e leis a' Phrionnsa, ged a
176
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an t-Samhraidh, 1876.
chuuV iacl Q;nn do theich e o'n
Oilthigh. Bha aon eile ann a bha
clio bronacli r'a cliairdean — ^Fanny
Lester a bha fo ghealladh posaidh
aige. Bha iad eolach air a cheile
o'n a blia iad 'nan leanabau ; agus
chaidh i nis i-fein a Lunnuiun a
ghnidhe air an righ mathanas a
thoirt da. Fhuair i steach far an
robh Seumas 'sa' phriosan ; a^ns bha
a chridhe-san Ian gairdeachais gu'u
d' thaiuig i a thoirt comhfhurtachd
dha. Bha i faotainn for an robh e
a' h-uile la ; is bhiodh iad a' bruidh-
inn le cheile air mar gheibheadh e
mu sgaoil 's a' misaeachadh a clieile.
Bha muinntir a hatharsa agn.s
athai-sau 'nan daoine aig an robh
tomhas do uglidarras ; agns bha iad
gach la an crochadli I'i naisleau mora
na riogliachd a dh' fhaotainn math-
anas do Sheumas ; acli, ged bha
geallanna fabharrach air an toirt a
nis agns a rithist, cha robh math-
anas ri fhaotainn.
Chaidh se miosan seachad agns
an dnil fadheoidh gu'n leigteadh
Seumas mu sgaoil chaidh a shuidh-
eachadh gu'ra posadh e fein is Fanny
an la a leigteadh a raach e. Ach 's
ann a cliaidh a thoirt giis a' chuirt
comhla ri each. Bha Fanny agus
na parantan agns an cairdean a
lathair ; mu dheireadh chuala i am
facal "ciontach" air a radh ; 's
thugadh na priosanaich air fallth a
dli' fheitheamh la a' chrochaidh.
Bha leth dhochas fathast gu 'm
feudadh an righ aig a' mhionaid mu
dheireadh mathanas a thoirt seachad.
Ach chain Fanny a dnil ris a so ;
stad i a bhi cainnt mu shaorsa no mu
phosadh ; is ann a bha labhairt a
nis mu 'n t-siorruidheachd agus mu
iad a bhi comhla ann an sud a
chaoidh. Cha 'n fhaicteadh a nis
deur air a suil no glnasad air a
h-iomhaigh. Bha i seamh le a
ciidhe runaichte air na bha roimpe.
Mu'u d'thugadh air falbh e a chroch-
adh fhuair i a fhaiciun. Ghlac e
gn teann r'a chridhe i, agus thuirt e,
"Shin leat, slan leat, O Ghaoil —
beannaehd beanuachd shiorruidh
leat !"
" Cha'n ann gu siorruidh," thuirt
ise, " coinnichidh sinn a ris. Cha
bhi an ach beannaehd ghoirid — slan
leat, a ghaoil. Coinnich am has gu
duineil. Bidh sinn le cheile gu
goirid."
An latha bha iad ris a' cheann a
thoirt deth, bha ise an lathair aig
taobh a mach chaich. Bha i ann
an coidse comhla ri da bhana-
charaid. Chunnaic i aon an aeigh
aoin a' tighinn gu bhi air a chroch-
adh ; b' e Seumas am fear mu dhe"r-
eadh. 'N uair a chunnaic i esan dh'
fhas i dall — cha chuala i toirm an
t-slnaigh mu'n cnairt— tharruiug' i a
ceann air ais do 'n choidse — thuit e
air gualainn a bana-chompanach, 's
i ag radh, "A ghaoil ! tha mi falbh
leat! tha mi falbh leat!" a' cur a
da lamh comhla, — "losa chaoimh,
gabh ri ar n-anaman !" Thng iad
larnh air a ceann a thogail, agus a
cumail suas 'nan gairdeanan, ach
thuit i air a h-ais gun chli gun
bheatha; chompanaich a spiorad
esan aims an robh a cridhe a sas; is
thng i snas an deo a cridhe briste.
SOP AS GACII SEID.
Direach mar is e an teas a tha
teachd o thaobh a stigh a' chuirp is
mo comhfhurtachd, is ann o na bheil
a steach a tha sinn air ar deanamh
son a, is cha'n ann o'n taobh a mach.
Fasaidh daoine, mar a ni lusan,
ban agus beag ma tha a' ghrian air a
cumail uatha. 'Si deadh shlainte
solus-greiiie a' chuirp ; '.si inntinn
aoibhneach solns-greine an anama.
Cha d' rainig clatlan sneachd riamh
an talamh gnn sal a thrusadh o 'a
aile troimh an do thuit e ; mar so
tha an nadur is gloine air a sha'lach-
adh 'na ghluasad anus an t-saoghal.
Dara .Mio* an t riamliraidh, 1876.
AN GAIDHEAL.
177
NA BANA-BHAIRD.
Cha'ii'eil run oii-an cuontas far-
suiua a thoirt air ua Bana-Bhaird
Ghaidhealach an drasd; is leor leinn
ainmean nam fea'lhainn a's mo a tha
air an aideachadli a chur sios aun
an ordngh. an deigli a cheile. Is e
ar n-iarrtu3 a leigeadh. fhaician
gu'ra bheil mnathan am measg nan
Craidheal clio mliath i-i fir air an do
bhuilicheadh spiora 1 na bàrdachd,—
ni a dh' fheudas a nochdadli dhuinn
gu' n robh o cheann fliada air ais
tinealtas agus grinneas a' cliuthach-
adh sliochd nan Gaidheal.
Tha Oisean a' toirt far comhair 'na
bbardachd fein b )irionnaich bhoid-
heacb mar lucbd-deanamh agus mar
lucbd-seiuix ciuii is bàrdachd ; ach
cha 'u urrainii dhuinn gu h-achdaidh
òighe 's am bith a chomhaiTachadh
a mach a bha 'na bana-bhard auns
na làithibh sgaileach ud. Tha
moran bran againn a ris, a tha
iomadh linn a dh'aois, cnid diubh
gun teagamh a chaidh a dheaiiamh
agus a sheinn le mnathan ; ach aou
chuid air an ainm no air an tuineach-
adh cha'u fhaighear sgeul. Tha e
air a ràdh gur li-anus an treas linn
deng a dheanadh " Aii Gi/le Dubh
Ciar Dubh/' le bana-bhard air nach
'eil ainm againn. A reir coslais is
ann le te a I'iuneadh " Fear a' Bhata "
mar an ceudua ; agus cha'u e cainnt
no guth fi'" a tha ag'ainn ann an
'' Fhir a nleadain thlaith." Is saoilidh
mi gun teagamh gur h-i cainnt cridhe
mna a tha amis an oran ghasda ud,
" An Nochd gur faoln mo chadal
domh." Tha moran eile a dh' fheu-
dadh a bhi air an ainmeachadh —
Grain a chaill sgeul air am parantan
ach a tha air an seinn agus air an
altrum gu caidreach am measg clann
nan Gaidheal.
Ainmicheam a nis na bana-bhaird
air am bheil tomhas do eolas againn,
agus aig am bheil an ainmean an
oibrichean nam bard :
Ban-Iarla EarraghaidliPÀl : ìòmh
linn deug. Gheibhear cuid d' a h-
obair-sa anns an leabhar luachmhor
ud a chuireadh a mach o cheann
ceithir bliadhn' deug — The Book of
the Dean of Lismore, far am faighear
mar an ceudna moran do bhardachd
eile. Bha bàrdachd is litreachas
measail am measg nan Gaidheal
anns an la ar.ns an robh mic righ-
rean cosmhuil ri Oisean, agus ban-
iarlachan cosmhuil ri te Earraghaid-
heil a gabhail tlachd aunta.
Mairi Nic Leoid : 16mh linn
deug Cha'n'eil a' blieag nach cuala
iomradh air Mairi Nighean Alastair
Ruaidh agus air a bardachd. Rinn
i aireamh oran, a' chuid is mo dhiubh
mu Chlan-Leoid anns an Eilein
Sgiatbanach agus anns na Hearadh,
Gheibhear na dh' iarrtadh d'a cuid
bardachd anns an t- " Sar-Obaii\"
Diorbhail Nic a-Bhriuthainn: 17mh
linn deug. Cha 'n eil moran do oran
Ni-a-Bhriutbainn air an gleidheadh,
ach " Oran do dK Alasdair Mac
Collar Rugadh i aun an Lunga,
eilean Earraghaidhealach. 'Na gne
bardachd agus 'na doigh seinn tha
i fein agus Mairi Nic- Leoid gle chos-
mhuil r'a cheile.
Silis Nic Dhonuill: 17inh linn
deug. Kugadh Silis Nighean Mhic
Raonaill, mar theirteadh rithe gu
cumauta, ann an Lochabei*. Mur 'eil
i air thoiseach cha 'u 'eil i air deir-
eadh air na bana-bhaird a dh'ainmich
sum. Tha a roinn ni 's misle agus
ni 's sleamhuinne na am feadhaiun-
san. Chuir i ri cheile aireamh
mhath do dhan is oran. An deigh
bas a fir chleachd i a talant a'
deanamh laoidhean.
Caimbeul Bar: 18mh linn deug
B'e Donnacha Caimbeul a b'ainm do
athair Mhrs. Caimbeul Bar ; bha i
riamh eadar a' Mhorairne agus Craig-
nish an Earraghaidheal. Bha ise
cosmhuil ris na Caimbeulaich air fad
air taobh righ Deorsa, mar a bha
12
178
AN GAIDHEAL.
Dara Miss an t-Samhraidh, 1876.
? "^'
Nic a Bliriutbaian is Nic Raomiill
air an laimh eile airtaobla nau Seuma-
sach. Rinn i oran foghainnteach
aon uair an aghaidh a' Phrionnsa,
dh'an do rinn Mac Mhaighstir
Alastir freagairt, mar bu dngh dha
ann an caiunt cho salacli 's nach
cualas diog bardail as a ceann air a'
chuspairud riamh tuilleadh. Cha'n-
'eil i cail air deireadli air Mairi Seud
no air Nighean Lacliuinn ann an
comas bardachd.
Ann an aon seadh cha'n'eil coimeas
idir eadar i fein agus iadsan ; tha
farsuinneachd breitbneachaidh, do
bbonn agus do thuigse mhodhannail
innte nach 'eil idir r'am faicinn
mu'm bardachdsan. Nam biodh na
laoidhean a sgriobh i air fuinn a bu
tbaitniclie bhiodh barrachd deigb
oi-ra gu coitcheann am measg nau
Gaidheal.
Cairistina Nic Fherguis ; 18mh
linn deug. Rugadh a' bh ana-bard
so ann an Contuiun, an Siorracbd
■ Rois, far an robh a b-atbair 'ua
gbobba. Cha 'n 'eil aon do orain
nam bana-bhard a dh' ainmich sinn a
tha cbo aiumeil is cho taitueach ris
au aon oran a rinn ise d' a fear a
thuit latha Chuil-fhodair. 'Se doimh-
neachd a faireachduinu agus am
meas ard-anamadail a bba aice air a
: fear a gheibhear 'na h-orau o thoise-
ach gu deireadh. Tha ua facail a
tha i ag aithris aig deireadh gach
roinn — " Mo run geal og" — a' giulan
leotha moran brigh, agus a' nochdadh
nan cuspairean clinmbor air an robh
inntinn agus cridhe briste na bana-
bhaird a' foiseachadh. 'S e so an
t-aon oran is aithne dhuinn a rinn
i ; ach gleidhidh am fear so fein
cuimhne oirre mar bhean Uilleam
Siseal, aonarachd chianail a baiitra-
chais a' dusgadh truais is comh-
fhaireachduinu anns gach cridhe a
thuigeas clod e bron uasal mna air
son fear a graidh a thug am bas
uaipe.
Maireard Nic Illeathain ; 18mh
linn deug. Rugadh Nic Illeathain
am Muile ; agus theirteadh gu coit-
chean rithe Mairearad Ni' n Lachu-
inu. Tha Nigheau Ailein air a radh
I'ithe cuideachd ; aeh tha sinn a'
smuainteachadh gur h- e a' cheud
tiodal am fear ceart. Rinn i so
moran do dh' orain agus do dhain,
suas ri deich thar fhichead. Ach a
mach o " Ghaoir nam Bern Muileach"
cha 'n 'eil iad ro ainmeil. Bha na
fuinn agus an tomhas rauntachd a
ghabh i duilich a thogailnoleantuinn.
Anns an ratbad so cha 'n 'eil i fein
agus Nic a Bhriuthainn agus Mairi
Seud neo-chosmhuil ri cheile. Math
no dona agus mar dh' fheudadh am
bardachd a bhi tha i cho duilich a
sheinn, cho mi-shimplidh, agus gu'n
robh i ullamh dol a' fasan leis a'
ghinealach a thigeadh an deigh nam
bana-bhard.
Catrine Nic Illeathain : lOmh linn
deug. Rugadh a' bhana-bhard so
ann an eilein Chola ; agus is ann air
son Tighearna Chola a rinn i na h-
orain a chviuuaic sinn d' a cuid,
Tha a bardachd ni 's taitniche air
doigh na te na bana Mhuilich ; ach
cha 'n 'eil sinn ag radh air a shon
sin gu 'n robh bardachd do spiorad
na bardachd innte. Duisgidh a h-
orain duilichinn ann an inntinn
Ghaidhealaich 'sam bith a smuainti-
cheas air ua mi-fhortain a chuir
Claun-Illeathain a Cola, agus a dh'
fhàg iad gun ainm gun oighreachd
aou chuid am Muile no an Cola.
Cha 'n 'eil ioghnadh ged a bhriseadh
cridhe nan Gaidheal an diugh a mach
ann am bardachd, agus seanuf hear-
anu na Feinne 'ga spionadh as an
laimh.
Nic a Chleirich : 19mh linn deug.
Fhuair Mrs. Clare aite air nach 'eil
i neo-airidh am measg baird dhiad-
haidh au Taobh Tuath. Bha na
leugh siun d'a cuid gle thaitneach;
ni b' usa a sheinn na bardachd Mhrs.
Dara Mios an t-Samlu-aidh, 1876.
AN GAIDHEAL.
179
Caimbeul Bar. Tha iad le cheile
soisgeulach 'nan laoidhean agus a'
gabhail tlachd anns na h-aon fliiria-
nean ; ach 'nuair a tha Mrs. Caim-
beul Bar a' seinii mu'n fhiriun lorn
tha Mrs. Chirc a' toirt dhuinn bar-
rachd do shugh an fhein fhiosrach-
aidh Chrio.sduidh. Tha an dara te
a' riochdachadh faireachduinn shois-
geulaich na Gaidhealtachd mu
Thiiath 'nuair a tha an te eile a'
riochdachadh teagaisg hiirn soisgeu-
laich na Gaidhealtachd mu Dheas.
Main Nic Ealair : lOmh linn
chug. Cha'n'eil sinu dol a dheanamh
moran iomraidh air Mrs. Mackellar
is i feiu beo, agus gu ma fada air
falbh an latha anns am bi iomradh
oil-re an deigh a bais ! Tha siun
direach a toirt air aghaidh a h-ainm
a ràdh mu deibhinn gu'm bheiliann
an eolas, aun an aireach inntinn
agus aun an cumhachd bardachd air
thoiseach air na h-uile do na bana-
bhaird eile a dh' ainmich sinu.
Dh' ainmich sinn a nis ann an
ordugh na bana-bhaird is aithue
dhuinn a tha airidh air an ainm.
Ma tha feadhaian 'sam bith ann air
an d'rinn sinn dearmad, agus is
aithne do mhuinntir eile bhitheam-
aid ro thoilichte iad a bhi air an
toirt far comhair.
Tha iomadh eile ann a dh' fheu-
dadh sinn a thoirt fainear ach
cha'n'eil àite againn dhaibh an drasd.
'S iomadh oran a tha againn le teg' a
leannoM. Tha orain againn mar an
ceudna ann an clo le Piuthar Fear
ScaljKi ; le Nighean Fhir na Eeilig ;
le Baintighearna Ille Chalum Rasa ;
agus o cheann ghoii'id le Baintigh-
earna UOyly.
Saoilidh sinn gu bheil e ro chlium-
hor . do " shliochd a' Ghaidheil
ghlais," agus gu sonruichte do
thuigse agus gu do chiall nam ban
Gaidhealach, gu'n robh na h-uiread
'nam measg, a dheanadh bardachd
cho glic agus a sheinueadh ceol cho'
griain. Nam biodh na Gaidheil anus
na linnibh a dh' f halbh cho fad air
deireadh agus a bu mhiann le cuid
a chumail a mach cha b' urrainu
oighean is muai ciallach, seadhail,
fir-ghnethach togail is arach fhaot-
ainn am measg nan gleaun, nam
beann agus nan eilean. Cha'n
fhaighear call do leithid so do aiteach
inntinn am measg mhnathan cliinn-
each bhorba uach d' thaiuig fo rian
laghan cneasda riamh. Cha'n'eil siun
ag radh gu'm bheil bardachd dhom-
hain no fharsuiuu ann an orain no
ann an dain nam mnathan a dh'
ainmich sinu ; ach their sinn gu'm
bheil spiorad dian gleusda na bar-
dachd air a thaisbeanadh leo ann an
tomhaS; agus gur h-ann a tha na
rinn iad ro iongantach 'nuair a bheir.
sinn fainear na suidheachaidhean
mi-fhabharach anus an robh iad.
Cuiream sios an so mu dheireadh
rann no dha Le te ga Leannan a
leigeas fhaicinn dhuinn an doigh
anns an seinueadh na maighdeaun-
an Gaidhealach mu ghaol :
" 'Sann a thug mi mo ghealladli
Do dh' fhear a' chùil oir,
Siiil is miogaiche sealladh,
Gruaidh tliana mar ros ;
Do bheul briodalach meachaii*,
Deud mar chalice gun spors,
'Stu's modhaire sealladh,
'Sis blasd o'n tig pog.
" Pog is millse na'n siucar,
Aig an fhiuran ur og ;
Nail'e chunnaic mi uair thu
'Sann leat nach b' fhuathach bhi mchou-;
Aig a mheud 's thug mi ghaol duit
Oha'n fhaod mi bhi beo ;
A nis o'n threig thu do ghealladh
Gur h-e'm fabhar dhomh fold."
An nine ghoirid brisidh am bron a
dhunar a steach an cridhe, agus
caithidh e an corp a 'n uaigh.
Tha gach bas a' filleadh ann ochd
latha fichead tinnis ; 'se sin, air sou
gach duine a tha basachadh tha ochd
ah' fhichead tinii aon latha.
180
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an t-Samhraidh, 187 6
CUMHA.
Leis an Lighiche Mac-Lachainn kach maireann
Gletts B Flat.
Gu tiamhaidh.
^^^S^^i^ifeS
; Ti . , ti li : fi : SI I ti ., li ': li : Si . si r : m : s I f . , m : r : S . , m
Ì^^^S=ÌÌÈ^Ì^=E^^^
ti . , : li : ti : R . r
Thaing sgeula mo cliruadail,
Gu n' do chuir iad 's an uiagh thu ;
'S goirt mo chridhe o 'n chuala,
Ged nach d' fhuasgail mo dheoir.
Tha do leaba lom, fuaraidh ;
'S trom do chadal, 's ro bbuan e ;
Chaoidh cha n' eisd thxi ri m' luaidh-sa,
'S eta ghluaia thu ri m' clieol.
Bha do ghluasad gun eucoir,
Gun uireasbhuidh ceille ;
Leam bu taitneach bbi 'g eisdeachd
Ei seisde do bheoil !
Tha do bheul a nis duinte ;
Cha 'n 'eil leirsinn ad shuilean ;
'S fuar an cridhe 'bha muirneach —
Anns an uir, 's e gun dec.
Bho 'n bhuannaich am bas thu
Seach na dillsean 'tha lathair,
Cinnidh feanntag 's a' gharadh,
'N uair 'thig failinn 's an ros.
m , , r : ti : li
i
Sud an ros a bha cubhraidh,
Air geug nan dos urail ;
B' og 's a' mhadainn e 'bruchdadh —
Sheac a's shuigh e trath-noin !
Chuir thu mise gu smaointean
Nach innis mi 'dhaoine ;
'tS mairg chuir uigh anns an t-saoghal,
'S iomadh caochladh 'teachd oirnn.
Ged tha cairdean gu deurach
'S faoin an cumha leam fhein e ;
Theid gu cuirm a's cuirt eibhnis,
Giulan eideadh a bhroin.
Ged tha m' eideadh gun mhuthadh,
'S mi gun deur air mo shuilean,
Gus an cuir iad 's an uir mi,
Bidh mi 'd iunndrainn ri m' bheo.
Chionn bu toigh leam an nigh'nag ;
Bu ro thoigh leam an nigh'nag ;
Mo sgeul dubhach 'g a innseadh,
Thu bhi 'd shineadh fo'n fhoid !
Tha aisliug iiar u=anam, is briatlira nar beul
Mu la 's fearr is ni 's bòich' 'nar coir;
'S tha ar làithean a' caitheamh 's a' riiith le chèil'
Gus an am ud ceann-uigbe an oir.
A nis sean tha an saogh'l, a nis og tha e vifi,
Ach dùil ris an "Am Mhath" tha 'g èiridh gun sgis.
— Schiller.
T la: E Gf- JL E L,
ENGLISH DEPARTMENT,
Vol. V.
JUNE, 1876,
No, 54.
CARRIC-THURA : A Dramatic Poem. (From Gaelic.)
DKAMATIS
Finn, or Fingal, the King of Morven.
CuHAL, the father of Finn.
Cathul 07" Cahdl, the King of Carric-thura.
Sarno, the father o/Cahul.
Frohal, the King of Sora.
Annir, the father of YrouaJj.
Tdbar, chief warrior of Frohal,
Ullin, a Bard.
Caovalo, daughter of Sarno, and sitter to
Cahul.
PERSOX^.
Uha, daughter of Hermione, one of Fro-
hal's chiefs She foUoioed Frohal in
disguise to battle. Both are spared by
Fingal when he discovers their love.
Binvela, Crijiora. Siiric, and Connal
are feigned names, occurring in the songs
vjith tohich Cronan and V'lia'S favoured
tie ioarriors at the Royal Feast of Shells,
Sunset.
Hast left the azure distance of the skies,
0 thou unsullied son of yellowest tress?
To hail thee open lie the doors of night,
And thy grand tent of slumber in the
west ;
The hesitating billows nigh approach,
Thy shining brows of beauty to behold;
Awe struck they raise their heads as they
admire
Thee h'ing lovely in thy sleep, and pale
They shrink back from thy side. Sleep
in thy cave,
0 Sun, and from thy rest return with joy!
Morven's Hall— The King's IIeturn.
' ' Xow let a thousand lights be raised
on high [harps;
At the sweet sounds that flow from tender
Wake pleasure in the many towered hall;
The King of Yict'ries has regained his
land.
The strife of Carron, far from us away.
Is like a sound that shall be heard no
more ; [songs,
Xow let the bards of music raise their
The Prince of Vict'ries has returned with
fame." [when
Such were the words of gentle Ullin,
The King returned from the heroic field.
With weighty locks in folds of fairest
tress. [head.
The blue-hued helm was round the hero's
Like a light cloud round the sun's coun- \
tenance
When he advances in his garments brown.
Presenting but a radiant half in heaven.
His stalwart heroes moved behind the
King;
The feast of hospitable shells was spread;
And Finn turned to the race of melody,
And sought a measure from the chief of
bards.
Tho Bard's Address,
" 0 voices of resounding Cona ! bards
That hj'mn her age, to whom rise on our
souls [chiefs;
The mighty hosts of the blue bladed
Pleasant to me is the delight of grief ;
'Tis like the pattering shower of gentle
spring, [high.
Under which bends the branch of oak on
And the young foliage is becoming green;
Raise j^e, my bards, the song. A sail
shall leave
To-morrow; my dark path shall be among
The greenish glens of waves toward the
shore [walls
Of heroes and of men, — the grey-tinged
Of generous Sarno, where thy dwelling
stands,
0 Caovala of many tresses, where
Cathul spreads forth with princely pride
the feast
Of shells upon the hill; and numerous
The dusky boars that roam his forests
through. [hunt.
Hoar woods may hear the clamour of the
"Cronan, son of the gentle breathing airs!
Minona, light and graceful at the harp!
Renew the tale of Siiric brave, to please
The King of Lofty Bens and desert vales.
Binvela, thou most beautiful! come forth,
Like rainbow in the shower, as from the
glen [sun
It rears its arch on high, and the bright
Descends behind the hiUs. 0 King of
Blades! [voice."
She comes, in sadness and with tender
182
THE GAEL.
June, 187
BiNVELA.
" My love is of the fathers of the hills:
He the best hunter of the dusky heights.
His greyhounds follow panting at his side,
His slender bow-string sounding in the
gale.
Restest thou by the fountain of the cairns.
Or by the swelling stream high on the
steep ? [breeze,
•The rushes yield beneath the blinking
While o'er the hill the vapours slow
awake.
I will approach mv love in mist unseen,
And will behold the hero from the height.
\Vheu gazed I on the youths at th' aged
oak
Of torrent-sounding Branno, and I saw
Thee when wert tall returning from the
hill.
The fairest of thy peeple all thou wert."
SiLRIC.
" Whose is the voice so tender to my
ear, —
That voice as tender as the summer air ?
I sit not by the rushes on the height.
Nor by the cool-aired fountain of the
caii-ns.
Far, 0 Binvela, far away with Finn
I go to war. My dogs attend my side
No more, nor roams my step the heathy
glen.
No more I see her, fair, of loveliest tress.
As she descends the mountain brows, and
bends [bow
Along with her the streams, bright as a
Spanning the sky, or like the moon above
The western billow."
Binvela.
' ' Silric gone ! art gone ?
And I am solitary on the hill! [height,
The deer shall be observed upon the
And no man from his grazing hunting
him.
Now in the breezes there is dread no
more.
Nor breaks the woodland carol on his ear.
The hunter is removed far from the wood.
And now he slumbers in the field of
graves. [spare ye
A^e strangers, offspring of the waves,
The warrior in battle!"
Silric.
'•If I fall, 0 Binvela, in the field.
Then raise thou faithfully on high my
tomb: [mark thy love.
Grey stones and heaped-up earth shall
Binvela. When the hunter shall sit by
My mound, his food held idly in his hand,
•A warrior,' he will say, 'lies in the
heath, —
A man of fame, who was not slack in war.
Remember him, Binvela, thy brave love,
Who slumbers in the narrow house of
death!"
Binvela.
' ' Remembered thou, in sooth, shalt
ever be;
My hero, Silric, in the strife shall fall.
Where in the Ben shall I be found, 0.
love, [death ?
Since thou must not eschew the stroke of
My course shall be among the glens and
heights.
When far on high the sun descendeth low;
My steps be distant from the people's
path,
In secret shades and paleness on the hill.
And I shall see the place of thy repose
When I return from following the chase.
Silric, in sooth, shall in the battle fall.
But I shall not forget the noble one."
' ■ Full well do I remember still the
chief," [hills.
Then said the King of lofty woods and
"The combat in his fury he devoured;
He follows not the hunt beneath my eye.
Once was he seen engaging in the strife,
Clouded and hueless was the hero's face;
Dark was his brow; the heaving of his
chest [heights.
Was rapid, and his step was to the
Now he will not be seen among the chiefs.
When on the shield awakes the clashing
sound.
Slumbers he in the narrow dusky house.
The noble mountain chief of darkest
frown ?" [said,
"Oronon," the bard, the aged Ullin
"For Silric do thou raise a worthy song.
When he returned in triumph from the
field.
After his love, Binvela, was laid low.
He leant against the grey stone of his
love;
Binvela was, in his rapt thoughts, alive.
He saw the maiden through transparently
In the lone glen, and lovely was her form;
But like the mist, her semblance vanished,
And from the plain the sunshine disap-
peared.
Her airy form shaU reappear no more."
Silric.
" I rest me by the cold, pellucid spring.
High on the crested heights, in the cool
gale; [blast.
One tree makes music in the blinking
And waves of shadow roll across the
Tumult arises yonder on the lake; [heath.
The deer descend from mountain to the
plain ;
The hunter's wary step may not be seen;
And there is silence in the idle glen.
Sad is the sigh, and sadder still the
thought.
THE GAEL.
183
Were I to see my love among the hills,
Meandering along the heathy range,
Her -svaving tresses floating in the wind.
Her blue eye dim and tearful for her
friends,
Deep hidden in the vapours of the cairns;
0 love ! I would embrace thee in my arms,
And bear thee to the dwelling of thy sire.
"0, is it she that I behold afar,
Like brightness on the cairn among the
heath; [is full;
Like harvest moonshine when the moon
Like sunshine smiling through a summer-
storm ? [come
0 maid of loveliest tresses, wilt thou
Over the rocks and mountains to my side?
Faint is thy voice, 0 daughter fair of
chiefs,
Like desert grass when breezes bend its
head. "
BiNVELA .
"Hast back returned, my brave one,
from the fight ? [my love ?
Where hast thou parted from thy friends.
Thy death I heard of on the mountain
toj)S, —
1 heard it, and my soul was sorrowful."
SlLRIC.
"I have returned, maid of the eyelids
meek, —
I, of the chiefs, alone am back returned;
Hence they shall not be seen uiaon the
hill. [field.
By me their tomb was raised high on the
Why art thou solitary on the heights,
Wand'ring alone the edges of the hills?"
BlXVELA.
' ' Solitary I am, O ! Sili'ic, love.
Alone, and lonely in the winter house.
With sorrow for my love, I fading, fell —
0 ! Snric, fading, fell into the grave !"
She passed then like a shadow in the
wind,
Like vapours passing darkly o'er the
heath.
SiLKIC.
"Binvcla! wilt thou not remain, tho'
dim ?
Stay and behold my tears while desolate !
Beautiful in the vapours shines thy form,
When living thou, Binvela wert full fair !
"I'll not sit by the cold, pellucid spring,
Far on the crowned summit in the wind.
At noon of day, when noise is none
around, [love!
0 speak thou to me on the heath, my
Come thou, Biavela, on the light-winged
breeze — [cairns !
Come on a breath nigh through the copsy
Let me list to thy voice while thou art
near,
At noon of day as silence holds around."
The Voyage to Inkistore.
Amid high tra,nsport.s in the hall of
men, [the east
Thus Cronan raised the song. Mom from
Awoke in brightness, blue the billows
rolled. [rise,
The King bade to the masts his sails to
A wind came over from the mountaia-top;
And Carric-Thura, landmarkof the waves.
An evil omen was observed on high,
A rayless fire nigh hidin wreaths of smoke.
At which on sudden smote the king hia
breast;
He drew his spear enormous from his back
At once; he felt the -wind of \agour void;
His tresses were in conflict on his back; —
Vaiu was not the dark silence of the king.
The night then fell on Rotha of the
waves; [ship.
The mountain-circled bay received the
There was a rock nigh to the ocean's edge,
A wood bent hanging o'er the sounding
waves.
Cru-Lodin's circle on its summit stood,
And the gigantic stones of many powers;
Beneath lay there a modest, narrow plain,
Covered with grass and trees by ocean's
sid.e, —
Trees which the wrathful blast when high
had reaped [plain.
Down from the mountain ledges to the
Beyond was the blue gliding of the
streams; [came.
And a slow breeze faint from the ocean
A beam proceeded from a hoary oak;
And on the heath the feast of chiefs was
spread; [shields
Grief touched the spirit of the king of
For the dark Carrick of the heroes' Chief.
Slowly the moon arose in feebleness;
While plenteous sleep fell round the
warriors' head; [the light;
Their helmets gleaming sheen against the
The fire was losing brightness on the hUl;
No slumber closed the eyelids of the king;
He rose amid the clangour of his steel;
His vision bent on Carrick of the waves.
Lodik's Ghost.
A fire descended in the dark beyond;
The moon was red and languid in the east;
A blast came down in sadness from the
plain; man; —
And on its wings the semblance of a
Cru-Lodin standing pale upon the plain —
He nigh approached unto his own abode.
Holding his dark spear useless in his hand;
His red eye like the blazing of the skies;
His speaking like the thunder on the hill
In shadowy darkness distant far away;
Finn lifted up his spear amid the night;
And on the meadow was his shouting
heard.
184
THE GAEL.
June, 1876
Finn.
" Sou of the Night, begone thou from
my side.
Betake thee to thy wind and be away !
Why comest thou to my presence, sha-
dowy one ?
Thy semblance is unreal as thine arms.
Can thy brown form be terrible to me,
Thou Phantom of the Circles Lodin owns?
Frail is thy shield, and weak thy vapoury
cloud;
Thy bare sword like a flame across the
surge ;
Which shall be cleft asunder by the blast,
And scattered thou thyself without delay,
Begone, thou Dismal Oifspring of the
skies!
Recall thy blast to take bhee and begone!"
The Ghost.
"Wouldst thou from my own circle
me coerce ? "
Spoke the deep voice of hoUowest refrain.
"It is to me that hosts of heroes yield;
I glance but on the peoplefrom the height,
They are dispersed like ashes 'neath my
gaze. [death.
Out of my breath proceeds the blast of
I jonruey loftily upon the wind; [high
And tempests hurry forth themselves on
Around ray brow, cold, melancholy, pale;
But calm is my abode beyond the clouds.
And pleasant the broad fields of my
repose."
Finn.
' ' Go, and abide then on thy pleasant
plains,'"
Replied the mighty king with hand on hilt,
" Else, Cuhal'sSon, forget not in the field,
Weak is thy spectre— and my strength is
great.
Did I direct my footsteps from the hill
Toward thy hall, high on the peaceful
plain ?
Or did my pow'rful spear e'er clash amid
The garments of the skies against the voice
Of the black Ghost Cru-Lodin's circle
keeps ?
Why hast thou lifted with a scowl thy
brow ?
Or wherefore shakest thou aloft thy spear?
Little I dread thy words, thou Shadowy
One!
I fled not from an army in the field,
Why flee before the Offspring of the Winds?
The Valiant Brave, the King of Lofty
Bens, [has not
He shall not flee! He knows, though he
Been there, the frailty of thine arm in
war. "
The Ghost.
" Begone! flee to thy land," replied the
Form,
" Flee on the dismal tempest, flee, begone!
The blast is in the hollow of my hand;
Mine are the conflict and the speed of
storms;
The King of Sora is a son of mine; [form;
He kneels down in the mountain to my
At Ptock of Hundreds he upholds the
strife.
And scatheless he shall gain the victory.
Begone to thine own land, thou Cuhal'a
son,
Or to thy grief experience my wrath. "
The Combat.
He lifted up his threatening spear on
high,
And fiercely forward bent his lofty head.
Then Finn advanced, opposing him in
wrath, [hand, —
Wielding his blue transparent sword in
The sword — the Son of Luinn of duskiest
cheek, — [through.
The steely lustre pierced the Phantom
The Evil Wraith of death assumed afrown;
Be fell devoid of shape, far, far beyond,
Riding the winds of the dark cairns, like
smoke
A sapling raises with a stick in hand,
About a hearth of discord and of gloom.
The Wraith of Lodiu's Form shrieked
on the Ben,
Collecting his essentials in the wind;
The Innis of the boars the tumult heard;
The trembling waves stopped action in
their course.
The heroes of great Cuhal's son arose.
And in each hand a spear was held aloft;
" Where is he ? "' — and their fury gather-
ing gloom, [chief.
And every mail loud clanking round its
The morn came orient forth in heaven;
The Leader of the brave returned;
Joy kindled in the bosom of his youth;
Their souls grew calm like billows after
storm; [song.
And UUin raised with cheerfulness the
His music in the isle of cairns was heard;
The flame arising from the oak burned
full; [told.
When tales about the sons of chiefs were
Frohal of Sora rested, in his wrath.
Beside a tree trunk on the forest's slope;
His army round the carrick of the deer.
His gaze he cast around was purposeless,
His fierce mind broods on Cuhal and his
blood,
Who overthrew him in the heroes' strife.
To Annir who of Sora was the Prince,
Father of Frohal of the dusky waves.
At sea woke tempests of the elements,
Frohal arrived the lofty ocean isle.
Three days endured the copious feast
In house of frownlesa Sarno of the blades,
THE GAEL.
185
While there he saw the Branch of Eyelids
meeii,
The peerless Caovala of lovely tress;
His love for her was as the love of youth,
Like heat of fire it travelled toAvards her;
'Tween Frohal and this White-Hand of
the brave,
Cahul arose, a mighty prince was he;
Contention kindled all the crowd among;
The matchless Frohal was made fast in
thong.
Three days he had been solitary all
Fastened in fetter hard beneath a cloud.
But in the fourth sent Sarno of the ships,
The leader of the brave back to his laud.
There jealousy made dark the hero's soul;
'Gainst Cahul flamed thefury of his wi-ath,
When Annir's gravestone of renown was
raised, [might;
Frohal arrived, dark frowning, in his
They fought around the smoke-involved
rock,
The wall of Sarno, where the army yields.
The morning brightened on the isle of
waves, [shield;
Frohal with blade of steel struck hard his
Heroes advanced at breaking of the
Their vision travelled rapidly before
Towards the hoary sea of many waves;
Before them Fingal in his might they saw;
Then spoke thus Tubar of the hosts the
chief: —
Tubar.
"Who yonder comes, like red deer on
the steeps, [near ?
With all his antlered herd behind him
Frohal it is, a foe devoid of fear, [edge:
His spear before him on the mountain
It is the hero, King of Lofty Bens,
The Son of Cuhal of the blades and chiefs.
1/2 Lochlin many are his hardy deeds;
Far to the East, in ocean's lofty hall.
The brisk blood of the mighty ones he
shed. [brave ?
Shall I ask peace from leader of the
His sword gleams like the lightning of
the skies."
Feohal.
"Thou offspring of disgrace, of feeblest
hand,"
Loud answered Frohal of the Blades in
wrath,
' ' Shall my youth enter 'neath a gloomy
cloud ?
Shall I yield on the field before my time ?
Shall I yield ere I have the tribute got.
Thou chief from Tora without pith or
nervu [claim —
Why sho Id the throng in Sora thus ex-
' Frohal advanced like lightning in the
skies,
But darkness fell full swiftly on his fire;
No song shall hear of him in after-time.'
Tubar, I shall not yield me while I live!
Itenown, like dazzling light, shall me
surround. [shade.
I shall not yield till fall 1 'neath the
Thou Prince of Tora, of the rivers cold!"
The Battle,
The hero with his host of power ad-
vanced,
But they experienced a rock before;
Firmly stood Finn, King of the victories;
Broken they fled back from the hero's
steel, [hand,
And they escaped not scatheless from his
His spear pursuing them full speedily.
The field was covered by the fall of chiefs,
The hill of elements received the rest.
Defeat of Frohal.
Frohal beheld in silence the defeat;
His soul swelled high beneath the scowl
of wrath :
He bent his energetic eyes in gloom.
Tubar he called, who was not vain in need.
"Tubar, my hosts have in the battle fled;
I am bereft of power and of fame;
0 let me in the conflict strike the King:
My soul is kindled with a vigour bright.
Send thou a bard to call him forth to
combat;
And utter not against my high resolve.
"My soul rests on a maiden without
pride,
0 Tubar — full on her — the tender branch.
Her dwelling stands by Tana of the
streams; form;
Daughter of Hermin, — she of whitest
The lovely LTha of the eyelids meek.
She feared the love of Caovala now cold;
Melancholy her sigh in secret rose.
When raised I to the masts my sails aloft.
Relate to Uha of the tender harp
How of her smooth white form my soul
was full. "
Frohal and Uha.
— Such were the hero's words
As he was fitting to his side his shield.
The sigh of Uha mild was on the hill;
She had pursued the hero from afar.
Disguised in helm and armour of a youth.
Her eye was on the brave one secretly.
In sadness, looking 'neath her helm of
steel,
She saw the bard advancing on his way.
Her spear fell in the mountain from her
hand,
Her tresses waving in the stormy wind;
Her snow-white bosom rose up with a sigh,
She. gazing upwards to the King of ships,
Began, and ceased three times. [bard;
Finn heard the voice in challenge of the
Fast came he to the combat in his mail,
186
THE GAEL.
June, 1876.
With spear that rests not harmless when
in peril; [around.
And lightning of his sword ilashed bright
From Finn there fell a stroke of energy;
Frohal, the hero, lost his dusky shield.
When, without mail, his side had been
made bare.
Death stole across the musing of the chief.
Melancholy surrounded all at once
The soul of Uha of the eyelids meek;
The tears moved rain-like o'er her placid
cheek.
She sprang up to the hero with her shield;
An oak tree caught her footsteps as she
went, [arm;
She tumbled down upon her snow-white
Her helm leaped on the hill, her white
breast rose, [she!
Her many curls on earth — and wretched
Spared by Fingal.
Sad softness moved the bosom of the
King
For the mild maiden of the snowy hand;
And in the conflict he restrained his
sword; [blades.
The mightless tears fell from the King of
"0 Chief of Sora of the sounding stream,"
(As he raised up his voice with energy,)
" My steel 's no cause of fear to thee to-
day; [blood
My blade has never been besmeared Avith
After the foe would in the combat yield.
Lat raptures move the bosoms of thy
people [land;
By the o'erflowing streams of thine own
Let raptures move thee, maiden, peerless,
fair! strife,
Why should the youth fall on the [hill of
0 King of Sora of the swelling floods ?"
Frohal the speaking of the hero heard,
Beheld the maid of gentlest mien arise;
They in their beauty on the heather
stood,
In deep expressive silence, side by side.
Like two young trees when they are
under bloom.
Green on the margin of the forest wild,
The vernal dew down-dropping from the
boughs, height.
And when the breezes slumber on the
Frohal.
"Daughter of Hermin, from the land
of waves.
The stalwai't Frohal spoke without delay,
" Why in thy beauty camest thou o'er
the sea, mail?
To see me on the ground without my
'Tis by a hero I am stripped of arms.
Maid blameless, of the eyelids meek and
slow; [branch!
It was not weakness that prevailed, 0
O'ei- Annir's son of the heroic arm.
Full terrible and great art thou, 0 King,
When in the conflict and the strife of
spears.
But mild art thou, 0 warrior, in peace.
Like sun upon the meadow's tender dew,
When the fresh daisy raises up its head,
And when the downy gales their pinions
shake.
0 it were well that thou thyself wouldat be
In Sora of the harps and of the feasts,
That the brave ones of Sora might behold,
Like me, thine arms when joy woke in
the field; [fathers' fame,
Sons would feel transports for their
Who saw in strife the King of Lofty
Bens."
Finn. [King,
" Thou son of Annir," then reiilied the
' • Time's caverns shall re-echo hence our
fame, [brave;
When in the conflict steadfast stand the
Joyous the energy of song shall wake.
If they direct against the weak their steel,
The blood of wretches sullying their
blades, [raised.
For them no song shall by the bards be
Nor shall their gravestones nor their
cairns be seen: [tower,
The stranger shall come there to iDuild a
And shall remove the raised-up earth
aside.
A rusty sword shall be disclosed in dust;
And some one, bending over it, shall say,
' These arms belonged to warriors that
are cold, [heard.'
But in the songs their praise has not been
Come thou, O Frohal, o'er the moun-
tain to
The feast of heroes in the Isle of Waves;
Come thou, O maiden of the dark-brown
locks.
Love of the northern hero of the shield;
0 come ye to the feast of warriors,
And pleasure will make bright our coun-
tenance."
Feast in Tura.
Holding his spear in hand, with mighty
step
King Finn betook him to the mountain
height, — [doors
The Carrick of a hundred guests; its
Opened; the feast of generous shells was
spread.
The tender voice of melodies arose.
And raptures lit the hall of warriors.
The voice of Ullin of the songs was heard,
And Selma's harp, at which the sea would
bend.
Uha, the loveable, sat by his side,
And sought of him th& mournful song of
grief. [meek,
The tears were starting 'ueath her eyelids
Tune, 1876.
THE GAEL.
187
AVhen spoke Crimora of the pleasant
strains, [blades,
Daughter of Einvel, of the sharp-edged
Who dwelt by Lotha's stream. The lay,
tho' long,
Was sweet; blithe was the fair branch of
the noi-th.
Crimora.
" Who comes in silence from the moun-
tain height.
Like a cloud bending in the western sky.
With side tinged by the sun? Whose
the sweet voice.
Loudly melodious as the moimtain wind,
And exquisite as Carril's slender harp ?
0! 'tis my hero that in brightness comes;
The noble warrior of the spears in grief;
Dark is the aspect of thy lofty brow.
Has Finn, the King, been of his breath
deprived ?
Wherefore, Connal, thy melancholy
grief ?"
Connal.
"The Prince lives. After having led
the hunt, [light;
The wrathful brave returned like burning
Beams on the boss of his unrusty shield.
He on the hill himself like lustre great,
Loud are the voices of his youth around.
The conflict of the blades slow travels on.
To morrow Dargo is to come across
To wage the strife with children of the
chiefs — Lsteel —
The children of the King of brightest
The stormy race of wounds and victories. "
Crimora .
" — 0 Connal, I beheld his sails.
Extending broad as hoary foam of waves;
Their course was sluggish, bending to the
beach.
Numerous are Dargo's warriors and ships."
Connal.
" — Fit to my side thy father's shield —
The hard and bosisy shield that Riuvel
had—
The shield like the unwaning full-orbed
moon
Advancing grandly through the sky in
storm.
While dark and dusky in her countenance. "
Crimora.
"Sure I shall fit the shield full speedily.
Though it saved not the chief of victories.
He fell by spear of Cormac on the hill;
Perehance, 0 Connal! thou mayst also
fall."
Connal.
" Perchance I may; but raise thou high
my tomb.
Graceful Crimora. Let a hoary cairn,
A mound of earth fast by the wavy shore,
Be seen to send my name and fame through
time. [tears,
Bend thou thy crimson eyelids, wet with
Over my dust, while standing by my
mound; [tiful,
Grieved, strike thy bosom purely beau-
And after me preserve alive my fame.
Though thou more beautiful than light
itself, [breeze.
Thy voice as gentle as the mountain
I will not stay beside thee in the Ben; —
Crimora, raise thou after me my praise!"
Crimora.
" Let there be arms of light placed in
my hand, ''[steel;
A blue sharp-edged blade, and spear of
And let me meet with Dargo then without
A succour in the battle to my love.
Farewell ye summits of the lofty bens,
Ye red ones of the antlers, cairn-girt
streams;
We shall not from the battle home return;
Our tomb sliall far beyond arise."
" Did they return no more ? " said Uha,
sad,
Ullin beheld the virgin's tear and took the
haij): —
"She followed her warrior to the strife;
Crimora in the conflict drew her string
On Dargo,hut she erring pierced her Connal!
He hied! He died! She sobbed, and died in
grief!*
Eartli hides the hapless lovers on the field.
Voyage to Morven.
Three days endured the feast of warriors;
The fourth beheld the sails of both out-
spread, [mightily.
While from the north the wind blew
Fingal arrived at his uncloudy land,
The wood of Morven of the lofty towers.
Cloud-seated, the dark Ghost of Lodin's
Form [waves,
Served Frohal in the mansion of the
Bending to him the breeze o'er the huge
seas [face.
To the white sails spread on the ocean's
The Phantom's thoughts were brooding
on his wounds, [King.
And on the hand of the fear-smiting
* The rest of the melancholy episode of Crimora and Connal is now found nowhere in the Gaelic ;
in the seven lines in italics, I have given the drift of it from M'Pherson's Translation.
A true rendering of Ossian must probably )je in rhyming octosyllabic verse ; but this hurried
translation of Carric-thura, first written the year before Clerk's excellent work appeared, may show
I'ow Os»ian would r«ad in blank verse.
188
THE GAEL.
June, 1876
TRANSLATION— EXTRACTS
FROM AN UNPUBLISHED
LECTURE.
As much of the appreciation which
Gaelic letters meet with in the eas3
of those to whom the Gaelic is un-
known depends on the renderings in
which the originals are conveyed,
it may not be undesirable to touch
on some of the general principles of
translation.
A good deal of Gaelic Literature
has been transferred into English
already : while the poems of Ossian
have been translated into Latin and
into most European languages. There
are not a few who have translated
Gaelic productions into English. To
show Celtic activity in this direction,
I give a list of the names of transla-
tors who have done anything worth
recording, with dates of their publi-
cations. The list is longer than some
unacquainted with Celtic letters ma}^
anticipate : —
Jerome Stone, ... 1756.
James Macpherson, ... 1760.
Rev. J. Woodrow, ... 1771.
Ewen Cameron, ... 1777.
John Clark, 1778.
Rev. Dr. Smith, ... 1780.
Rev. Dr. Ross. —
The MacCallums, ... 1816.
Mrs. Grant. —
Patrick Macgregor, ... 1840.
Robert Munro, ... 1843.
Rev. Dr. Maclauchlan, 1862.
J. F. Campbell, Esq.,
Rev. Thomas Pattison, 1866.
Rev. Dr. Clerk, ... 1870.
C. S. Jerram, Esq., ... 1873.
A few of these have not translated
much; but many of them have pro-
duced in translation as much as
would make considerable volumes.
Macpherson, so well known, Sirith,
Maclauchlan, Campbell, Pattison,
and Clerk are those whose works as
translations have received much re-
cognition. Macpherson and Smith
translate in a free paraphrastic man-
ner, something in the style of Pope's
Homer. Maclauchlan, Campbell,
and Clerk have adopted a rigid liter-
ality of rendering which the Ossianic
controversy, among other reasons
compelled them to follow. In the
works of these writers,— :7'Ae Book of
the Dean of Lismore,hy Maclauchlan,
The Tales and Ballads, by Campbell,
and Ossian by Clerk, — the original
Gaelic is given along with the Eng-
lish. In the Gaelic Bards of Patti-
son the original is not given; for the
work, unlike the former, was in-
tended for more genei'al and popular
use. Pattison has adopted a literal,
but at the same time metrical and
rh^'ming style of translating from the
Gaelic. Mr. Jerram's translation of
Dan an Deiry is a very meritorious
performance much in the style of
Clerk. It is interesting as coming
from an English Oxford graduate.
There is some ti-uth in James
Macpherson's suspected declaration
that a translator who cannot equal
the original cannot express its beau-
ties. Translation is very difficult;
and is perhaps as true a test of talent
as can be applied. Practically, how-
ever, a great manj?^ common-place
men think that though they are in-
capable of producing original works,
still the^^ may be ver}'^ successful
translators. And in the case of
simple prose translations this may
hold true. But in the matter of
works which are of a classical or
literary character culture and talent
of the highest kind are necessary
possessions in a translator.
The most successful translations
have been generally very far from
the original. The best translation
may be not unfitly compared to a
transplanted flower, which, while
presenting the original stem and
branch, has lost in the transference
much of the bloom and aroma of the
original.
" The true result to be aimed at,
THE GAEL.
189
where we propose anything beyond
the commviuication of bare fact, is to
produce upon the mind of the English
reader, so far aa possible, the same
impression which the original author
produced upon the miuds of those
for whom he wrote." " It is the
characteristic of a perfect translation
that it, for the time, transforms the
reader into the likeness of those for
whom the story, the ballad, or the
ode, was first said or sung." There is
another principle which is held to be
of great practical value in transferring
the productions of " creative genius
from their native to a foreign soil, in
such a way that they shall yield the
same fruit as in their original clime.
It is this : we should choose for our
translation the dialect of the period
when our language was in a stage
of development as nearly as possible
corresponding to that of the tongue
from which we translate." This
rule cannot be absolutely carried out/
but such an approximation sh( axld be
attempted as would be consistent
with perfect general iutelligibility in
the translator's own time.
Besides these two rules already
laid down there are other elements
or priuciples to which the successful
translator must carefully attend.
These I call the moral, the aesthetic,
and the historical.
1. The Moral Element in Transla-
tion. We ought to know intimately
the manners and associations of
thought peculiar to the period of the
original which we translate. It is
undoubted that words change much
in their signification in the course of
ages; and it is equally true that
words in one language have a moral
significance which their equivalents
or those taken to be equivalent in
another language do not bear. It is
necessary to attend to this in transla-
tion otherwise a distorted impression
is conveyed to the reader.
2. The Aesthetic Element in Trans-
lation. While there are permanent
principles on which all true theories
of the beautiful are based, whether
they treat of beauty in its spiritual,
moral, intellectual, or physical mani-
festations, still men's conceptions of
what constitutes taste are very
vai-iable. What is considered stand-
ard in one age may be considered
subordinate and accidental in another.
At the same time the Science of
Aesthetics which is not much culti-
vated yet must be based on
permanent fundamental principles.
In the case of a work which is based
on this permanent element of taste —
built on an eternal unchanging
aesthetic basis — the aesthetic diffi-
culties of a translation are few or
none. But as no hiunan work can
illustrate such a perfection of taste
we expect aesthetic dilficulties, in
dealing with which a translator must
acton some right recognised principle.
He must attend to the variable
elements of taste. Of course if all
men were possessed of perfect moral
and intellectual culture there would
be, we believe, no such changing
element in taste which would be the
same in a perfect state of society in
all climes. With regard to the
translation of some works we would
say that productions of a decidedly im-
moral tendency should not be trans-
lated at all. Byron says of Burns
that he was a mixture of dirt and
deity; and of Byron himself it may
be said that he was a strange medle}'
of heaven and earth — a medley in
which the dirt of earth was at times
most visible. Alexander Macdonald
was a similar mixture. I question
whether any one will venture to
translate his Mi-mholadh of Morag
which contains pretty much the same
species of moral mud as the reader
of Don Juan has to wade through.
It should be a question with a trans-
190
THE GAEL.
lator whether, notwithstanding the
wit and genius they manifest, he
should expose himself and others to
the lurid flames which indicate the
existence of burning lava in the
mysterious world to whose confines
the Don Juan of Byron and Decame-
ron of Boccaccio introduce them.
Such works can never receive the
moral homage of all men in any age.
But there are other productions
which are mai'red, in the estimation
of one age, by certain passages which
when written were morally harmless;
because their spirit was in harmony
with the prevailing taste of theperiod.
Such passages we come across in the
Latin poets, Horace and Ovid, for
example, and even in Shakspeare ;
and on aesthetic principles we are
bound, to make a correct translation,
to produce or rather reproduce
these iu a style that would leave the
same harmless impression on the
reader as the original did in the case
of those to whom it was first
addressed.
3. The Historical Element in
Translation. To arrive at success in
translation which is to make the
same impression by means of the
translation as the original makes, we
must study the history of the work
which we translate. "Without aknow-
ledge of the circumstances which
exercised a formative and shaping
influence on the work we are not so
likely to iniderstand accurately not
only the translation but even the
original itself.
A translator ought to be qualified
in these three respects; from a moral,
aesthetic, and historical point of
view. The translation of Gaelic
poetry does not present much difii-
culty from a moral point of view.
For, with the exception of Macdon-
ald, the bards wrote no immoral
poems. Rob Donn also, and a few
others composed a few pieces — gene-
rally short— which are not calculated
to elevate morals. But the Gaelic
bards do not seem to have been
sufiiciently refined — at least in the
culture which large centres of civili-
zation develope— to compose on the
subtler immoralities of which their
more learned tuneful brethren else-
where have sung with such delicious-
ness. Gaelic poetry, however, is
frequently a little defective from an
aesthetic point of view. We find
the bards singing, with nauseating
minuteness, of the ears, the teeth, the
breasts, the waist, the thighs, and
other delicate possessions of the unfor-
tunate ladies who come in for their
poetic praises. In this unaesthetic
spirit and style did many of their
brethren of the Lowlands also jjoetize
of the maids they honoured with a
song. The Greeks, whose whole souls
and bodies seem to have been full of
the light of beauty or aesthetics,
never descended to such undesirable
minuteness. The}" would not mar
the impression which the whole left
by any analysis.
I find that Mr, Pattisou, in
translating Màiri Laghach, has con-
sciously or otherwise acted on this
esthetic principle. There are eight
stanzas in the song ; three of which
are descriptive of Màiris bodily
parts, Mr, Pattison has translated
the one which touches on the head
and hair. The other two he left
untranslated. They describe, with
great beauty we confess, the breast^
the soft sides of the body, the neck,
the jaw, the cheek, the eyelids.,
the brows, etc. With a similar
minuteness, we find Scottish Low-
land poets speaking of the waist and
other enormities. Such descriptions
may be thought poetical ; but we do
not know that they are very aesthetic
after all. Should a poet speak as if
he laiew the character and colour of
the skin of all the bodily members ?
THE GAEL.
191
I give here a rendering of Màìri
Laghach^ attempting to improve the
translation of Pattison, which is not
regularly the same measure as the
original. No one has translated the
chorus so far as I am aware. I try
a translation of it, rendering Layhach
by the phrase little. Laghach has
no absolute equivalent in English.
It means at times neat, sometimes
sweet in the sense in which sweet is
used with the word floioei\ as a sweet
flower. Laghach in the title of this
song, however, is more correctly
rendered by little. Màiri was a
mere child on her mother's knees
when this song was composed for
her. Laghach was therefore more
expressive in her case at the age
than it would be in the case of a
grown-up person. Indeed the phrase
itself is suggestive of the idea of
littleness. We never would apply it
to an object of large proportions : —
0 my little Mary,
0 my pretty love,
Gentle soft-lipped Mary,
My own tender dove !
0 my little Mary,
Darling of my soul.
Sweet and lovely Mary
Born in fair Glensmeòl !
Young wert mtli me, Mary,
In yon lone Glensmeòl,
"When the imp of Venus
Pierced me to the soul.
With such living fervour
We together drew,
That none under heaven
Ever loved so true !
Oft we strayed, my Marj%
In the desert wild.
Where no thought of evil
E'er our hearts defiled ;
In our souls we cherished
Love sincere and true,
Bright as shone the siiubeams
The high branches through.
Though 1 had, my Mary,
Albin, with its gold.
How could I be happ}'
Should our love gi-ovr cold ?
I would rather kiss thee
With love's right, by far.
Than possess the treasures
That in Europe are.
Sweet thy tresses, Mary,
Eound thy small ears stray,
Golden curly wavelets,
Flowing in array ;
Round a neck that's whiter
Than the foaming sea ;
With thy sunny eyebrows
Frowns can ne'er agree.
Happier than princes'
Was that pride of ours.
Stretching 'neath the branches
On the grass and flowers.
With the scented blossoms
Our j^oung hearts to feed,
Where the streams rolled past us,
Nourishing each seed.
Nought was e'er invented
'Neath the sun could jJay
Music with the sweetness
Of our love-born lay.
With the larks above us.
Thrushes on the spray.
And cuckoos with " goo-goo,"
In sweet morn of May.*
The fact of jNfaiy being a mere child
when the above was composed for
her accoimts perhaps for the presence
of a sentiment or two which give a
character of fragrant innocence to
the song. The innocence of child-
hood may have suggested — " Where
no thought of evil e'er our hearts
defiled," and " Love — bright as shone
the sunbeams."
In conclusion I give a new trans-
lation of Ossian's famous Address to
the Sun., the original of which is very
much admired. I have endeavoured
to follow the original measure and
stanza as much as the requirements
of an English version will allow. A
few expressions such as that of the
last line are obscure or doubtful in
the original. In these cases obscurity
in the translation has been unavoid-
able:—
0 Thou that glidest in the sky.
Round as the hero's full hard shield,
Thy frownle&s lustre, whence on high?
Sun, whence thy ceaseless Light revealed?
Thou comest in thy lovely might ;
The stars conceal from us their motion ;
The moon pale hies from heaven's height.
And shrouds her in the western ocean.
* §ince the above was fii'st piiblisliecl, Professor
l^lackie's excellent translation has appeared,
192
THE GAEL.
June, 1876.
Thou in thy distance art alone ;
Who bold may dare approach thy might ;
With ac;e, cairn, cliff, are overthrown ;
With age, the oak falls from the height.
The ocean shakes with ebb and flow ;
The moon is lost in depth of night ;
But, victor, thou alone dost glow
In endless joy of thine own light.
When tempests darken round the earth
With lightning and with hoarse-voiced
thunder;
Fair through the storm thou look'st in
mirth
Upon the troubled heavens under.
But vain to me are thy bright rays,
While I must see no more thy glance
Gold-tressed that turns on eastern gaze
Of heaven's cloudy countenance,
When thou art trembling in the west,
Through ocean's dusky doors to rest.
But like myself, thou art perchance,—
Once robed with weakness, once with
strength ;
In circling sky our years advance
Together to one end at length ;
Rejoice, 0 Sun, while thou art young !
Beglad, thou Prince, while thou artstrong!
Old age is dark and void of mirth.
Like moon faint ere her horn she fills ;
While looking from the clouds on earth
Where hoary mist skirts cairny hills ;
The north blast on the meadow blows,
The slow wayfarer p] aided goes.
THE CHARACTER OF THE
WESTERN GAEL AND HIS
PRIDE OF PEOPLE.
Some of the moderu representa-
tives of the earliest inhabitants of
Europe are still found in the High-
lands and Western Isles of Scot-
land. As far as language is con-
cerned, the people there are yet, and
have been from the remotest ages,
Celtic ; but Teutonic blood to no
small extent mingles wàth the Celtic
in their veins. The Teutonic ele-
ment has had no less influence on
the character of the Gael than the
Celtic has had on the character of the
Anglo-Saxon. A Germanic element
was very early and distinctly intro-
duced into the western isles, where
it was not altogether uufelt previ-
ously. And all along it has been
coiitiaually receiving fresh acces-
sions. This Germanic element com-
ing from the vigorous, brave, and
bold countries of the North — Nor-
way and Denmark — helped, no
doubt, to give weight, freshness, and
persevering vitality to the character
of the West Highlander, and to
calm down the ii-repressible Celtic
buoyancy of his nature, which was
too easily developed and nourished
by the grand scenes and romances
of the country in which he found
his home. Tliis may have enabled
the Hebridean Gael to exhibit less
exuberance of unreliable patriotism
than has at times charactised his
brother Gael in Ireland.
It is a natural, though not, per-
haps, a universal curiosity, that a
man should know something of his
ancestors. The consciousness of a
long and no mean descent is highly
elevating; and as the result of this,
there can be no doubt that intellec-
tual health and vigour, where the
consciousness is cherished, are bet-
ter preserved in the process of trans-
mission from sire to son. People,
however, are met with, especially
in large cities, who know nothing of
their ancestral line further back
than their own immediate parents —
some even ignorant of this itself;
nor do such, indeed, appear con-
cerned to look further back into the
subject. This, of course, is not true
of the offspring of distinguished men.
History generall}' preserves the me-
mory of a line of fame. Among
the Gaels it has all along been a
special feature of the social organi-
sation of the tribes, to haad down
faithfully the lineage of each famil}".
This has developed the special fea-
ture of the Highland character known
as px'ide of people.
Aisr
G^A-IDHE^L.
Men- ghath sohiis do m' anamfein
Tha sgeula na h-aimsir a dh' fhalhh. " — Oisean.
V. Leabh.] TEEAS MIOS AN T-SAMHRAIDH, 1876. [55 Air.
DEOCH LAIDIR.
Mu Dhleas Dhaoine a thaobh
dibhe laidir, mar a tha sin
air a leigeil ris anns a
Bhiobull.
Tha daoine deas air a blii
smuaineachadh gun robh gacli ni ris
an abrar Jion 's a Bhiobull Ghaidh-
ealach comhionann ris an fliion areic-
ear am Breiteann. Ach tha facal
no dha 's a Bhiobull Eabhrach, a
tha air an eadartheangachadh Jion;
agus chan 'eil a h-aon diu a ciallach-
adh fion goirt, amhain. Tha am
facal cunianta airson fion a ciallach-
adh fion mills, ionann ri fion goirt
no oibrichte. Tha so soilleir bho
lob, Caib, XXX, r. 19, agus Mata,
Caib, ix, r. 17: oir 's e 'm fion mills
amhain a dh' atas ; agus uime sin
dh' fhonadh seann searragan airson
fion goirt. Tha am facal tiruis a
ciallach toradh na fionain gu h-
iomlan ; agus 's e so am facal a
ghnathaichear far am bheil arbhar
air ainmeachadh, mar an Genesis
Caib. xxvii, r. 28, agus Deuteronomi,
Caib. xxviii, r. 51, a's dearcan fiona
pairt mhor do bhiadh an t-sluaigh,
air feadh tir Chanaain.
Gabhaidh fion cumail milis air tri
doighibh^le pronnasc, le dhunadh
suas bho 'n àile, agus le bhruicheadh
gus am fas e tiugh. Bha na h-
ludhaich eòlach air an da dhoigh
mu dheireadh. An am na càisge,
bha iad gu curamach a glanadh as
an taighibh gach ni goirtichte, a reir
aithne an lagha,* araon deoch a's
aran : agus 's e fion milis a bha iad
ag ùl aig an fheisd, mar a tha iad a
deanamh gus an latha 'n diugh. Mur
faidh iad fion milis air dhoigh eile,
bogaidh iad fion dhearcan caoinichte
an uisge.
Mar so chi sinn gur e fion milis a
dh' òl ar SLànuighear agus abstoil
aig an t-suipeir : oir cha robh fion
goirt ri fhaighinn. Agus niiair a
smuainicheas sinn air buwidhibh an
stutli so, agus air an truaighe a thug
deoch laidir air milltibh gun aireamh,
feumaidh sinn a dhunadh gun do
chruthaich e aig Cana fion mar a
chruthaich Freasdal 's an dearc, agus
chan e an stuth cronail a thig a fion
le bhi 'g a ghrodadh. Dhuin an
Cruithfhear suas stuth na beirme
am meadhon nam fion dhearc ; agus
uime sin cha tig boinne alcohol asda
mur brughar iad. Chaidh pòitear
fiona a radh ris an t-81anuighear gun
teagamh : ach ghoirear " duine geoc-
ach" dhe leis na ceart dhaoine;
agus tha fios againn gum bu bhreug
sin.
Tha am fion milis car coltach ri
brailis, agus ro thaitneach ri òl.
Cha robh am fion goirt Ini treise a
bh'aig na h- ludhaich idir cho laidir
ri Port no Madeira : oir tha branndi
air a chur annta. Agus a bharr air
a sin, b' e'n seann chleachd a fion
* Ecsodus, Caib. xiii, 7. Tha daoine
iunnsaichte, ludhaich agus Criosdaidhean
maraon, ag radh gur e 's ciall do 'n fhacal
eadar-theangaichte taois ghort, ni air bith
oibrichte le beinn.
13
194
AN GAIDHEAL. Treas Mios an t-Samhraidh, 1876
goirt a mheasgadh le h-uisge mus an
olar e. Bhatar a meas gum bn choir
da thrian de 'n dibhe a bhi 'n a h-
uisge. A thaobh na dibhe ris an
abrar " deoch laidir " 's a Bhiobull
Ghaidhealach, chan 'eil ach aon fhac-
al 's an Eabhra ; agus tha daoine
foghkiimte ag innseadh gur e fion na
crann-pailme is ciall da, deoch nach
'eil ni 's treise na fion na fionain.
Tha an aithne so, " Na dean cron
sam bith ort fein," * a toirmeasg
gach ni a ni coire ; agus gun teagamh
's ann diu sin alcohol. Tha ciall
nàduir fhein ag innseadh dhuinn gum
bheil an duine a tha gu fiosrachail a
giorrachadh a shaoghail le dibhe, a
cur laimhe 'n a anam. Agus tha 'm
Biobull gu comharraichte a bacadh
fion a phòiteir, " Na h-amhairc thusa
air an f hion an uair a bhios e dearg,
nuair a bheir e a dhath 's a chupan," f
" Is cealgach an ni fion ; is buaireas-
ach an ni deoch laidir ; agus ge b'
e neach a mhealltar leo, chan 'eil e
glic."| " Is an-aoibhin dhoibhsan a
dh' eireas gu moch 's a mhaduinn, a
dhol an dèigh dibhe laidir, a bhuan-
aicheas gu feasgar, ionnus gu 'n cuir
am fion teas orra," "Is truagh dhoibh-
san a ta laidir a dh' òl fiona, agus
'nan daoinibh neartmhor a mheasg-
adh dibhe laidir." §
Tha a chiad earrann diu sin atoirm-
easg sealltuinn air dibhe a phòiteir,
agus uime sin a teagasg dhuinn fan-
tainn as a rathad. Agus nach 'eil
an t-aite sin a toirmeasg a bhi bias
dibhe, far am bheil e air a radh nach
sealbhaich misgeir rioghachd Dhe? ||
Nuair tha mhisg air a bacadh, tha
gach ni air a thoirmeisg a bheir
daoine gu bhi 'nam misgeiribh ; agus
chan 'eil ni a's cinntiche a ni so na
bhi 'g Ò1 dibhe. Tha earrainnean 's
* G-niomharan, Caib. xvi., v. 28.
+ Giiath-f hocail, Caib. xxiii. v. 31.
J Gnatli-f hocail, Caib. xx., v. 1.
§ Isaiah, Caib. v. 11, 22.
t 1 Corintianaich, Caib. \i., v. 9, 10
a Bhiobull 's am bheil fion air a
mholadh ; ach 's e toradli fallain na
fionain, agus chan e fion grod, air am
bheil iad sin a luaidh.
Tha a Phaidir fhein a bacadh
dibhe laidir, anns a ghuidhe so : " na
leig sin ann am buaireadh." Tha
so a feuchainn gur coir buairidhean
a sheachnadh ; agus tha 'm fear a
dh' òlas deoch laidir 'g a thilgeadh
fhein 'n am meadhon.
Tha 'm Biobull a toirmeasg do
dhuine dibhe òl, ged nach deanadh
i coire dha fhein, agus ged a bhith-
eadh e cinnteach nach tigeadh e ri
latha gu bhi 'n a mhisgeir : " Is
maith an ni gun fheoil itheadh, no
fion òl, no ni air bith a dheanamh
leis am faigh do bhrathair tuisleadh
no oilbheum, no leis an deanar lag
e." * Nise tha e ro chinnteach gum
bheil Moran d' ar braithrilih a
faighinn oilbheum agus tuislidh
le dibhe laidir, agus gum faigh
moran eile oilbheum leatha, fhad 's
a leanas daoine air a bhi 'g a h-òl.
'S 6 ar dleasnas, uime sin, a seachn-
adh airson so amhain, a bharr air
aobharaibh eile.
Tha am Biobull a feuchainn gum
bheil deoch laidir a lagachadh sluaigh
araon an corp 's an inntinn ; oir
bhacar i do mhathair Shamsoin, a
bha gu bhi 'n a dhuine laidir,* agus
bha i air a toirmeasg do na sagart-
aibh, an am an dleasnais.f Os barr
tha an Ti Mhath Uile-leirsinneach a
feuchainn gur droch ni pòit ; oir
bheannaich e na Pechabaich,acheann
gun do sheachainn iad i gu tur, a
reir aithne am priomhathar. % Na
saoil gun d' thainigam beannachadh
ach airson deagh aithne a choilion-
adh ; oir cha tigeadh beannachd
Dhè air sgàth aithne aingidh no
leibidich. P. MacGriogair.
J Romanaich, Caib. xiv., v. 21.
§ Breitheamhna, Caib. xiii., v. 1 gu
t Lebhiticus, Caib. x., v. 1 gu 11.
J Jeremiah, Caib. xxxv.
Treas Mios an t-Samhraidh, 1876. AN GAIDHEAL, 195
EAINX DO NEOINEIN.
Tha thus' an sin a neoinein bliig a'n cùil leat fein,
Us fiamh a' ghcàir air d'aghaidh mliin ri blaths na grèin ;
A' deanamh gàirdeacliais ri lòchran àrd nan spèur,
'Tha 'g àrach siias do fhreumhan maoth' gu baigheil seimh.
Ach c'àit an robh thu 'n uair 'bha gruaim air uchd nan spèur,
'S an geamhradh fuar le 'fhrasan garbh a' searg do glmèth,
'S a' lomadh sios gach duileig' guinn' 'bha 'fas air crann,
'S gach luidhe maoth le doinioun searbh a' falbh 'n an deann Ì
Thug reòtachd fhuar air falbh do ghruag, do shnuadh, 's do dhreach
Us shhigh on talamh sios 'n a bhalg do dhealbh a steach ;
Us cheil a' ghrian a sgiathan blath a bàigh 's a feart,
'Bha 'g iirachadh do chruth gach la'gu fàilteach, ait.
Ach bha do bheath' a'n dion bho'n fhuachd a'n cuaich gun bheud,
'S do chuislean faoin 'gan altrum suas gun fhios dhuit fein,
Le diomhaireachd nach faca sùil, 's nach aithris bèul,
'Tha 'toirt a nàdair do gach ni areir am feum.
Ach tha thu nis air teachd as iir bho'n ghrunnd air ais,
Le d' churrachd bileach, pleatach, dllith, gu h-urar glas,
'S cha'n aithnichear ort gu'n robh thu duint' a'n ciiil fo ghlais,
'N leabaidh thosdaich anns an fhonn re cam na h-airc.
Tha nis an drihchd le ceuman ciiiin re am na h-oidhch',
Ag uisgeachadh do bhilean maoth' le braonaibh soills',
Mar shradan boilsgeach feadh do ghruaig' 'is uaisle dreach,
'S do cheann a' lùbadh sios gu làr aig lain' do bhrat.
Ach togaidh 'ghrian gu moch a ceann air gual an t-sleibh',
Us sinidh i a sgiathan blath a nuas bho neamh,
Us tiormaichidh i suas do ghnuis 's do dheoir ma seach.
Us sgaoilidh tu do chuailean fann gu greannmhor, ait.
Thig eòin nan geug' gu moch a sheinn dhuit iomadh fonn,
Itealaich a null's a nail mu'n cuairt do'n tom,
A' criomadh bharr gach feòrnein gorm 's ag òl dheth'n ceann,
Gu sòlasach air bharr nan slat a' seinn dhuit rann.
Bha mis' uair a bhithinn fein gu trie a'd'chòir,
A' dol mu'n cuairt am measg nam preas gun dragh gun ghò,
A null 's a nail air feadh nam bruach 's a' buain nan ros,
Bhiodh tus' an sin 's an t-orach bhan an sas 'n a m' dhorn.
Ach thriall na làithean sin air falbh mar shruth le gleann,
'S tha grian ar 'n òige 'cromadh sios air chùl nam beann ;
196
AN GAIDHEAL. Treas MIos an t-Samhraldh,
Tha aois us leòn, us bròn, a' ruith 'n an deann,
'S gacli lath' us uair a' glaodh 'n ar cluais gu'n tig an t-càra.
Tha geamhradh gnùth le iomadh dùlachd a' tigh'nn òirnn,
'S a' cur gu taobh gach solas faoin 'bha againn òg ;
Ach ged 'theid thusa sios do'n uaigh cha chrion do bheò,
Ged shearg do ghruaidh bheir earrach nuadh air ais do ghlòir,
Ach aon uair 's gu'n tèid mise sios gu'crich mo lò,
Cha'n ùraich driùchd, cha bhlàthaich grian, cha mhaothaich deòir,
Cha chluinn mi ceòl air feadh na coili no guth an eòin,
Ach diùnte 'n glasan teann a' bhàis an talla 'n f hòid.
'N uair 'theid mo chrè-se 'leagadh sios 's a' chadal throm,
'N sin èirich thus' us sgaoil do bhrat mu'n cuairt do m' thorn,
Biodli drihchd us grian le sgiathan blath an taic do chòm,
'S biodh eòin us clann mu d' thulaoh cùrr' a' togail f honn.
N. MacLeoid.
COMHRADH
EADAR MURACDADH BAN AGUS
COINNEACH CIOBAIR.
MuR. — " Ceud mile failt air Fear
a' Ghoirtein Fhraoich ! Bha mi dir-
each a' smuaineachadh ort, agus ag
radh ri m' a' mhnaoi gu'n do thilg
Coinneach Ciobair clach oirnne."
Coin.— "Ma thilg, a Mhurach-
aidh, bithidh a'chlach sin cosmhuil
ri cronachadh an fhirein, oir cha
bhris i do cheann."
M. — " Tha mi 'creidsinn nach
bris, agus cha bhiodh duil agam
gu'm briseadh. Ach, a charaid,
tilg dhiot an cota-mor sin, oir tha e
mu's trom r'a ghiulan leis an aimsir
bhlath so."
C. — " Nach cual thu riamh, a
ghraidh nam fear, an sean-f hacal a
deir : —
Cha truimeid a' chaor a falluing,
Cha truimeid an t-each an t-srian,
Cha trr.imeid an loch an lach,
'S cha truimeid a' choluinn ciall ?"
M. — " Tha thu geur-chainnteach
an diugh, a Choinnich, ach dean
suidh, agus faigheamaid do naigh-
eachd."
C. — "Is maith an naigheachd a
bhi gun naigheachd idir ; ach, cha'n
ann a chur ca«g air do chainnt, ciod
an leabhar boidheach a th' agad ann
sin, a Mhurachaidh? Is maiseach
a cheangladh e gu'n teagamh. Is
geal gach nobha, gu ruig snothach
an fhearna."
M. — " Ma ta, a Choinnich, tha
leabhar agam ann so a fhuair Seon-
aid bheag mar dhuais-foghluim 's an
sgoil, eadhon bardachd Eoibeirt
Burns, agus cha dheanadh tusa
sgillinn dlieth, a thaobh canain nan
Dubh-Gliall anns am bheil e air a
chur a mach. Bha mi di reach a
leughadh an duain aig Burns mu
Thomi a' Shanter, agus is miorbhuil-
each a chuireadh r'a cheile i. Is
gasda a chordas i riutsa, a Choinn-
ich, do bhrigh gu'm bheil i a' toirt
iomraidh air do chairdibh na buid-
sichean agus na sithichean."
C. — " Nach toir thu dhomh 's a'
Ghaelig e, a Mhurachaidh, oir bu
cheart co maith dhuit athoirt dhomh-
sa 'sa Ghreugais, ri thoirt dhomh
'sa chainnt neonaich sin."
M.^ — " Ni mise mo dhichioll, ma
ta, a Choinnich, agus cha mhor nach
Treas Mios an t-8amhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
197
biodli e CO furasd teadliair a dhean-
amh as na sligibh-bairiieach, ris an
duan sin eadar theangachadh, acli
bheir mise deucliainn dha, agus
cha'n iarrar air duine dona ach a
dliichioll. Eisd, ma ta ris an duan
aig.
TOMI a' SHANTER.
" An uair a dbunar na buthan,
agus a dli' fhagas ballaich nan ceann-
aicbean na sraidean ; an uair a
chomhlaicheas coimliearsnaich pòit-
chiocrach a' cheile ; an uair a
chromas an t-anmocli air laithibh-
feille, agus a tlioisicbeas muinntir
air an t-sligbe a ghabhail dachaidh ;
an uair a ta sinn 'nar suidii ag ol ar
druthaig, agus a' fas blatli agus
anabarrach soganach, cha'n 'eil aon
smuain 'n ar cridhe mu na mithibh
fada Albannach, no mu gach cathar
agus slochd, gach stuadh agus stac,
a ta eadar sinn agus ar dachaidh,
far am bheil ar cailleachan gu dur,
dranndanach 'nan suidh ann am
feirg, agus a' teannachadh an
cnuaichdean mar anradh a' fas ann
an gairge, ag altrum an corruich
chum a chumail dian.
Fhuair Tomi a' Slianter, an duine
coir, an f hirinn so a mach 'n am da
a bhi 'marcachd air oidhche araidh
cà lonarAir, (seann Air, baile air
nach d' thugadh barrachd riamh a
thaobh a chuid daoine ionraic, agus
a chuid oighean maiseach !)
O Thomi, gu'n robh thu co glic
agus comhairle Ceite do bhean fein
a ghabhail ! Leig i ris duit gu'n
mhe;Trachd nach robh annad ach
trusdar salach gu'n diu, — gleosgair
bruidhneach, goileamach, misgeach ;
— nach robh thu fein aon la feille o
gheamhradh gu foghair measorra no
stolda ! Cha do chuir am muillear
lamh air molltair, nach do shuidh
thu maille ris f had 'sa bha sgillinn
ruadh na d' sporran. Cha do chair-
eadh crudh air gearran gn'n daoraich
a bhi maraon air a' ghobha agus ort
fein. Air an t'Sabaid Naoinih, agus
am fochair na h-eaglaise, bu ghnath
leat a bhi 'g ol maille ri Sine a'
Chlachain gu moch Diluain ! Uime
sin, chuir i air mhanadh gu'm biodh
tu air t-fhaotuinn air do bhathadh
luath no mall, ann an sruthaibh
domhain na h-aibhne Doon, no air
do ghlacadh anns an duibhre leis na
sithichibh am fagus do sheann eaglais
thathaichte Allobhaidh !
Och ! a mhnathan suairce ! bheir
e sileadh nan deur orm a bhi
srauaineachadh cia lion comhairle
thaitneach, agus cia h-iomadh rabh-
adh seasmhach a thugadh le mo
mhnaoi, ach air an d'rinneadh tair
leamsa a companach !
Ach chum ar sgeoil. — Air feasgair
araidh feille, bha Tomi gu stòlta
'na shuidh ri taobh na cagailte far
an robh gealbhan-teine a' bras-
lasadh, agus maille ris bha poitearan
druaiheach, a bha 'gol gu cothromach
gloin' air ghloine. Aig uilinn Thomi
bha Seocan-Greasuiche na shuidh
air caithir, mar an seann fhear-ruin
dileas, iotmhor aige fein. Ghradh-
aich Tomi e mar fhior bhrathair
caidreach, air doibh a bhi cuideachd
re iomadh seachdain fo'n daoirich.
Bhras-shiubhail an oidche le h-oran-
aibh agus gleadhraich gu'n choimeas,
— agus bha an leann a' sir dhol am
feabhas ! Bha a' bhean-osda agus
Tomi a' fas ro shuairce r'a cheile le
comanaibh uaigneach agus fior-
thaitneach. Dh' aithris Seocan-
Griasaiche gach sgeul a b' iongant-
aiche na cheile, agus bha gaire mor
an fhir-osda mar chomh-sheirm do'n
dluth-chomhradh ! Seideadh an
doinionn o'n taobh a mach le buraich
eagallaich, ach cha bu mho air Tom'
an doinionn 'as fead !
lomaguin ! air di a bhi air bhoi
le bhi 'faicinn neach co sona, chaidh
i agus bhath i i fein anns na tuiltibh
leanna ! Mar a ghreasas na seillea-
198
AN GAIDHEAL. Treas Mios an t-Samhraidh, 1876
nan dhachaidh le luchdaibh storais,
mar sin theich na mionaidean mar
air sgiathaibh le toilinntinn. Feiid-
aidh righrean a bhi air am beannach-
adh, ach bha Tomi moralach, air da
buaidli a thoirt air uile thruaighibh
na beatlia a ta lathair !
Ach tha toiliiintinnean mar chrom-
lusan air an sgaoileadh a mach. Ni
thu greim air a ghucaig, ach tha am
blatli air a sgapadh ! Air neo direach
cosmhuil ri cloinneagaibh sneachda
a' tniteam air an uisge ; tha iad geal
re sealain, ach air ball leaghaidh iad
as an t-sealladh, agus cha'n fhaicear
iad tuilleadh ni's mo ; — air neo
cosmhuil ris na firchlis a ghrad-
theicheas air falbh mu'n comharraich
sibh a mach an t-ionad anns an robh
iad ; — air neo cosmhuil ri dealbh
maiseach a' bhogha-f hroisa shiubhlas
air falbh ann am meadhon an ànraidh.
Cha bheo e a chuireas cuibhreach
aon chuid air nine no air seol-mara.
Ach tha'n uair air teachd anns an
feum Tomi del air mu'n eich, — an
uair sin a ta mar chlach-ghlasaidh
do dhruim-bhogha dhoilleir na h-
oidhche, — anns a' cheart uair thiamh-
aidh sin leum e air druim a chapuill
fein, — agus ann an leithid de dh'
oidhche 's air an do ghabh e an t-
slighe, cha deachaidh peacach bochd,
truagh riamh a mach !
Sheid a' ghaoth marnach seideadh
i tuilleadh ! Dh' eirich na frasa
torghanach air sgiathaibh na sine !
Shluig an tiugh-dhorchadas suas na
grad-bhoisgean teine 'sna speuraibh;
agus bha'n tairneanach a' buirich le
langanaich aird, f had, agus f huaimn-
each ! Dh' fheudadh leanabh a
thuigsinn air an oidhche sin, gu'n
robh gnothuch aig an Droch-Fhear
OS laimh !
Air do Thomi a bhi gu daingean
na shuidh 'san dioUaid air muin
Maggai a' chapuill glhas fein,
— agus capull ni b' fhearr cha do
thog riamh cas, — ghrad ghluais e
air adhairt roimh chlabar agus
lathaich, gun suim sam bith do'n
ghaoith, do'n uisge, na do'n teine, —
an traths' a' deanamh grein air a
dheagli bhonait ghuirm fein, agus a
ris gu crònach a' seinn seann dhuan-
aig Alba.maich. A ris, bhiodh
a shuilean a' sgeannnadh 'na cheann,
a' sealltuinn gu curamach mu'n
cuoirt da, air eagal gu'n dianadh na
bocain greim air Bha Eaglais Allobh-
aidh a' tarruing am fagus, far an
robh taibhsean agus cailleachan-
oidhche a' sgreadail's an dorchadas !
Fhuair e nis a null thar an àthan
far an do mhàchadh an ceannaiche
'san t-sneachda. Chaidh e seachad
air na craobhaibh beithe, agus air a'
chloich mhoir far an do bhris Tear-
lach misgeach cnaimh na h-amhaich
aige fein, agus chaidh e troimh 'n
chonasg, agus seachad air a' charn
far an d' fhuair na sealgairean an
leanabh a mhortadh, agus am fagus
do'n droighnich os ceann an tobair,
far an do chroch mathair Mhungo i
fein. Air thoiseach air tha Doon,
a' taomadh a tuiltean a mach, — tha'n
doinionn bhuaireasach a' beucaich
troimh na coilltean, agus tha na
dealanaich a' clis-bhoisgeadh o dheas
gu tuath ! Ni's faigse agus ni's faigse
tha na tairneanaich a' buirich; agus
gu fann troimh na craobhan acain-
each chithear Eaglais Allobhaidh
gu lasarrach mar gu'm biodh i 'na
teine! Bha na sailean aice a' gliosg-
adh troimh gach fosgladh, agus
chualas 'san am gleadhraich sugraidh
agus dannsa a' fuaimeadh gu mor!
Och ! lain-a'-Ghrainein-Eorna !
thusa a dheachdas gu dan! Ciod
na cunnartan a bheir thu oirnn,
ach cnnnartan a chuir sinn air dim-
eas! Cha'n 'eil eagal uile air bith
oirnne le deoch an da sgillinn ach le
" Mac na bracha " bheir sinn an
aghaidh air an Droch-fhear fein!
Bha na boinnean-dibhe a' cur a
leithid de bhuaireas ann an eau-
reas Mios an t-Samhraìdh, 1S76. AX GATDHEAL.
199
cliainn Thomi, air chor 's le ceartas
fliaotuiau, nach biodh an curam ni's
lugli' air raimh na deamhain fein!
Ach sheas Maggai, air a bualadh le
li-eagal, gus an do smachdaicheadh i
le sail a's laimh; dliuraig i an sin
dol gu mall air a h-aghaidh cliuni an
t-soluis. AgusOlFeuch! chiinuaic
Tomie sealladli miorbhaileacli '
Ciuinnaic e sithicliean agus buids-
ichean a' dian-chur ris an dannsa!
Clia b'e leumartaich chiuin, reidli, a
nail as an Fhraing a bha'n sin, ach
cascheuman ealamh, — grad-stapan
gearra, — srath - speidhean, agus
ruidhlean cridheil, leis an do chuir-
eadh beothalas agus smioralachd
'nan sailtibh gu leirl Air an taobh-
near bha dall-uinneag dhorch, far
an romli an t-Aibhistear mor fein
'na sluiidh ann an riochd beathaich
fiadhaich. Bha e 'na gharrach
dudach, dubh, gruamaeh, agus mor.
B'e a' ghnothuch-san, aig an am, a
'shi ' seinn ciuil dhoibh. Uime sin,
iheann-ghleus e a' phiob, agus thug
is gread aisde a chuir mullach agus
tailthean an tighe air chrith!
Bha cisteachan-laide 'nan seasamh
ceitlur-thimchioU mar phris no corn-
chlaran fosgailte, a bha nochdadh
nam marbh 'nan eididhibh deireann-
ach; agus le druidheachd no le cleas-
labh deamlianach eigin, bha solus
aiiste ann an laimh f huair gach aoin
diubh, trid an d' thugadh comas
do'n treun-fhear Tomi, beachd a
ghabhail dhe'n bhord naomh, air an
robh 'nan laidhe cnamhan mortair
ann an iaruinnibh na croiche, — lean-
abana beaga gu'n bhaisteadh, — da-
reis air fad, — meirleach air ur-
ghearradh o'n taod, leis na h-ospag-
aibh deireannach aige fathast air an
dealbhadh air spleuchd a' ehraoise,
— cuig tuaighean-catha le dearg-
mheirg na fola thairis oiTa, — cuig
crom-chlaidhean carrach le mortadh,
— gluinean leis an do thachdadh
naoidhean, — sgian a bheubanaich
sgornan athar a chuireadh gu bas le
' mhac fein, agus chithear na duala
! Hatha aige fathast glaoidhte air cois
i na sgeine,— agus moran de nithibh
j oillteil agus eagalach eile, nach
' biodh e laghail iiu an ainmeach-
^adh!
I An uair a bha Tomi a' sgeannadh
a shiii'lean, Ian uabhainn agus iong-
I antais, dh' f has an aighear agus a'
I mhire grad agus gleadhrach.
Sheid am piobair suas na bu labhra,
agus na bu labhra, agus chaidh an
luchd-dannsaidli'nandeannaibh.gach
mionaid na's luaith' agus na's luaith'.
Euidhil iad, shuidhich iad, chroisg
iad, agus chaidh iad an sas 'na
cheile, gus an robh smuid fallais air
gach seanu chaillich a bha lathair !
Mu dheireadh, thilg iad dhiubh an
luideagan, agus bhuan-sheas iad ri'n
obair 'nan leintibh !
A nis, a Thomi, 0 Thomi! na'm
b' oighean iad sud, agus gach aou
diubh sultmhor agus maiseach 'nan
oige, le'n leintibh air an deanamh,
cha'u ann dhe'n phlaide slialaich
bhain, ach dhe'n t-seachd ceud deug
anart, geal mar an sneachd — ciod
a theireadh tu riutha sin Ì
Faic a' bhriogais so, an t-aon
phaidhir a ta agam, a bha aon uair
na h-eudach giobagach a rinneadh
dhe'n deagh roinne a's guirme, —
thiiginn-sa i bharr mo leasraidh air
ball air son aon sheallaidh de na
creutairibh laoghach sin!
Ach an aite sin, bha bansgalan
seargta, aosda, agus baoth, le lurg-
anuaibh tana, cuagach, a chuireadh.
searrach air dhiol, a leumartaich
agus a' gearradh shurdag, air druim
seana mhairt ! Och! bu leoir e
chum deistinn a chur orm, agus
chum mo dheanamh tinn !
Ach bha deagh fhios aig Tomi
jair aon rud agus rud eile, agus bha
! aon chaile dhreachail, chiatach 'san
ruidhtearachd air an oidhche sin, (aig
an robh eolas fad an deigh sin air
200
AN GAIDHEAL. Treas Mios an t-Samhraidh, 1S76.
tir Charric, oir is lionmhor ainmhidh
a bhuail i gu bas, agus is iomadh
deagh bhàt a cliuir i a dhith, agus
chrath i moran coirc agus eorna aims
gach ait, aguS chum i taobh na duth-
cha air fad fo gheilt). Bha'n leine
cliutach aice de gharbh lion-anart
Phaislidh, a bha i a' caitheadh an
uair a bha i 'ua caileig. Ann am
fad bha'n leine ro ghann, ach is i a
b' fhearr a bh' aice, agus bha i bos-
dail! Ach, och! is beag bha fios
aig do sheanmhathair chrabhaich,
gu'm biodh an leine sin a sholair i
air son a h-Annaige bige fein, le da
phiinnd Albannach (a saibhreas gu
leir) a' cur urraim a' chaoidh air
dannsa nam ban-bhuitseach !
Ach a nis feumaidh mo cheolraidh
an sgiathan fein a bhearradh, oir
tha itealachadh dhe'n ghne so fad
OS ceann an cumhachd ! Co a
cheinneadh mar a bha Annag a'
slisg 'sa leumadh, (oir bha i 'na
baoibh thapaidh, a bha subailt agus
treun) agus mar a sheas Tomi mar
neach airan d' rinneadhdruidheachd,
agus mar shaoil e gu'n robh a shuil-
ean a' sealbhachadh thiodhlacan
araidh ! Spleuchi eadhon Satan
fein agus rinn e iomairt le Ian-toil,
a' cas-charrachadh, agus a' seideadh
suas na piob leis gach cumhachd
agus innleachd 'na chomas. Ach
mu dheireadh le aon surdaig, agus
a ris le surdaig eile, chaill Tomi a
thoinisg gu buileach, ag eigheach a
a mach, " Eo nihaith, Ro mhaith, a
Leine Chutaich ! " — agus ann am
priobadh na sula bha gach ni dorch !
Agus is gann a f huair e Maggai air
a ceartachadh, an uair a bhruchd a'
bhuidheann ifrinneach a mach le
dian-chabhaig !
Ceart mar a bhriseas na seilleanan
a mach 'nan sgaoth, a' srannail le
feirge dhein, an uair a bhios buach-
aillean gadach a' toirt ionnsuidh air
an sgeapaibh ; — ceart mar a theich-
eas a' mhaigeach bho a naimhdean
sgriosach, an uair a chluinneas i
Sgailc a' ghunna — seadh. Sgailc !
Sgailc ! — agus a chlis-leumas i roimli
an sroin air falbh ; — ceart mar a
dhian-ruitheas an domhladas sluaigh
air an aghaidh air la feille, an uair a
ghlaodhar a'm fad 'sam farsuing,
" Glac am meirleach,"' — ceart mar
sin bheir " Maggai " a casan as,
air do na buitsichean a bhi a'n toir
oirre, le iomadh sgreach cianail
agus eagallach !
Och ! a Thomi ! mo chreach, a
Thomi ! gheibh thusa do dhuais,
Roistidh iad thu 'san Droch-aite mar
sgadan ! Is ann gu diomhain tha
do Cheit a' fantuinn rid' theachd !
A nis, a Mhaggai, dean gu h-ealamh
na's urrainn thu, agus ruig Clach-
ghlasaidh na drochaid. Ann sin,
feudaidh tu t-earball a chrathadh riu
gu leir. Cha'n 'eil a' chridhe aca
dol thoiris air sruth is e 'na ruith,
Ach mu'n d'rinn i mach a' chlach-
iucharach, feuch ! an truaigh earball
a bh'aice gu 'chrathadh ! Oir bha
Annag fad air thoiseach air each,
agus rinn i suas gu dluth ri Maggai
threin, agus thug i ionnsuidh air
Tomi le cuimse fhiadhaich ! Ach
is beag a bha dh' fhios aice air
smioralas Maggai, a theasairg a
maiglistir gu tearuinte le aon leum,
ach, dh' f hag i 'na deigh a h-earball
glas fein ! Ghlac a' chailleach i
air an rumpall, agus dh' f hag i aig
Maggai air eigin am bun !
A nis, g'e b'e co a leughas an
sgeul firin neach so, thugadh gach
duine agus gach mac mathar an aire !
Cuin air bith is miann leat dol a dh'
ol, no a ruitheas Leintean-Cutach
'nad inntinn, smuainich gu'm tend
thu solasan a cheannachadh tuill-
eadh's daor, agns cuimhnich air
capuU Thomi a' bhanter ! "
Coix.-"Ubh! Ubh ! a Mhur-
achaidh, cha chual mi a' leithid
riamh. Ciamar a chaidh agad air,
Treas Mios an t-Samhraidh, 1876. AN GAIDHEAL,
201
oir tlia a' Ghaelig sin co cruaidh,
cruinu, geur ris na sligibh bair-
iieach fein, agus an deigh sin tha i
so-tliuigsinn ? "
Mufi. — " Cruaidh no bog, feuin-
aidh feiun geill a thoirt do gliairm
Bean-aii-tighe, oir tha'n t-suipeir
deas o cheann fada, agus tha fios
agad gu'm feum gach beo a blieath-
achadh. Uime sin, thugamtud an
seomar oirnn, agus feudaidh e bhi
iiu'n an deigh na suipeir, ged bu
bhardachd Oisein a thigeadh an
uachdar.
Alasdair Ruadh.
BLAIR NA BEATHA.
Rixx sinn ar le ar lainn !
'Nuair a chuaF sinn a' ghairm
Aig Ramesis na Torruinn
A dhùisg sinn gu airm !
Bha spealgadh is lotadh
Is sgaineadh o cheil'
Measg steudairean gailbheach
"Sa' chonfhadh a ghèill !
:is : O'n bha buaidh ann an grks !
Agus Dia air ar taobh
A' toirt misnich do'n mheatfhear
'S a' casg nam fear saobh ;
A' cur lùis anns an lag
'S e 'gan stiùradh gu caomh
Troimh na gkbhaidhean dearg
Tha mu aisri nan naomh I
Rinn sinn ar le ar lainn !
Direach dian air a' cheiim
Gus an d'ràinig sinn Succot
Nam Bnithean gun teum ;
Bha na naimh air gach taebh
Air am bruanadh gu làr ;
Sinue uaibhreach a' triall
Thar an cairbh anns an ar !
Rinn sinn kr le ar lainn !
Shaoil sinn Etam Ar Neart ;
Ach air ball 's ann a dh' eòl sinn
Mar bha sinn gun fheart ;
Is thug smuain na h-un-earbsa
Air falbh uainn ar liis ;
Ach cha d' iomasgaoil an greim
A bh'aig Dia oirnn air tùs.
Rinn sinn ar le ar lainn !
Eadar cuan agus beinn
Pharaoh fuilteach nar deigh
Is ar suiun ann an teinn 1
Ach do ghlaodh sinn ri Dia
Mach <C doimhneachd ar daors,'
'S aig Pi-hahirot dh' fhosgail
Duinn Dorus na saors !
Rinn sinn ar le ar lainn !
Is troimh uisge Chuain Deirg
Dh'èirich ceuui "beo is nuadh" diiinn
Roimh Pharaoh na feirg.
Thog sinn (iran ar buaidh ;
Ach air ball b'^igin òl
Do i'Aea?'6Athonna Mhara,
Ach mhair trian a'n cheòl.
Rinn sinn ar le ar lainn !
Is aig Elim nam Pailm
Ehuair sinn f ioruisg' a dh'ùraich,
'S a dhùisg sinn gu sailm ;
Oir chuunaic sinn an Crann
'S 6 fo linnseachas dearg;
'S ann am blasad na mils' ud
Bha 'n t-seirbhe a' searg.
Rinn sinn ar le ar lainn !
Is aig taobh na Mar' Ruaidh
Rinn sinn camp ris, bhi sealltuinn
Air ais air a' bhuaidh :
Fhuair sinn fois an Taidhibeh
Is Taitneas nach gann
Is bu Mhaith leinn bhi dearc'
Air an fhuil bh' air a' Chrann.
Rinn sinn ar le ar lainn !
Gus 'n a thekig an Ion
Thug sinn leinn ann ar crios
Macia a Eiphit ar bròiu ;
Ach thuig sinn aig Sin
Gu'n robh 'm biadh ud 'na Smiir
'Nuair fhras oLmn am Manna
Gach maduinn gu h-iir.
Rinn sinn ar le ar lainn I
Sinn a' sealbhachadh cli
0 aran nxn aingeal
A chruadhaich ar cri ;
Aig Dophcah do Bhuail sinn
An Dorus gu dan
Is ar n-anam le tograidhean
Coisrigte Ian.
Rinn sinn ar le ar lainn !
'Nuair bu d(?ine ar ceum
'S ann bu dlùithe ar cunnart
'S a thuig sinn ar feum :
Bha'n Lcòyhann a Gliaraidh
Aig Alush ri bene',
Ach an slaodair' ged chlaoidheadh
Le Amalec rinn euchd.
202
AN GAIDHEilL. Treas Mios an t-Samhraklh, 1S7G.
Einn sinn àr le ar lainn !
Is o'n Charraig do bhrùchd
Am beo-usig' a mhair dhuinn
Gach la ùr mar dhriùcbd ;
Aig Kephidim fhuair siim
Ait' Tàimh is sinn sgith ;
Is bhuadhaich air Amalec,
Uilc dhualach ar cri !
Einn sinn ar le ar lainn !
Is aig mòrachd Shinài
Thàinig iompach' as ùr,
Baisteadh Icujh agus gràidh ;
Is dhealbh Criosd am focal
Air clàraibh ar cri,
Is ghluais sinn 's an àithne
Ag aoradh 'na chli.
Rinn sinn ar le ar lainn !
Bha sinn òrdail 's a' ghleacbd
Fo stiùradh an iiiilfhir
'San snillse a reachd ;
Aig Cibrot-hattabhahj
An Uaifjh-ana-miann,
Do thiolc sinn gach ailgheas
A dhiùlt tigh'nn fo rian.
Rinn sinn ar le ar lainn !
An d(^igh glanadh Sbinki,
'So'n a thiolc sinn an fheòil
A bha mo>gladh dhuinn cràidh,
Lean sinn ceart air an t-sligh'
Gus an d' imich sinn sèamh
Steach do Haserot fionn,
An Eoimh-dhorus gii nèamh.
Rinn sinn ar le ar lainn !
Ghabh sinn direach is teann
Gu Cadesh na Naomhachd
Air sgriobchath gu ceann ;
Ach do chi-eid sinn a' blireug,
'Sar cul-sleamhnach' bidh ban
Gun euchdsgeul ged thèid sinn
A steach do Chankan.
N. Mac-Xeill.
DOMHNULL MACTHORMAID
AGUS LEANABH-SITHE CNOC-
A'-CHUILINN.
Bha nis bho chionn iomadh linn
air ais, duiiie coir ris an canadh iad
Dòmhnull MacThormaid, agus Seòn-
aid ruadh a bhean, a' còmhnuidh
ann au aon de ghlinn na Gàidhealt-
achd. Bha an taigh aig DonilmuU
' am bràighe a' ghlinne, faisg air
creig rnhòir ri iichd na beinne, far
nach robh ni gu bristeadh a stigh
air a shiiaimhneas agus air a shith,
ach toirni na h-aibhne, a bha le
ce'uman mall, agus le crbnan tiamh-
aidh a' gabhail seachad sios fo'n
dorus aige, agus ceilearadh binn
nan eun, a' seinn le solas, mu bhun
nam preas, agus mu bliarr nan dos,
air na bruachan os cionn an taighe
aige. Ach bu trie a bha e air a
dhùsgadh an am na dùbhlachd, le
nuallan na gaoithe a' seideadh le
bliirein ri mullacli nam beann agus
nan creag, a chum am bathais gun
eagal gun fhiamh, ri aghaidh sion
agus gaillionn nam miltean geamh-
radh. Cha 'n 'eil ànranach a thig-
eadh thar rnuir no monadh, nach b'e
'bheathaaigDòmhnullMacThomaid;
bha daonnan a dhorus fosgailte,
agus a bhord fialaidh do gach coig-
reach agus fear-fuadain a thigeadh
'n a ratliad. Bha aige mar sin
moran de dheadh thoil dhaoine,
maille ri riarachadh a choguis fein
gu'n robh e ' deanamh ceart. Ach an
dèigli sin uile, mar a thachair do
gach neach fo'n ghrein, cha robh
Dòmhnull gun a " chamadh 's a'
chrannchur/' aon ni gu h-àraidh a
bha ' cur gruaim air inntinn, agus
neul dorcha mu 'n teallach aige, agus
's e sin, e ' bhi gun sliochd. Bhiodh
e daonnan a' caoidh 's a' gearan nach
do chuir Freasdal duine cloinne air,
a dh' aisigeadh ainm agus eachd-
ruidh a shinnsir sios do 'n ghinealach
a bha gu teachd 'n a dheigh. Bha
creideamh làidir aig Dòmhnull anns
na daoine-sithe, agus 'n an gniomh-
aran iongantach am measg chlann
nan daoine. Cha 'n 'eil teagamh
nach do chuidich uaigneas ' ionad-
comhnuidh, maille ris gach dearbh-
adh a fhuair e bho 'shinnsir, agus
bho sheann daoine, ann a bhi 'daing-
neachadh a chreideamh ann am
feartan agus cleachdadh nan sith-
ichean.
Treas Mios an t-Samhraidh, 1876. AN GAIDHEAL,
203
Ach gu bhi ' tighinn nis faisg' air
ceann ar sgeòil; ciod e ' th' agad
air, acli gu'ii d' fliàs Seònaid trom
air duine cloinne ; agus ma dh' f has
Seònaid tròm, dli' fhàs Dòmlinull
aotrom ; cha robli sraeòrach air
geig, no uiseag air Ion, cho binn
lead ri Dòmhnnll, moch us anmoch,
le dòchas làidir ri oiglire òg. Agus
cha robh a dhochas air a mhealladh,
oir oidhche dhe na h- oidcheannan
'n uair ' thàinig e dhachaidh bho
iasgach, agus a shuidh e ri taobh an
teine, thainig a bhean-ghlùine ' nail
bho thaobh na leapa air an robh
Seònaid 'n a laidhe, agus chàirich i
leanabh gille ann an gàirdeanan
Dhùmhnuill, cho tlachdmhor 's air
an do dhearc sUil bodaich riamh.
Cha 'n 'eil teagamh nach roiih
cridhe DhòmhnuiU air a thogail le
so, agus bha ' bhuil; cha deachaidh
mòran fois air an t- slige-chreachain
car latha no dhà, agus bha iomadh
bodach us cailleach 's a' ghleann,
aig nach robh fios gu ro mhaith, co
dliiiibh a 's e an ceann no 'n casan a
bha gu h-ard dhiubh, ag òl deoch-
slàinte, agus ag guidhe saoghal fada
agus sonas do Thormad beag. Bha
nis gach cuis a' dol air aghaidh gu
maith, cha robh neul dorcha air
speurati Dhòmhnuill, air nach do
chuir Tormad beag an ruaig. Ach
mo thruaighe ! bha latha faisg air
laimh a thug buiUe-bhàis do gach
biuadar faoin, agus dòchas diomh-
aiu a bha Dùmhnull ag altrum a
thuubh Thormaid bhig. Air latha
tioram fuar earraich, 's Dòmhnull
agus Seònaid ag obair a mach 's an
achadh, dh' fhàg iad caileag òg a'
toirt an aire air a' phàisde. 'N uair a
chuir i ' chadal 's a' chreithil e^
chaidh i car greis' a mach 'g a
cluiche fein. Agus 'n uair a thill i
dliachaidh 's a sheall i 's a' chreithil,
an àite an leinibh làidir. reamhair,
thlachdmhoir, a dh' fhàg i, 's e ' bh'
aice tacharan beag, caol, glas, a
chuireadh eagal air an dearg mheàir-
leach. 'N uair a chunnaic a' chaileag
mar a bha, dh' eigh i na creachan,
's bhuail i na basan, thug i mach'
chun an raoin a dh' iarraidh athair
agus màthair an leinibh. Ma thug,
" chaidli an ceòl air feadli na
fidhle"—
" Siream sios, siream suas,
Cha robh ball de Ruairidh agam"!
Cha robh fios an e 'n talamh a
shluig, no 'n e 'n t- athar a thog Tor-
mad beag, — ach aon ni ' bha cinn-
tach, agus 's e sin, nach b' e a bh'
anns a' chreithil. 'N uair a chaidh
crioch air iarraidh Thormaid bhig
agus clos air an tigh, sinuainicli
Dòmhnull gu'n tugadh e siiil air an
fhleasgach neònach a thàiiiig air
mar a thainig a' bhuidseach air
Eobhain, " gun chuireadh gun
chead." 'N uair a sheas Dòmh-
niill OS a' chionn agus a sheall e
ceart air, thog e ' dhà laimh ag
ràdh, Freasdal a bhi 'g ar beannach-
adh, agus ag cur dion eadar sinn
agus tu, mur ' th' aun ' tlia ' choltas
agus a chruthachd a' cur crith air
m' f heoil ; 's cinnteach mise nach
ann do'n t-saoghal-sa a bhuiueas an
creiitair sin.
Ciod air bith saoghal do'ni buin
6, arsa Seònaid, cha 'n fheud e bhi
fo na eabair so, cha teid priobadh
cadail air mo shtiil fhad 's a bhios
e 'n aon tigh rium. Ma 's ann mar
sin a tha, arsa Dòmhnull, tha eagal
ormsa gu'm bi thu gun phriobadh
an da latha so ; cha 'n 'eil dad de
choltas cabhaig air an diùlnach sin.
Ciod e ' ghabhas deanamli ris ! ma
theid a thiJgeadh a mach, ni an lagh
greim oirlin, agus ma leigear bàs
anns an tigh e, cha 'n e sin is feàrr,
—nach ann a dh' fhèumas sinn
biadh fheuchainn ris. Agus 'n uair
a chaidh sin a dheanamh, dh' ith-
eadh us dh' òladh e gU sgoinneil.
Ihcàinig a nis Dòmhnidl agus a
chàirdean gus a chomhdhunadh gur
204
AN GAIDHEAL. Treas Mios an t-Samhraidb, 1876.
i 'bhean-shithe ' ghoid Tormad beag
agus a dh' fhagaleanabh fein'n a aite.
Agus thug iad de cliomhairle air,
na 'm fàgadh e fad oidhclie 's a'
chreig mhoir e, 'n uair a chluinn-
eadh a' bhean-sbithe a' rànaich e,
gu'n tigeadh i g' a iarraidh agus
gu'm f àgadh i 'n leanabh ceart 'n a
aite. 'S anil mar so a thachair; an
ath-oidhche, phaisg Dòmhnull an
leanabb-sithe 'n a bbreacan-glas,
agus sgnog e ' bhonaid leatbann
gborm m' a cheann, agus tbeannaicb
e ' cbuaille daraich 'n a dhorn, 's
thog e ris a' chreig mhoir, 's an
leanabb-sithe aige air a nibuin.
'N uair a thill e dhachaidh leig e
glag dhe fein 's a' chathair, agus e aig
an am chèudna ag ràdh, "dh' f bag mi
's a' chreig mhoir e, agus mur a
gabh a bban-cbaraid, a bbean-shith,
truas ris, ged a tbogadh na h- iolair-
ean e, 's mi naeb biodh diombacb."
Ge mocli a dh' èirich a' ghrian a
sgaoileadh a sgiatban òir airgualainn
an t- slèibhe, bu mhoiche na sin a
bha Dòmhnull aig a' chreig mhoir.
'N uair a ràinig e, bha 'n leanabb-
sithe gu clocb-shuileach ag amharc
mu'n cuairt de air a' chreig. Cha d'
thàinig a' bhean-shith a chur dragh
sam bith air; agus cha mbò ' thàinig
iolaire no feannag g' a ghriobadh no
g' a ghrobadh. Cha robh air ach a
thoirt dhachaidh a rithist; agus ma
thug, cha b' ann gu sith, ràineadh
us cbaoineadh e, air àman, latha 's
oidhche gun sgur, ach facal bruidhne
cha d' thainig riamh as a cheann.
Agus coltach ri crodh caol na h-
Eiphit, mar is motha dh' itheadh e,
's ann bu chaoile ' bha e 'fas.
Ach, arsa Seonaid ri Dòmhnull,
oidhche dhena b- oidhcheannan,ciod
e 'n t- ainm a bheir sinn air an lean-
abh so, 'n saoil thu nach f hèum sinn
fhaotainn air a bhaisteadh 1 Ma ta,
arsa Dòmhnull, cha 'n ann a' toirt
droch f hreagairt ort, ma thogras tu
fhèin thoir " Mac-Crùisleig " mar
ainm air, ach cha bhi m' ainm-sa no
mo shloinneadh air, no ainm no
sloinneadh duine ' bhuineas dhoinh;
mar a b' e beagan dhorah, 's e 'n
aon bhaisteadh a dheanainns' air —
breith air dha chaol coise air, agus
aon tulgag ' thoirt da a macli air
linne ' chreagain. Beagan iiine 'n
dèigh sin, thainig duine cunnaitach
de thàiUear crìibach a bha 's an aite,
dh' obair do thigh Dhòmhnuill. 'S
e am an f hoghair a bh' ann, 'n uair
a bha iad gu maith ilripeil ris a'
bhuain. Agus an dèigh am biadh
maidne, thuirt Seonaid ris an tàill-
ear, e ' bhi cho math 's a shiiil a
chumail air an fhear a bh' anns a'
chreithil, gus an tigeadh iad dhach-
aidh bho 'n bhuain; ach, ars' ise,
ged a bhiodh e ' rànaich 's a caoin-
eadh, na gabh ort e, oir 's e sin a
thoilinntinn.
Bha nis an tigh aig an tàillear
chrùbach agus aig an fhear bheag
dhaibh fein, a' h- uile greim a bheir-
eadh an tàillear 's a' chòta, bheir-
eadh e siiil air an fhear bheag, agus
bheireadh am fear beag sliil a cheart
cho guineach air an tàiUear. M' a
dheireadh chaidh e air uilinn 's a'
chreithil agus sheall e gu colgarra
air feadh an tighe, agus 'n uair a
chunnaic e nach robh ' stigh ach iad
fein, thionndaidh e ris an tàillear,
agus ars esan, le guth fearail, "am
bheil duine ' stigh ach thu fein Ì "
" ma ta," ars an tàillear, " tha mi '
faicinn nach 'eil, agus tha mi gle
choma ged nach bithinn fhein a
stigh." "Na biodh eagal sam bith
ort," ars am feur beag, ' ' cha chuir mise
corrag ort." " Cha 'n e cudthrom do
chorraig ' tha, cur eagail orm," ars' an
taillear, ach co dhiiibh, bu cho math
leamabhitrimilea so." "Na gabh ort
e," ars' am fear beag; "achmagheallas
tu dhomh nach innis thu orm e,
bheir mi dhut an t-aon phort piob-
aireachd ' is briaghe ' chual' thu
riamh." " So ma ta", ars' an taillear,
Treas Mios an t-Samhraidli, 1S76. AN GAIDHEAL.
205
" suas e." Thug am fear beag a mach
feadan caol clubh a bha fo' dliruim
's a' chreithil, agus thòisich e air
cluiche. 'S ma thoisich — a leithid
de cheòl cha cluial' an tàillear crùb-
ach riamh, Stob e 'n t-snathad 's
a' chòta, agus chuir e ' chasan bac
air bhac ; 's a làmii fo ' lethcheann
ag eisdeachd a' chiùil.
Ach clia robli e fada mar sin 'n
uair a tliàinig aon fhiciiead maighd-
eann òg a stigh. le 'n earradh fada
uaine air gach te dhiubh. Thoisich
an ceòl, 's thoisich an dàmhsa, an
taihear, 's a dhà shùil an iompais
leura a mach as a cheann ag amharc
orra. Ach ma dlieireadl), thug an
ceòl a leithid de bhuaidh air, agus
gu'n do thilg e uaithe ' an còta agus
air a chois gu'm bitheadh e. Bha e
mu dheireadh 's f hallus 'g a dhalladh
a' dàmhsa leis a' chois chrubaich.
Agus 's ann a thoisich e air breith
air na boirionnaich, ach 'n uair a
shaoil leis te dhiubh 'bhi aige 'n a
ghlachdan cha robh anu ach sgàile.
Ach uair dhe na uairean, ann an
tighinn-mu 'n-cuairt do'n tcàillear
chrìibach 's an dàmhsa, thàinig tè
dhiul)h, agus thug i sgailc ud do'n
tail 1 1 ar mu thaobh a pheirceill, a
cliuii' deàrsach-theine as na siiilean
aige. Thog e ' dhà laimh 'g am
f àsgadh, agus 'n uair a dh' fhosgail
iad, fliuair e e fein 'n a shuidhe air
a' chathair, agus a chasan bac air
bhac, 's an còta air a ghliin, direach
mar a bha e mu'n do thoisich an
ceòl. Sheall e mu'n cuairt air, agus
cha robh beo a stigh ach e fein 's
am fear beag, a bha gu socair air a
dhruim 's a' chreithil, gun phiob gun
fheadau.
Thàinig na buanaichean dhach-
aidh, agus bha 'n tàillear gle thaing-
eil, agus gle thoilichte 'n uair a
bha còta Dhòmhnuill rèidh, agus
nach tigeadh air a bhi latha eile' stigh
leis fein, an cuiiieachd an fhir bhig.
Beagan an dèigh sin, thoisich am
fear beag air cleachdadh a ghabhail a
bhi 'g eiridh 'n uair a rachadh each
a chadal, agus suidhe leis fein aig an
teine, a' turraman agus a' seinn iom-
adh crònan tiamhaidh nach cuala
Dòmhnull riamh roimhe. Aon
oidhche càraid 'n uair a dhùisg
Dòmhnull eadar uair agus da uair
's a' mhaduinn, bha 'm fear beag ag
cur dheth a' seinn —
' ' 'S truagh nach robh mi 'n cnoc-a-chuilinn
Far an d' fhàg mi mo chuid ghillean,
Fuaim an ùird us glag an innein,
Builg 'g a;i seideadh 's airm 'g an cumadh.
'S truagh nach robh mi 'n cnoc-na-h-kiridh.
Far 'n do dhealaich mi ri m' chàirdean,
ladsan ait gu ceòlmhor gàii-each,
'S mis' an so gu brònach cràiteach."
"Ambheilthu 'nadodhùisgf' arsa
DùmhnullriSeònaid. "Tha,"arsaSeòn-
aid. "Am bheilthusT'arsaDòmhnuU,
ag èisdeachd a' chrèutair ud, m' an
àm so dh' oidhche, 'n uair ' tha
h-uile criosduidh 's an dìilhaich 'n an
suain chadaiH nacli cianail an gnoth-
ach nach faigh daoine fois na
h-oidhche leis a' gharrach ghlas ì 'S
mòr tha mi smaoinachadh eiridh
agus aon teas a thoirt 'n . a
pheirceall a chuireas bàs a shean-
mhathar às a chuimhne, ma bha
sean-mhathair aige.
0 ! arsa Seònaid, air son na cliunn-
aic thu riamh na cuir corrag air,
cha 'n eil sìthiche 's a' chreig mhòir
nach biodh air do mhuin fo latha
'toirt a mach a thòrachd.
Latha no dha an deigh sin, bha
Dòmhnull a' do! do 'n cheài'daich le
soc a' chruinn, agus 'n uair a chunn-
aic am fear beag a' falbh e, fiach
ars' esan, am faigh thu sgèul ur
dhomh bho 'n ghobha. 'N uair a
thill Dhòmhnull, "Seadh,ars'amfear
beag, an d' fhuair thu sgèul dhomh
bho 'n ghobha 1 Ma ta, arsa Dòmh-
null. dh' iarr e orm innse dhutgu'n
deachaidh ceàrdach cnoc-a-chuilinn
'n a teine eadar bhalg us inneanan.
Och, mo chreach ! arsa 'm fear beag.
206 AN GAIDHEAL. Treas Mìos an t-Samliraidh, 1876.
ma tha sin fior, tha mo chall sa a tha e' clniche, " Cha till mi tuill-
deanta, tha da theallach dheug eadh;" gu dearbh, a Sheònaid, 's
agamsa ag obair 's a' cheàrdaich sin,
Thog e mach ris an aonach 's an
ran 'n a blieul; ach an ceann tiota,
thòisich e air clnicli' an fheadain.
Ma ta, arsa Dòmhnull, tha mi 'n
dòchas gur e cumha Mhic-Crimmein
sinn a dh' f haodadh a ràdh, mar a
thuirt Iain glan 'n uair a chuir e
mach ammac-mallachd "is gloinid an
tigh an cartadh ud."
{R a Uantainn.)
EANNAN DO DHEALBH MATHAE.
O, NACH robh cainnt 's na bilean tosdach balbh !
Mo bheatha 's ànrach o'n la 'rinn thu falbh ;
'S i d' aghaidh chaoin, 's do bhilean caomh a th' ann
Bu trie thug solas dhomh 's mi òg a 's fann.
Guth, na 'm biodh ann, gu 'n labhradh iad gu ciuin,
" Mo leanabh brònach. cuir do bhròn air chhl."
Na suilean blàth 'bha 'g innseadh meud do thuir,
Tha 'nis mar b' abluiist 'dearsadh orm as tir.
(Beannachd a's buaidh do 'n ealain uasail ghrinn
A chumas aogas chairdean caomh 'n ar cuimhn').
0 chuimhneachain air aon cho gràdhach dlùth,
Gun fhiuthair riut, 's maith leam gu'n d' thainig thu.
Tha thu ga m' bhrosnuchadh gu dan a dhealbh,
Le cridhe maoth, do m' mhathair chaomh a dh' f halbh.
Is toileach 'ni mi sin, le aiteas Ian,
Mar gu 'm b' i fein a dh' iarradh orm an dan.
'S ged bhios a ghnùis so 'g ùrachadh mo bhròin,
Gu 'n toir mac-meamn' an searbhas as mo leon.
'S bheir bruadar taitneach aiteas dhomh 's an am
'Toirt orm a chreidsinn gur i fein a th' ann.
A mhathair ! 'nuair a fhuair mi sgeul do bliàis,
Am faca tu mo dheoir, mo bhròn, 's mo chàs?
An d' rinn do spiorad itealaich mu 'n cuairt
Air do mhac brònach, 's e cho òg a's truagh ?
Theagamh gu 'n d' thug thu dhomh, gun fhios domh pòg
No, theagamh deur, ma ghuileas naoimh an gloir.
Saoileam gu 'n aontaioh leam fiamh-ghair' do bheoil.
Air latha d' amhlaic', chualas leam clag-bheum
Chunnaic mi 'n carbad 'thug air falbh do chreubh ;
0 m' uinneig thionndaidh mi gu tursach truagh,
'S le h-eubh ro chraiteach dh' fhag mi beannachd bhuan.
'N i sin a bh' ann 1 0 's i — An rio'chd na gloir,
Cha chluinnear " Beannachd leibh " a chaoidh ni 's mo.
Ma choinnicheas sinn air cladach sith an àigh
Air dealach' uait cha toir mi luaidh gu brath.
Do mhaighdeannan 's iad duilich air mo sgàth,
Bu trie a gheall gu'n tilleadh tu gun dàil,
An ni bu mhiann leam, chreid mi e gu luath,
Treas Mios an I Samhraidh, 1876. AN GAIDHEAL. 207
'S o la gu la gu 'n d' mhealladh mi gu truagli,
Le dòchas faoin o laithibh m' oige nuas,
Bu trie as an la màireach rinn mi uaill.
0 ! 's iomadh màireach cianail a chaidh seacli.
Mu 'n d' flialbli mo bhrùn 's iiiu 'n d' fhas mi reidli ri m' staid.
Acli ged a sguir mi blii ga d' chaoidh mar bhà,
Gidheadh cha di-chuimhnich mi thu gu bràth.
'S an taigh a bh' againn, tlia ar n-ainm gun luaidh,
'S clann èile 'nis a' cluich 's a' ruitli mu'n cuairt;
A' s far am biodh Rob garadair gacli la
Ga m' thoirt do'n sgoil 's mi coiseachd leis air laimh,
Mo charbad beag a' m' dheigh, 's o'n fhuacbd ga m' dhion
Mo chleòca dearg, 's mo bhoineid bbeilbbeid ghrinn ;
Cha mhor tha fiosracb gu'n robh againn sealbh
Air taigh a mhiiiisteir 's an am a dh' fhalbh.
Ar sealbh bu ghoirid, ach do chaoimhneas blath,
A mheal mi 'n sud, tha lir a' m' chuimhn' a ghnath,
Ged dhi-chuimhnich mi mile ni a's neach
Nach deach' cho domhain riamh a' m' chridhe steacli.
Do m' sheomar, thigeadh tu gach oidhch' le baigh,
A chur an aodaich timchioll orm gu blath,
'S a' mhaduinn, an am falbh do 'n sgoil le each,
Bhiodh briosgaid no rud mills dhomh o' d' laimh.
Air m' aodann chuireadh tu an t-uisge fuar,
Ach gus an eireadh ruglia glan a' m' ghruaidh.
Ach 'se bu mhilse no iad sud gu leir
Do ghaol gun fhailinn, cridheil cairdeil, seimh,
Gun bhras-shruth feirge, saor o ghairg' ! 's o ghruaim
0 nadur feineil s trie tha 'g eiridh suas.
Sud uile, sgriobht' a' m' ehuimhne sios gu reidh,
'S mar sin gu buanaehadh gu erich mo reis,
Tha 'nis as iir toirt diuachd dhomh a's eàil
Thoirt dhuit gach urram 's urrainn mi le ra' dhan,
Cuimhneachan beag, ach treibh-dhireach gun gho,
'S cha deanar dimeas air an rio 'chd na gloir.
Na 'n tionndadh curs' na h-aimsir a chaidh seach,
'S gu 'm pilleadh laithean m' oige air an ais,
An t-àm 's am b' abhaist domh bhi cluich gu faoin
Ri d' thrusgan ioma-dhathach air gach taolih,
A 's thusa ni bu shona no mi fein,
A' sliogadh m' fhuilt 's a bruidhinn rium gu seimh,
(Na laithean àigh, bha 'n aireamh tearc gu fior),
An saoil mi 'n iarrainn iad a theachd a ris ?
Cha 'n earbainn as mo chridhe fein 's an am :
Theagamh gu 'n iarrainn ni cho miannaeh leam.
Ach 0 ! cha 'n iarradh — tha ar cuairt cho gearr,
'S ar beatha Ian de thrioblaid — 's mor gur fearr
Thu bhi mar tha thu, sona : b'olc an ni
Do spiorad saor a thoirt fo dhaors 'a ris.
Eadar. le A. Sinclair, nach maireann.
208
AN GAIDHEAL. Treas Mios an t-Samhraidh, 1876-
DONNACHADH MOR
CHINNTAILE.
Bha Donnachadh Mor Chinntàile,
mu'n d'thug mi sgial dhut Ijlio chionn
ghoirid, turns còmhla ri 'mhàthair
ann an " Gearrstan " lonarlòchaidh,
's iad a' reic an annlainn. Dh' iarr
e airgiod Ijoineid oirre, oir cha robh
ann an uair ud acli an glas-ghille,
agus ma dli-f haodte nach robh boin-
eid riamh aige ; cha d' thugadh a
mhàthair 'iarradas dha ; agus a'
tilleadh dhachaidh thachair na rob-
airean orra 's a' mhonadh, agus dh'
iarr iad air Donnachadh na bh'aige
a liubhairt.
Thuirt Donnachadh nach robh
bonn-a-sia aige ; gur h-ann aig an tè
ud thall (a mhàthair) a bha e uile,
agus iad a dh' fhiachainn rithe 's
nach cuireadh esan dragh orra.
Shuidh e air cloich f had's a bha
a mhàthair a' liubhairt an airgid,
agus an uair a thug i seachad e thuirt
i riu gu'n robh a nis aca h-uile sgil-
linn a bh' aice de'n t-saoghal, ach
gu'm biodh i 'n an comaine, 'an
deaghaidh na rinn iad oirre, na 'm
buaileadh fear dhiubh sròn abhròige
air a' ghille mhaol ud 'n a shuidhe
air a' chloicli. Rinn fear dhiubh sin
agus 's e 'bh' ann gu'n d' eirich an
gille maol, 's cuirear na robairean air
muin a chèile, agus thugar bhuapa a
a h-uile tasdan.
An uair a bha iad gu 'bhi aiga n tigh
ruitli Donnachadh air thoiseach air
a mhàthair gus gu'n innseadh e f heia
mar a thachair. Liubhair e an t-air-
giod dh'a athair agus dh' f hoighnich
'athair ciod a choisinn dàsan gur
h-ann aige a bha an t-airgiod. Dh'
iunis 6 a h-inle car, mar a dhiiilt a
mhàtliair a' bhoineid, agus mar a
thachair leis na robhairean.
Thuirt 'athair an sin, "Bheir mise
boineid dhut ; " agus chaidh iad a
mach far an robh greigh de loithean
agus thug 'athair dha a roghainn
dhiubh.
Bha Donnachadh Mor uair eile a'
dol do lonarlòchaidh agus fear do'm
b' ainm Mac-Amhlaidh còmhla ris.
Chuir iad rompa bhi air an oidhche
aig piuthar màthair Dlionnachaidh,
'us i ann am bothan-àiridh 'an Coire-
an-t-sagairfc 'an Gleanna-Gairidh.
Bha piuthar a mhàtliar agus nighean
d'i a' fui reach anns a' bhothan, agus
an uair a ràinig na feara cha robh
steach ach an t-seann te, agus a
chionn nach d' aithnich i iad, bhuail
i air an cur a mach^ — ag innse dhaibh
nach robh càite ann an sid dhaibh.
Ach a mach cha rachadh na ceathar-
naich dh'i ; agus 'an sin thuirt i riu
an uair a thigeadh an te a bha muigh
a stigh gu'm feumadh iad dol a
mach, ged nach gabhadh iad a comh-
airle-se.
An ceann tacain thigear an nigh-
ean mhor ruadh ud, 'snago)'Iiairaice,
's dh'fhaighich i de màthair co iad na
daoine a bh'aice 'n sid. "Tha," ars'
ise, " daoine a dh'f hairtlich ormsa
an cur a mach."
" Cuiridh mise mach iad," ars' an
nighean ruadh 's i 'toirt an spionaidh
ud a mach air Mac-Amhlaidh an
toiseach, bho'n is e 'bu teinne air an
dorus. Rug Mac-Amhlaidh air urs-
ain an doruis, agus. leis an t-stràc a
bha fodha, thug e leis a mach i.
An sin thuirt Donnachadh ri Mac-
Amhlaidh, 's e ag èirigh, "Dian thusa
socair, leig eadar mise 'si;" agus sid
an nighean ruadh 's Donnachadh
Mor 'an uganan a cheile ag gleachd.
Air a' chiad char chuir i air a
ghlùn e; ach ghabh e an sin miothap-
adh gu'm biodh e 'n a laidhe aice,
agus chruadhaich e efhein rithe, agus
chuir e car dh'i, 's leag e i.
Thuirti'ansin, "Ma tà tha maighd-
eanas mo dhrouia agad, agus bha
mi 'n dùil nach robh e beò 's nach
d'rugadh e aig am bitheadh e, ach
mi a sheachnadh Dhonnachaidh
Treas Mioa an t-Samhraidh, 1876. AN G AIDHEAL.
209
Mhoir mac piuthar mo mhàthar à
Cinntàile."
" Ciod a theireadh tu na 'm b'e a
bhiodh agad ? " arsa Donnachadh.
" Ma 's è," ars ise, " clia deic 'f bad-
's is doichioll e," agus mur d'fbuair
esau deanamb db'e 'an sin — efbein
agus Mac-Amblaidb !
Ban-Saileach.
MU BHRUADAIR.
Thus' a tba eòlach air gacb ni,
innis domb, ma's e do tboil e, ciod
is ciall do bbruadair, no aislingean
no b-oidbche Ì Tba iad a' cur ion-
gantais mbòir orm, agus cba 'n 'eil
mi idir ga'n tuigsinn. Ma db'
fhaoite nacb 'eil duine sa bitb a'
bruadar mar tba mise. Cba 'n 'eil
dùil agam gu'n d' tbainig cadal
riarab air mo spiorad. 'N uair tba
mo cbolainn ag gabbail tàmb na
b-oidbebe, tba mo spiorad ag iteal-
aicb gu saor fuasgailte amacb air
feadh an t-saogbail. Cba gbabb
esan tàmb, agus cba 'n 'eil e air a
cblaoidb le saotbair. Air leam nacb
'eil ann an aisling na h-oidbcbe acb
fearas-cbuideacbd an anma, an
deigb dba uallacb na collainne a
cbur dlietb. Saoilidb mi gu bbeil a'
cbolainn mar leanabh trom gun tiir,
fo cbiiram agus aire an anma; agus
an deigb do 'n leanabb so dol na
'cbodal gu bbeil a mbuime a' dol a
inacb gu b-aigbearacb, inntinneacb
a db' fbaicinn an t-saogbail.
Is duine aosmbor mise, a tba
cbòmbnuidb fada blio tbir m' eolais,
ann am fròig bbochd dborcb' ann an
aon de cbaol-sbràidibb a' bbaile-
mhòir. Is daor a tba mi cosm db
m' arain, agus tba iarguin na b-aois
a' laidbe gu trom orm. B' e miann
mo cbridbe botban beag fbaotaiun
ann an deireadb mo laitbean, ann
an dùtbaicb nam beann, agus mo
cborp, au deigb bàis, a bbi air a
cbàramh fo lie mo sbinnsir ; acb 's e
so dòcbas nacb fbaod mi àrach, agus
cba 'n 'eil feum a bbi 'gearan. Bba
la nacb do sbaoil mi gur ann mar so
a bbitbeadb. Bu mbeanmnacb, àrd-
thogarraeb mi latba gan robb mi.
B'e mo tblacbd a bbi tiadbacb nam
beann, 's a bbi leantuinn na faoghaid,
agus ga rireadb bu miii nàmbuid
a' cboilicb-dbuibb agus na liatb-
cbirce. Clia 'n iarrainn caitbe-aira-
sir bu taitnicbe na bbi 'biinneir-
eacbd air a' cbaol. Ghabbaitui mo
dbuanag agus dbeanainn i ; bha mi
anabarracb deigbeil air ceòl, hbeir-
eadb an fbigbeal orm dannsa, ge b'
ann casruisgte 's an dubb-cbladacb,
agus cba b' fbearr mi na amadan fo
nuallan na pioba. Bha mi ann an
gaol o'n is cuimbne leam, ge nacb do
pbòs mi riamb. Bba gaol mòr agam
air ainnir àillidb, a rugadli, agus a
tbogadb lamb rium ; boinne fala co
luracb 's a cbunnacas le siiil. Is
minic a bba mi leatba ann an coille
nan cnò, a' buacbailleacbd nam
meann, 's a' buain nan dearc air an
tom. 0, bu bbòidheacb i ; lui mbilis
leam briagail a beòil, bu taitnicbe
leam fiamb a gàire, agus blàitbead
asùl, na aon ni eile a cbunnaic, no
cbi mi gu bràtb ; acb cbuir tuail-
eas nam briag eadaruinn, agus cba
cbuala i riamb ciamar. Acli is coma
CO dbiubb. Tba mis a nis am dbuine
bocbd ; tba uallacb trom air m'
inntinn, agus tba imcbeist an t-
saogbail so an impis mo cbridbe a
sgàineadb ; mur b'e bruadair, agus
aisling na b-oidbcbe cba 'n 'eil fbios
ciod e a dbeanainn. Is mòr am
faocbadh a ta iad so a' toirt domb.
Cba luaitbe 'dhiiineas mo shbil, na
tba mo spiorad a' falbb air a chuairt
do tbir m' òige. Ann an sin tba mi
CO òg, uallacb, aigbearacb 's a bba
j mi riamb ; gun suira do'n aois
mbosaicb, no do 'n t-saoglial bbuair-
j easacb. Tba letb-cbeud bUadhna
de m' laitbean mar gum biodh iad air
210
AN GAIDHEAL. Treas Mios an t-Samhraidh, 1876.
an dubhadh a macli. Tha mi a ris
aim an tigh m' athar, agus tha e mar
bha e riamh. Tha mo bhràithrean
agus mo pheathraichean mar a b'
àbhuist doibh. Tha mi an dara
cuid, ag camanachd air a' bhlàr, a'
sealgaireachd air a' bheinn, no a'
luinneireachd air a' chaol, a' deanamh
falach-«huain air gach bat a thig am
charamh. Tha mi gu trie ann an
aisling na h-oidhche ri mànran
milis le m' chaileig ghaolaich, a'
siubhal ri taobh nam fuaran, ise co
àillidh òg 's a bha i air an la air an
dubhairt mi, Nacli robh air an t-
saoghal idle na chuirinn ann an
coimeas rithe, agus mise co aotrom
sunntach. Ann an aon fhocal, cha
'n 'eil ni a thug riamh solas do m'
chridhe 's mi òg, air nach 'eil m'
inntinn a' ruith ann am bruadar na
h-oidhche. Ach a thuilleadh air so,
tha mi am chadal far nach robh mi
riamh am fhaireachadh. Tha mi
gu trie ann an saoghal iir, le buaidh-
ibh agus le cumhachdaibh ùr nach d'
fhiosraich m' inntinn riamh 's mi m'
dhusgadh. Tha mi 'n cuideachda
righrean agus fhlaithean domliain.
Bheir mi sgriob do 'n Fliraing, agus
gu grad theid mi as sin do na h-
Innsibh. Diridh mi, ann am prioba
na sill, do 'n ghealaich, agus tearu-
aidh mi co grad do uamhaibh dorcha
an talmhuinn. Marcaichidh mi an
cearban air a' chuan, no am fiadh
air a' bheinn. Bidh mi 'n dara uair
ag gabhail dhuanag leis a' mhaighd-
inn-mhara fo 'n fhairge ghuirm, no
a dannsa leis na sithichean air an
tulaichibh uaine. Saoilidh mi gu
bheil comas agam air uairibh siubhal
gun chas a ghluasad, ach ag iathadh
gu h-aotrom uallach gun f hios agam
ciamar, mar ian beadarrach, o
chnoc gu cnoc, no a' snàmh gu h-
aithiseach mar mhoch cheò an t-
sàmhraidh. Mo bheannachd aig
bruadair na h-oidhche, is iomad ao-
tromachadh thug iad riamh dhomh :
ach 'e èiginn domh aideachadh gu
bheil, air uairibh, aislingeau mi-
thaitneach agam. Ma thuiteas
dhomh bhi sealgaireachd 's a' bheinn,
tha mo ghunn' a diiiltadh agus am
fiadh ag amharc orm 'an clàr an
an aodainn. Ma 's ann a' luinneir-
eachd a bhitheas mi, tha 'u stiiiir air
m' fhàgail, tha 'n crann-toisich a
mach air a' chliathaich, agus taoim
gu tobhtaichean. Ma theid mi do
'n choille chnò tha leannan mo
ghràidh a'sleamhnachadh bhuam leis
an eas, agus chi mi a cuailean donn,
's a làmh f hada gheal 's a' chuairteig
dhorcha dhomhain a tha gu h-iosal
fotham. Ma theid mi chreach nead
na h-iolaire, tha mi 'tuiteam o sgòrr
na creige, 's an crochadh ri preas
beag a tha 'n cunnart gèilleadh leam.
Air uairibh, 's mi m' chadal, saoilidh
mi gu bheil mo cholainn air at gu
to malt anabarrach, a h-uile eas agam
mar shac mine, 's a h-uile niiar cho
garbh ri buideal. Tha mi air uair-
ibh a' bruadar gu'n do thuit mi
bharr an eich, 's gu bheil e an dara
cuid na 'laidhe air mo mhuin, no ga
m' shlaodadh as a dheigh. Bha mi
o cheann oidhche no dhà crochte le
fuiltein mo chinn ris a' ghealaich,
agus i 'falbh le luaths' mòr 's an
iarmailc. Bha'n cuan mòr gu h-iosal
fotham, cha bu mho Breatunn na
eilein Mhuile, no an luingeas mòr
na na fiidean. Bha eagal mo cliridh'
orm gu 'm bristeadh an rùinnein, 's
gu'n tuitinn 's an àibheis oillteil a
bha fotham. Ma dheireadh mhoth-
aich sgiobair na gealaiche de rionn-
aig-earballaich a dlùthachadh air, na
'caoiribh dearga, agus ghlaodh e mach.
" Gearraibh an ròinnein, leigibh as
e, tha e cur moille oirnn ; " an uair
a chunnaic mi chore a' dol air,
thug mi sgriach oillteil asam a
dhùisg as mo shuain mi.
A nise nach iongantach an gnotli-
ach so uile, agus nach do-thuigsinn
buaidhean inntinn mhic an duiue.
Tresa Mios an t-Samhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
211
Is trie a chuala mi mo mhiiime
Seònaid ni 'n Eoghainn ag innseadh
mu chladli na dlitlicha anns an d'
rugadh mi, gu'm b' àbhuist do
spiorad nam marbli èirigh air
mheadhon oidhche a shiubhal an
t-saoghail, agus aig gairm nan
coileach, tilleadh a ris a dh-ionn-
suidli an tighean caola còmlinuidh.
'S ann mar so, ann am bharail-sa,
a tha inntinn an duiue, co luath 's a
tha cholainn na 'suain tha 'n t-
aoidlie so a' dol a mach a shiublial
an dombain, agus tillidh e a ris 'n
uair a dhùisgeas i.
Thugaibh dhuinn fiosracbadh air
a chilis so. Ge b-aineolacb mise
seacli sibhse, tha mi tarruing a cho'-
dliiinaidli so uaithe, gu bheil an
inntinn a eisimeil na colainne, gu
bheil buaidhean aig an spiorad nach
urrainn cadal a mhilleadh : tha mi
tuigsinn o so gu bheil a' cholainn na
'nasgadh no na 'h-uallaich air an
spiorad, agus an uair a chuireas an
t-anam dheth an corp truaillidh so
gu'n èirich e gu àirde agus foirfeachd
nach urrainn duinn a nis a thuig-
sinn. Caidlidh a' cholainn car seal
's an uaigli, acb bithidh an spiorad
sior-bheo ; a nis tha e air a chumail
fodha le uallach na feòla, agus do 'n
uallach sin is trie a tha e sgith, ach
an uair a shaoras cadal a' bhàis e o'n
uallach so, èirigh e gu coi'-liontachd
nea-chriochnaich.
An Teachdaire.
DOIMHNEACHD A' CHUAIN.
'N uair a sheallas sinn air aghaidh
a' Chuain tha sinn ullamh gu 'shaol-
sinn gu'm bu bhriagh am fearann a
bhitheadh ann na 'n robh na h-uisg-
eachan as an rathad. Ach an aite
leaba' 'Chuain a bhi na chonard, 's
ann a tha 'n grunnd na shluic 's na
chnuic, na ghlinn dhomhain, 's na
bheanntan nàrda mara chitear o'n
bheagan a leanas. A measg moran
aitean 's an deachaidh a thomhas 's 'e
so cuid dhiu.
Tha doimhneaehd a' Bhaltic mu
20 Aitheamh; an Caol eadar an
Fhraing a's Sasunn 50 Aitheamh;
cuid do'n Mhedeterranean 800
Aitheamh; Baffin's Bay 1000 Aithe-
amh ; taobh an lar a' Chip (Cape of
Good Hope) 2, 6 GO Aitheamh ; taobh
an lar do Eilean St. Helena 4,500
Aitheamh — corr agus sia uibhir 's a
tha dh'airde am Beinn Neamheis !
J. W.
Lasr-na-h-amhunn 1876.
SOP AS GACH SEID.
Is e gliocas gach neach toiseachadh air
tras na beatha le crionnachd iomchuidli,
agus le fior ghrunndalas. Tha e ro f hurasd
a bhi anameasarra, struidheil, agus caith-
teach oil- cùimhnich gu'm fas ana-caitheamh
de gach gnè ceart cosmhuil v\ peileir
sneachda a' ruith le gleann.
Tha e moran ni's fearr gèilleadh ann an
nithibh beaga, na connsuchadh a dhtisgadh
suas. Tha e 'na chleachdadh aig cuid a bhi
'seasamh gu dian air son an dlighe fein dh'
aindeoin a shuaraichead. Is minic tha 'n
giulan so a' togail aimhreitean nach furasd
an casgadh. Tha beatha an duine tuill-
eadh's goirid air son connsachaidh gu'n diu
dhe'n t-seorsa so. Agus mar bi a' chùis
mòr agus cudthromach 'se a's glice gu'n
teagamh, agus a's lugha trioblaid striochd-
adh ann an neoni, na bhi coLreach an comh-
strith sam bith a dheanamh. Tha fior
ghliocas " air tùs glan, agus an d^igh sin
siochail,"
212
AN GAIDHEAL. Treas Mìos an t-SamhraIdh, isre.
OKAN DO MHAIGHDINN COIS-A-BHILE.
Gleus D.
plES="ii^lp^
s:-. f:m.s | l:d\m:M | m:r:-.d
;D^ I
^^^•^
d^ :-. r^ : m^ r^
:P^r
d^,l : sr. S I l:-.l:-.s I
^m
:F
jàs^i^
^^^
^:
^Hi
d.d.d :r :m | 1
m . r
ti
Rinneadh an t-òran so le Dòmhnull Macghriogair, do Chatriana MhMnn, a'n Cois-a'-
Bhile, laimh ri Abarpheallaidh. Phòs iad a'n tiine gheàrr an d^igh sin — ma 'a fior
Alastair Macdhùghaill, a'n Cùl-an-drumain, bho 'n d' thainig an t-òran. D. R. ^L
'S RO mhuladach, neo-àdhmhor,
Mo cliàradh 's an uair s',
An deigh mo leannan fhàgail
'S a' bhràighe so shuas ;
Gur i mo chruinneag ghaolach,
Tha ' gruaidhean mar na caoran,
Mar ùbhlan air bhàrr chraobh dhetu
Nach f haodar am buain.
Ge duilich dhomh 's ge dlblidh
'Bhi as do dhith gach uair,
Cha 'n aithnich neach gu 'm bi mi
Fodh mhi-ghean no ghruaim ;
'S ge cruaidli thu ' bhi 'g a m' f hàgaiì
Cha chuir do ghaol gu bàs mi,
'S cha ghiorraich e mo làithean
Gu bràth urad 's uair.
Ma 's e fear ' thig ri d' chàirdean
A 's dàch' do thoirt uam,
Nach truagh cho fad' 's a bha mi
'G a d' thàladh scun bhuaidh !
Treas Mios an t-Samhraidh, 1876. AN GAIDHEAL. 213
Ma 's e 's gu 'n d' rinn thu m' fhàgail,
'S gur e fear eile 's aill leat,
Nach b' f heàrr dhut innse tràtli dhomh,
Na fas rium an gruaim.
Is bochd learn thu 'bin 'n còmhnuidh
A'n dòchas cho truagh,
A'n dull gu 'n d' rinn mi d' f hagail,
'S gu 'n d' f has mi riufc fuar ;
An gaol a thug mi tràth dhut,
Am feasd cha dean mi àicheadh,
Cho fad' 's a bhios am bàs gun
Mo chàradh 's an uaigh.
Aeh 's dona ' rinn thu 'ràidhtinn
Gu 'n d' f has mi riut fuar,
No gu 'n do rinn mo chàirdean
Mo bhlàth ghaol 'thoirt uat ;
Ged 'thiginn gu bhi 'g àieheadh
Mo chinnidh 's diithaich m' àraich,
Cho cinnteach ris a' bhàs, bidh
Mo ghràdh dhutsa buan.
Na 'm biodh do chridh' cho deònaeii
Hi d' chòmhradh 'n a m' chluais,
A dh' aindeoin na tha bed,
Bhiodhmid pòsda ri luaths,
Bho 's ann a d' phearsa bhòidheich
A tha mo ghaol-sa ' còmhnuidh,
*S do nàdur seirceil comhnard.
Mo leòn thu 'bhi uam !
Tha sgèul air feadh na diithcha
Gu 'm bheil gach cùis gu rèidh,
Ach 's beag am fios na luban
'Tha dùbfhillt' 'n a d' chrè ;
Cha d' chuir i cas a'm bròig, us
Cha 'n fhacas 'g imeachd feòir i
214 AN GAIDHEAL. Treas Mìos an t-Samhraidh, 1876.
Mu 'n deanainn mòran bròin,
'S i gun deò dhomh de spèis.
Ma 's e 's gu d' rinn thu m' fliàgail,
'S gur fheàrr leat fear lir,
Gu 'n robh gach sonas àrd ag
Cur blàth air do chrlin ;
'S mo dhùrachd fear a 's feàrr dlmt,
'Bhios fearail, toirteil, bàigheil,
'S a chumas tu bho ànrath,
Le càirdeas us miiirn.
Cha 'n urrainn iad a ràdh ach
Gur geàrr 'bha do run ;
Is iomadh fear a b' fheàrr na
Mi 'dh'fhàilnich 's a' chùis ;
Is iomadh fear a bhàrr orm
Nach d'fhuair a leannan làimh ris —
An ni nach 'eil a'n dan,
Ciod an stàth 'bhi 'n a dhùil Ì
Cha bhi mi nis ag innse
Co i 'tha mi 'luaidh :
Ach cluinnear e ri tim,
'S i 's an tir so mu 'n cuairt ;
Am Fairtrichill Didònaich,
Cha 'n fhaicear bean a bòichead^
'S na 'n teannadh i 'n am choir,.
Eachadh fògradh fodh m' ghruaim,
Ach c' ait' am bheil ri 'faotainn
Bean aogais mo luaidh ?
Chofosgarr' ris an fhaoileig
Air aodann nan stuadh :
Gu coimhneil, cridheil, seolta,
'S i 'shliochd nan daoine còire —
Nis criochnaichidh mi m' òran,
A'n dòchas a buain.
THE Q-_z^EL,
ENGLISH DEPARTMENT.
Vol. V. JULY 1876. No. 55.
TO THE READERS OF " THE GAEL."
It is now oA'er five years since the prospectus of The Gael was first
issued, and The Gael itself is well on into its fifth year, a much longer
life than any Gaelic pubUcation of the kind has ever yet enjoyed. But
having received the appointment of Canadian Government Emigration
Commissioner for Scotland, I have found great difficulty in regularly
attending to The Gael and my other duties which necessitated my
being occasionally absent for considerable periods of time. Yet, although
at considerable sacrifice both as to time and money (for the object which
I had so much at heart), I had been able to bring out The Gael pretty
regularly until the last winter, when a heavy family bereavement, as well
as ofiicial duties, required me to stay in Canada for several months, which
brought The Gael so much behind that I have not been able to bring it
up to the present time. Finding it thus difficult to conduct The Gael
properly, and do justice to my other duties, I have just arranged Avith
Messrs. Maclachlax & Stewart, the well-known Gaelic publishers,
Edinburgh, to take the entire management, both editorial and otherwise,
for a space of time, under certain conditions, which need not be detailed
here.
I am glad to be able to state that, under these new arrangements, the
readers of The Gael are guaranteed its regular issue on the first of
each month for a number of years, and under the same plan as that fol-
lowed from its commencement, — free from party or sectarian control or
bias. In retiring from the active superintendence of it, I wish the readers
to understand that I am as much as ever interested in the prosperity of
The Gael, as in everything promotive of Gaelic interests.
I do not care to refer to the indifference and neglect, if not opposition,
of })arties, whose friendship and support in such an enterprise I was led
to expect ; but in thus giving up the active control and management, I
cannot let the opportunity pass without publicly acknowledging the assist-
ance received in the editorial department, from a number of talented and
true-hearted Highlanders, without whose aid I could scarcely have been
able to carry on the publication at all. Foremost among these I may
mention Mr. John Whyte, of Glasgow, who is so nearly related to, and
looks so much like, Iain Mac lUehhnin, Mac Mharcuis, and Skicram Cum,
that it is doubtful if the most expert physiognomist could distinguish
the one from the other. Next comes Mr. Donald C. Macpherson, Edin-
burgh, and Aharch, who hold the same relationship to each other as the
former party. Then comes Dr. D. Morrison {D.B..M.), Edinburgh, son of
the late pious and talented John Morrison, of Harris, and next Messrs. N.
MacNeill, Glasgow, and William Mackenzie, now the northern represen-
216 THE GAEL. juiy.isre.
tative of the Aberdeen Free Press, at Inverness, both of whom were con-
nected with The Gael editorially, shortly after its removal to Scotland ;
Mr. ]\IacNeill having assisted in preparing the first two numbers
here, besides coming to its aid on seveial occasions since then.
Among others who have been less intimately connected ■with The
Gael, but who have rendered important service, may be named, first the
genial, kind, and true Highlander, 'Rev. Alexander MacGregor, M.A.,
Inverness, of whom the readers of The Gael need not be told more
than that he is very nearly related to the well-known Sgiathanach
and Alasclair Euadh; Mr. D. Mackinnon, M.A., Edinburgh; P. Mac-
Gregor, Esq., M.A., Barrister, Toronto, Canada, author of an able and
complete translation of Ossian's poems, and other works ; D. Macphail,
Esq. [Muileuch), Glasgow; Eev. Alexander Cameron, of Brodick,
late of E.enton ; Eev. Dr. Maclauchlan, Edinburgh ; the late Dr. Mac-
kintosh MacKay, and Col. Eobertson, Edinburgh ; Eev. Eobert Blair,
M.A., Glasgow ; John MacKay, Esq., C.E., Shrewsbury ; the Honourable
John Eraser de Berry, M.L.C., Chief of the Erasers, British North America;
the Bard MacColl; Eevs. D. B. Blair, Dr. MacNish, and Prof. MacKay,
Canada, and many others on both sides of the water.
But to the first five gentlemen named, more than any others. The Gael,
perhaps, owes in a greater degree its lengthened life and present position.
They are among the first Gaelic scholars and Avriters in Scotland ; and as
they are not among those Avho show their patriotism by parading in kilts,
or otherwise by a prominent disjilay of their abilities — a great part of their
labour having been spent privately in correcting and preparing other
writer's manuscripts for the press, and their own valuable and most
interesting productions appearing principally anonymously or under
assumed names — it therefore gives me the more pleasure now in bringing
them to the surface. And let me mention again, in conclusion, that
Messrs. John Whyte, D. C. Macpherson, Dr. D. Morrison, K. MacNeill,
and William Mackenzie, have been found foremost among the true-hearted
Highlanders that The Gael has fallen in with during its now nearly five
years existence, and as they are all but young men, we may hope yet to
see them occupying such positions as would turn their talents to
proper account for the benefit of their couijtry ; and, in parting, I think I
can perhaps do no better than present them as The Gael's candidates
for the new Celtic Chair, and merely suggesting that Professor Blackie
and the other powers that be, might do worse than select uue of them
for that position.
It is understood that most of the gentlemen referred to above are to
support The Gael for the future as in the past, and under the regular
and vigorous management of Messrs. Maclachlan & Stewart, no doubt
it will attain to greater success than ever.
With these words of explanation and acknowledgment, let me for the
present bid an affectionate farewell to the readers of The Gael.
Angus Nicholson.
July, 1876.
THE GAEL.
217
LORD MACAULAY.*
Three months ago, we had before
us the beautiful life of Norman
Macleod written by his brother ;
and, a month afterwards, the life of
Lord ]\Iacaulay appeared written by
his nephew. Even though the
biography of the peer had not
followed so closely upon the heels
of that of the clergyman, it would
be impossible for a Highlander to
read the life and character of the
one without being irresistibly re-
minded of the life and career of the
other. Both have many features in
common. In many respects it would
be difficult to find two distinguished
men more unlike. In blood, tlie two
are equally related to us and exactly
in the same way. Both prided
themselves upon inheriting an old
Scandinavian name. Thegreat grand-
father of Macaulay left a tacksman's
home in the Lews for the manse of
Tiree; the grandfather of Norman
Macleod came from Skye to the
manse of Morven. The grandfather
of Macaulay was minister of In-
veraray and Cardross ; Norman
Macleod's father was one of the
most distinguished, if not the most
distinguished, Highland clergyman
of his day. Macleod's mother was
a border Maxwell ; Macaulay's
mother was an English quakeress.
From their infancy both gave
promise of a brilliant future ; and
their after life fulfilled the expecta-
tions of the most sanguine. As
conversationalists both were perhaps
without an equal in their day.
Macaulay, in Parliament, "reminded
one of the old days." In the pulpit,
in the General Assembly, on the
platform, Macleod was acknow-
* The Life and Letters of Lord Macaulay.
By his Nephew, George Otto Trevelyan,
M.P. London: Longmans, Green, & Co.,
1876.
ledged to be the foremost orator
of his day in Scotland, perhaps in
Britain. Macaulay's great reputa-
tion as a writer has somewhat
obscured his reputation as an orator.
Norman Macleod's writings are
probably not destined to take a
permanent place in our literature ;
but few authors had a larger circle
of readers during the last twelve
years of his life. Both men were
distinguished for their honest and
manly patriotism and for a certain
outspokenness which at different
times threatened to shake the public
confidence in them. Both were
connected, though in different ways,
with India ; and^ it is to be fearedi
that their connection with our.
Eastern Empire shortened the lives,
of both. Both enjoyed without a
grudge a large share of the admira-
tion, esteem, and favour of their
fellow men and of their sovereign,
The lives of both conclusively show
that they deserved even a larger
share of the affection of the public
than they received. Both passed,
away suddenly and unexpectedly—
at the .same age, in the zenith of
their fame, admired by their country
which they loved so well, and
adored by their families to whom,
they were so devotedly attached.
On the other hand, the points of
contrast are perhaps even more
striking than the points of similarity
between the two men. 'Pjom the
beginning to the end of his life
Macaulay was a man of cities and
books ; Norman Macleod was, from
first to last, a child of nature. We
are told, indeed, that Norman loved
to walk through Glasgow, that he
paid a weekly visit to the Broomie-
law and the ships, and enjoyed the
ringing of the bells which betokened
tlie awakening of the great city to its
daily toil at six o'clock of a winter's
morning. But the country was his
218
THE GAEL.
July, 1876.
deliglit. He read in his own
desultory fashion very extensively ;
but to accurate scholarship he laid
no claim. Macaulay loved the country
in his way, — loved to walk, book in
hand, through lanes and over com-
mons, and stretch himself on a grassy
bank. But hear him writing to a
friend, when barely fifteen years
old: "I know not whether 'peep-
ing at the world through the loop-
holes of retreat ' be the best Avay of
forming us for engaging in its busy
and active scenes. I am sure it is
not a way to my taste. Poets may
talk of the beauties of nature, the
enjoyments of a country life, and
rural innocence ; but there is an-
other kind of life which, though un-
sung by bards, is yet to me infinitely
superior to the dull uniformity of
country life. London is the place
for me. Its smoky atmosphere and
its muddy river charm me more
than the pure air of Hertfordshire,
and the crystal currents of the
river Kib. Nothing is equal to the
splendid varieties of London life,
' the fine flow of London talk,' and
the dazzling brilliancy of London
spectacles. Such are my sentiments,
and, if ever I publish poetry, it
shall not be pastoral. Nature is
the last goddess to whom my devoirs
shall be paid." Imagine Norman
Macleod writing in that strain at
the age of fifteen or at the age of
fifty ! And even Clapham Common,
which Macaulay knew so thoroughly
and so thoroughly enjoyed when a
child, was enjoved in a fashion quite
his own. " He explored its recesses;
he composed, and almost believed,
its legends; he invented for its
different features a nomenclature
which has been faithfully preserved
by two generations of children. A
slight ridge intersected by deep
ditches towards the west of the
Common, the very existence of
which no one above eight years old
would notice, was dignified with the
title of the Alps ; while the elevated
island, covered with shrubs, that
gives a name to the Mount pond,
was regarded with infinite awe as
being the nearest approach, within
the circuit of his observation, to a
conception of the majesty of Sinai."
The most pleasing and, until his life
was written, the least-known feature
of Macau lay's character, is his love
of children and their love of him.
But we can hardly imagine that he
ever was himself a child. He was
the companion and friend and guide
of children at five ; he was so at
fifty. But at three he is introduced
to us as reading incessantly, " for
the most part lying on the rug
before the fire, with his book on the
ground, and a piece of bread-and-
butter in his hand." His manner
and diction and judgment are those
of a well-read, confident, young man.
When only four years old, he meets
Mrs. Hannah More at the door, tells
her his parents are out, " but if she
would be good enough to come in,
he would bring her a glass of old
spirits." A servant in Lady Walde-
grave's spills some hot coffee over
his legs. To the lady's anxious in-
quiry he replies, " Thank you,
madam, the agony is abated." The
servant-girl removes oyster-shells
which marked his plot of ground in
the back-garden. The child of four
went "straight to the drawing-room,
where his mother was entertaining
some visitors, walked into the circle,
and said very solemnly : ' Cursed
be Sally ; for it is written. Cursed
is he that removeth his neighbour's
landmark.'" Before he was eight,
he wrote a Compendium of Univer-
sal History; "a paper which Henry
Daly was to translate into ]\Ialabar
to persuade the people of Travancore
to embrace the Christian religion ;"
July, isre.
THE GAEL.
219
three cantos of an epic, entitled
"Battle of Cheviot;" "commenced
a heroic poem, to be called ' Olaus
the Great, or the Conquest of}
Mona,' in which, after the manner
of Virgil, he might introduce in pro- 1
phetic song the future fortunes ofl
the family;" and hymns innumer-'
able. When we learn further from \
his biographer "that the volumin-
ous writings of his childhood,
dashed off at headlong speed in the
odds anJ ends of leisure from school i
study and nursery routine, are not
only perfectly correct in spelling
and grammar, but display the same
lucidity of meaning, and scrupulous
accuracy in punctuation and the
other minor details of the literary
art, which characterise his mature
works," we feel a certain incongru-
ity in speaking of Macaulay as
child or boy, save in years alone.
His biographer says truly, that
" the most ardent admirers of Mac-
aulay will admit that a minute
study of his literary productions
left them, as far as any but an in-
tellectual knowledge of the writer
himself was concerned, very much j
as it found them." "We knew the
public man — the essayist, the states-
man, the historian, " the brilliant
ornament of society ;" but of the
personal life and ways and habits of
the man the world was not aware.
In the two handsome volumes of
Mr. Trevelyan, the great historian's
private life is fully unfolded to us
by copious extracts from his Diary
and by scores of letters to his most
intimate friends. It is a life of
winch his country as well as his
family may well be proud. It is
the record of a great mind devoted
to lofty ends — of an intensely affec-
tionate nature finding his greatest
happiness in promoting the happi-
ness and comfort of those dear to
him. He had not indeed the " big-
heartedness " of Norman Macleod.
His sympathies had a narrower
range ; and he was more reserved
in giving expression to his personal
feelings. No doubt the early train-
ing and the subsequent career of
the great Whig statesman would in
part account for this ; but from his
very boyhood we find intense affec-
tion for his own family, comparative
indifference towards his school and
college companions, with the excep-
tion of one or two. It continued so
through life. Almost with the ex-
ception of his father and mother, his
two sisters and latterly his nephews
and nieces, and ]\Ir. Ellis, his friend-
ships were of a semi-public kind.
He contracted a warm regard for
Jeffrey. He wrote in the frankest
terms to Macvey Napier. But the
origin of the acquaintance was a
literary one; and the continuance
of it was mainly so. He seems to
have kept up his acquaintance with
his college friends, not so much for
old acquaintance' sake as because
they were of the same college. To
be a fellow of " Trinity " was the
best introduction to Macaulay. On
the death of Wilberforce, his father's
most intimate friend, he writes to
his sister in a strain which most
people would consider unpardonable
levity : " There are not ten people
in the world Avhose deaths would
spoil my dinner; but" (he adds
characteristically) "there are one or
two whose deaths would break my
heart." Macaulay could never in
any country or in any age secure
the personal regard which his
countrymen so willingly yielded to
Norman Macleod, whom they affec-
tionately called Norman Macleod,
and still oftener Norman — rarely
Macleod or Dr. Macleod.
Macaulay's reputation as an ora-
tor, politician, and administrator, is
fast fading from the public mind.
220
THE GAEL.
July, 1876.
Both he and Norman Macleod were
born Tories, and both became
Liberal, with this difference, that
Macaulay's liberaUty appeared to
have kept pace with the accepted
political dogmas of the Whig party,
while Norman Macleod looked at all
political questions, whether ecclesi-
astical or civil, from a large catholic
point of view quite irrespective of
party considerations. Macaulay
was essentially a }>arty man. A
Whig he became at Cambridge, and
a Wldg he remained to the end.
Whether if he had lived he could
have managed to keep pace with the
progressive views of that party during
the last twelve years or not it
would be difficult to say. Probably
he coidd manage at all events not to
break with them. He showed him-
self once superior to party ties.
He differed from the government of
which he was a member upon the
terms upon which it was proposed
to emancipate the slaves, and he
placed his resignation in the hands
of the Prime Minister. But filial
affection rather than intellectual or
moral conviction prompted this
course. He could not, he said, go
against the wishes of his father upon
this question. His services to his party
as speaker and writer were great,
and they were duly appreciated.
He rose, at an early age, with no
influence but what his own talents
and industry secured for him, to
high office in the State. His pro-
motion was well deserved. Macaulay
was fully conscious of his own powers,
and he was ambitious of political
distinction. But among the states-
men of England never did man
more resolutely preach and practise
the duty of maintaining the political
character free from reproach. He
was a poor man and out of office
he could not remain in Parliament.
He felt that in the judgment of less
scrupulous men he would be re-
garded as a self-seeking politician, a
mere place - hunter, and the very
suspicion of being so regarded, even
by men whom he despised, made
him unhappy. He had a perfect
horror of getting into debt. We find
him when a prominent politician ob-
liged to sell the medals he won at
Cambridge. With only seven hun-
dred pounds in the world and with
his father and sisters to look after he
resigns his office rather than offend
his father. With the highest offices
in the State within sight, he accepts
of an appointment in India and coolly
makes up his mind to an exile there,
until he can save some thirty thous-
and pounds, and be independant for
the rest of his life. His speeches,
minutes, despatches, and reports,
will be,. for long, models for imitation
to British orators and administra-
tors ; but we hope that long after
his speeches and circulars shall have
been superseded, his lofty public
integrity will remain to stimulate,
to guide, and to encourage young
men who enter the House of Com-
mons conscious of great powers and
possessed of little money.
Macaulay enjoyed exceedingly the
excitement of political life. He
enjoj^ed and valued highlj' political
power. But literature was his first
and last love. His early articles in
the Edinburgh Ikvieiv brought him
prominently before the world and
secured for him a seat in Parliament.
During the exciting days of Catholic
Emancipation, Reform Bill, and
Emanci]>ation of Slaves, literature
was partly forsaken but not by any
means forgotten. In India the
old passion returned in full force ;
and after his return from India his
love of literature and literary dis-
tinction increased with increasing
July, 1876.
THE GAEL.
221
years. He took to politics merely
to strengthen his party and longed
for an opportunity to give up
political life altogether. By litera-
ture he won a reputation Avhich
might satisfy even his high aims,
and rank and fortune which far ex-
ceeded his highest expectations in
this regard. He tells us that in
writing his history he had the year
2000 and even 3000 m xiew. Be-
fore the nearest to us of these epochs
will have arrived, the history of the
period which Lord Macaulay made
his own will be re-written. Further
research among the materials which
he so diligently ransacked will prob-
ably modify many of hi;^ statements,
and already many of his most
favoured doctrines are being su-
perseded ; but even in the year 3000,
Macaulay's History of England will
be read with interest and admira-
tion by many and especially by the
.young. Lord Macaulay had many
of the highest qualifications of an
historian. He read incessantly. He
had a marvellous memory. He
could live in the past. He bore
an active part in the government of
the Empire both in this country
and in Lidia. He took great pains
to ensure accuracy in matters of
fact. No man of his age, or perhaps
of any age, could surpass him in
lucidity, force, and grace of style.
But other elements, not less neces-
sary, were wanting. He would be
the philosophic statesman and his-
torian ; but a philosopher he was
not. He appeared to he wholly un-
able to shake himself utterly free
from party ties and party prejudices.
His sympathy was intense but
narrow. The evil effects of this
ment;d deficiency found but too
ample scope in the portion of the
History of England v/hich he under-
took to write. Within the sphere
of -general literature it found less
room to operate. And accord-
ingly in many of his essays, and
especially in his " Lays of Ancient
Rome," the finer and nobler qualities
of the man are not brought into
unworthy contact with the prejudiced
party politician. Besides, the very
brilliancy of his style and the in-
ordinate value he attaches to pointed
and graceful .sentences appear to us
to detract from the value of his
history, while these qualities en-
hance the reputation of the essayist.
The history of Macaulay is a pano-
rama of highly finished pictures.
No man took greater pains to se-
cure that each paragraph was fault-
less in matter, and especially in
form ; but the impression doubtless
remains that the picture is too highly
wrought and that the fidelity of the
sketch is not seldom sacrificed to its
literary beauty. Macaulay's devotion
to the correct and beautiful and
pointed in expression appears in-
cessantly throughout his works, and
often in the most curious ways. Fox,
the founder ofthe Quakers, is censured
not so much for his false doctrine
as for his biid English. Queen
Mary's letters are so well expressed
that they deserved to be well spelt.
The missionaries of India are roundly
rebuked for a variety of faults, and
not the least their "bad grammar."
" The Protestant operatives of Dub-
lin call for impeachments in ex-
ceedingly bad English." While his
history is being published, and while
he is agitated with hopes and fears
as to the result, his diary shows the
value he puts upon " good writing."
Jeffrey's remark upon his first con-
tribution to the Edinburgh Beview
was the only commendation on his
literary talent whicli. he v>'as ever
knownto repeat: "The more I think,
the less I can conceive where you
picked up that style."
It would be impossible in a review
THE GAEL.
July, 1876.
of Macaulay's life and works, how-
ever brief, which is meant to be read
by Highlanders to overlook the
judgment which he uniformly passed
upon our people, our language, and
our institutions. That judgment
was unfavourable in the extreme.
It is now shown to the world to
have been grossly exaggerated. By
our countrymen it was justly re-
sented as an unmerited attack upon
a brave people and various theories
have been framed to account for the
studied reproach which was cast
upon the Celtic race by one who
derived his name, half his blood,
and, as we judge, more than half
his nature from the Highlands of
Scotland. Norman Macleod was a
Highlander of the Highlanders. He
believed that he owned an old Nor-
wegian name ; but he also believed
that his name and his blood were
enriched by the intermixture of the
Scandinavian and the Celtic. A
Scottish Highlander he was; and a
Scottish Highlander he was proud
to be called. Lord Macaulay would
rather ignore his Highland connec-
tion. He would wish to connect
the Macaulay born in England in
the year ISOO with some Olaus of
Norway born heaven knows where
or when, and altogether overlook
the intervening period when the
Macaulay s lived in the Lews.
His biographer goes back to the
great-grandfather of the historian
who was minister of Tiree and
afterwards of Harris, and mentions
a tradition, evidently without be-
lieving it, that the son of the
minister of Harris, afterwards the
minister of Inveraray and Cardross
and the peer's grandfather, gave in-
formation to the authorities which
almost led to the capture of young
Charles Stewart. Lord Macaulay
must have been avvare of this cur-
rently reported tradition. Whether
he believed it or not we do not
know ; whether it was true or not
we do not care ; and whether, had
he believed it, the belief would have
affected his judgment upon our
countrymen, it would be vain to in-
quire and ungenerous without evi-
dence to assume. That judgment
was unjust and, in an historian,
unpardonable. Lord Macaulay
prided himself upon being an
Englishman. So he was — born,
bred, and educated. Norman Mac-
leod prided himself upon being a
Highlander; and so he was — born,
bred, and in great part, as he him-
self with pride acknowledges, edu-
cated. Our readers will smile —
Norman Macleod would laugh, and
Macaulay Avould frown — when we
assert that Macaulay was the more
typical Celt of the two. We are
convinced that it is to the Cel-
tic feature of his character that
we owe the unmeasured reproach
which he constantly heaped upon
our countrymen in Scotland and in
Ireland. In personal appearance
Macaulay resembled our people
more than Norman Macleod. Short,
thick-set, of upright carriage, of
incessant activity, he resembled the
typical Islesman far more nearly
than the large and latterly unwieldy
physique of the great-hearted Nor-
man. His mind was certainly more
fashioned after the Celtic type than
Macleod's. More intense and narrow
than sympathetic and catholic — of
wonderful activity, requiring only
example and guidance and stimulus
to instil habits of perseverance and
application — a passion for the
beautiful and the pointed in ex-
pression which is apt to supersede,
in spite of the severe training of an
English university, strict fidelity to
fact — a loyalty to party scruples and
party ties which continually
threatens to warp the clear judg-
July, 1876.
THE GAEL.
223
meut of the man — a something
approaching to vindictiveness when
his personal feelings are strongly j
aroused against an opponent as in
the case of Croker, or against an j
ally who does not use him well, as in i
the case of Brougham ; — in all these ,
traits, as well as in many minor
traits, we recognise the Celtic
character far more truly than in the
large, loving, humorous, and sympa-
thetic Norman Macleod. j
That Lord Macaulay had almost
a personal antipathy to the Celtic
race his writings unfortunately but
too clearly attest. In the famous
description which he gives of the
Highland army under Dundee, and
of the state of the Highlands at the
time, there is much that is only too
true. But the picture as a whole is
a gross caricature. He shows the
complete ignorance that prevailed
in England regarding the language
and institutions and manners of
the Highlanders of that day. He
undertakes to Avrite the history of
the Highlanders and of the Irish.
" He reads tw'enty books to write a
sentence ; he travels a hundred
miles to make a line of description,"
says Thackeray, with pardonable
exaggeration. He would undertake
to learn any language in four months.
And he sits down to censure ordinary
Englishmen in the year 1689 for
their ignorance of the Highlanders
of their day and to instruct all
future generations upon the state of
the Highlands at that time. How
does he proceed ? He takes the
very course he censures in others.
He takes some of his facts from
half-informed and prejudiced op-
ponents. He draws upon his im-
agination for the rest. The language
which his grandfather preached, the
only language w'hich his forefathers
kneAv, he considers beneath contempt.
In that language the poems of John
M'Donald (Iain Lòm), who wit-
nessed the battle of Inverlochy and
who gave a graphic description of
j men and events of his day, were
published ten years before he
j wrote and could be had for a
, few shillings ; but Macaulay never
heard of Mackenzie's " Beauties of
Gaelic Poetry." The Duchess of
Argyle befriended his great-grand-
father in the first decade of the
i eighteenth century. During the
last years of his life he lived next
door to the Duke of Argyle, and was
' an intimate friend of the family.
Throughout his history he must use,
for literary effect, the Gaelic name
of his Grace, and he borrows
"Maccallummore" from Sir Walter
Scott. The Duke does not point
out the mistake. This is a small
matter ; but had Croker been guilty
I of a similar blunder, half the lib-
' raries of Europe would have been
ransacked in order to heap contempt
and ridicule upon the pretender to
accurate scholarship.
It would be tedious, and it is un-
pleasant, to examine in detail the
charges Lord Macaulay brings against
the Celtic people. The picture is
unfair, misleading, and one-sided,
more than absolutely false. He
delights in speaking of the dominant
race and the inferior race. He
j quotes freely, where authority can
[ be procured, unfavourable judgments
I by other men. Favourable judg-
ments he does not give. He does
' not know, and perhaps does not
want to know, that there are
materials, valuable and reliable,
scanty though they be, both in this
country and especially in Ireland,
written by men who were neither
prejudiced nor ill-informed, without
a careful study of which no one can
write the history, much less paint
the life of the Highlanders and the
Irish. But even were he as well-
224
THE GAEL.
July, 1876.
informed as he was ignorant of our
people and their scanty literature,
it is doubtful whether Macaulay
could faithfully pourtray the Celtic
character. His Celtic nature was
against him. Born, bred, and
educated in England, he was more
English than the English. His
literary and Parliamentary career
identihed him with Edinburgh ; but
he could hardly be said to know or
appreciate the character of tlie Low-
land Scotchman. He looked upon
life and society on the continent of
Europe so far as he knew them with
the self-satisfied, contemptuous gaze
of a half-educated Englishman, In
judging of men and measures he
could hardly divest himself of the
trammels of party. So far as can
be seen, it was impossible for him to
extend his sympa'Jues beyond the
narrow limits of what he considered
to be his own country. To an
English Whig of the nineteenth
century of this mental calibre the
Highland character of the seven-
teenth and eighteenth centuries was
a sealed book. The state of the
Highlands in 1689 and the massacre
of Glencoe are among the most
brilliant, considered as literary por-
traitures, of Macaulay's many
brilliant efforts. And it is interest-
ing and curiously suggestive to note
that the picture is valued by Mac-
aulay himself for its artistic finish
and not for its historical accuracy.
We find in his diary (vol. ii. p. 278)
" My account of the Highlands is
getting into tolerable shape. To-
morrow I shall begin to transcribe
again, and to polish, What trouble
these few pages will have cost me.
The great object is that after all this
trouble, they may read as if they
had been spoken off, and may seem
to flow as easily as table talk. We
shall see." Beyond the leading facts
the historical value of these famous
descriptions is next to zero.
This unfavourable phase of his
nature apart, Lord JNIacaulay's
character is a noble character ; and
his life is intensely interesting. The
biographer has done his work well.
Inheriting the literary gifts of his
uncle, Mr. Trevelyan has produced
an admirable biography. There
was abundance of material ready to
his hand, and he selected and
arranged it with the skill of a
master. In his letters which were
carefully preserved by admiring
friends, and in his diary, with some
interruptions, faithfully kept, Mac-
aulay's character is fully unfolded.
And the life and character are one
that need not fear the face of day.
A life of hard, incessant work ; and
a character, a little vain perhaps
and not free from prejudice, but
frank, open, manly, kind, and noble.
We Highlanders would wish that he
knew us better and judged us fairer.
We are proud of him nevertheless.
Would that each generation would
produce one of our name such as he
to adorn the society, the literature,
and the statesmanship of England,
even though he would judge us un-
justly as Lord Macaulay did.
THE CELTIC MAGAZINE.
We have to thank the publishers, Messrs. A. & W. Mackenzie, Inverness, for the
eight b.ick numbers of this promising young candidate for Celtic favour and patronage.
The lirst numbers of this Magazine appeared when the editor of The Gael was absent
in Canada, and hence the reason of its not having received the right hand of fellowship
by an earlier notice. The Celtic seems to be pushing on bravely ; and the editor, Mr.
Alexander Mackenzie, deserves great credit for the array of t.alent he has managed to
gatiier round him. Ceud mile failte ma ta, agus buaidh 'us piseach le MacCoinnich '.« an
t-Sealtaig.
Aisr
G^^IDHEA^L
Mar ghath soluis do m' anam fein
Tha sgeula na h-aimsir a dh' fhalbh. " — Oisean.
V. Leabh.] CEUD MHIOS AN FHOGHAIR, 1876. [56 Am.
LITREACHAS NAN GAIDHEAL.
III. NA LAOIDHEAN,
Dugliall Biichannan.
Am measg nam Bard Gaidliealacli
a sgriobh Laoidhean cha 'n 'eil aon a
f liuair apus, a reir mo bheachd fein,
clia 'n 'eil aon a thoill, cliti clio ard
ri Dnghall Buchannan. Tha atli-
aiTacli barail mu thimchioll co am
Bard is urramaiche — seachad air
Buchannan — am measg Ughdar nan
Laoidhean Gaidhealach. Bheir aon
bhreitheamh an t-urram do Mhac-
Ealair, aon eile do Mhac-Griogair.
'S e Laoidhean Phadruig Ghrannd
is taitniche le moran d'ar luchd-
duthcha anns an rioghachd so agus
gu sonruichte, a reir gach fianuis a
tha againn, ann an rioghachdan cèin.
Agus cha 'n 'eil teagamh nach faigh-
ear moran an da chuid anns an
rioghachd so agus taobli thall a'
chuain a gheibh barrachd toilinntinn
agus buannachd spioradail le bhi
leughadh agus a' seinn Laoidhean a
rinneadh le Ughdair eile. Ach tha
mi meas gu'n aontaich an roinn
mhor d'ar Sluagh anns gach cearn,
agus gu h-araid a' chuid is tuigsiche
dhiu, 'n a radh nach 'eil agus nach
robh Bard Spioradail d'ar cinneadh
air a' bheil iomradh againn a choim-
easar ri Dughall Buchannan.
Is minic, a reir mo bheachd-sa, a
bhabrethar Sluaigh cli gu sonruichte
mu thimchioll nam Bard a bha
toillteanach air urram ; agus cha 'n
iongantach ged bhiodh a' chuis mar
so. Cha 'n eil moran cunnairt gu'n
teid aon aig a' bheil inntinn f hallain
agus cluas cheolmhor, co-dhiu tha
no nach 'eil a bheag de f hoghlum
aige, am mearachd ann a bhi 'tagh-
aclli anorain no na laoidh is taitniche.
An fhad so, is e breth an t-sluaigh
a sheasas. Ach is ni eile a bhi
sonruchadh an aite air am measar
ughdar na laoidh no an orain toill-
teanach am measg Baird a dhuthcha.
A chum breth chothromach a thoirt
air a' chuis so, feumar gun teagamh
in n tin n f hallain agus cluas cheolmhor,
ach cha 'n fhoghainn so. Feumar
eolas air Baird do dhuthcha ; agus
feumar gu sonruichte comas inntinn
a dh'f haodas tighinn air duine gu
nadurra, ach a nochdar mar is trice,
tha mi meas, 'n am measg-san a
ghiullaichd gu maith na buaidhean
a bhuilicheadh orra — is e sin comas
a bhi sealltainn cha 'n ann a nihain
air aon laoidh no air aon oran ach air
saothair a' Bhaird thar cheann, —
comas a bhi cur fa chomhair na sùl,
mar gu'm b'ann, aigan aon amtoradh
inntinn a' Bhaird, a chum agus gu'm
faic thu ann an aon sealladh na bu-
aidhean a bhuineas dha mar tha iad
air an nnchdadh 'n a shaothair, — an
neart agus an anmhuinneachd, an
gloir agus an naire. Is ann a mhain
an uair a tha thu comasach air so a
dheanamh mu thimchioll gach Bard
fa leth a'd dhuthaich a tha thu com-
asach air aon Bhard a choimeas ri
Bard eile agus, le breth thuigsich,
aite dligheach fein a shonruchadh do
gach aon. Feudaidh do bharail a'
15
226
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Fhoghair, 1876.
blii mearaclidach, oir co a' bharail a
tha 'n comhnnidli fior; ach is ann
a mhain an uair a tha i air a togail
air a' bliunait so a tha i earbsach.
Air a thomhas leis a' mheigh so, is e
mo bheachd gu'n toill Dughall
Buchaiman aite-toisich, cba ^n ann a
mhain am measgUglidair nan Laoidh
ach am measg Bhard n a Gaidheal achd .
Bha breth ar Sluaigh, mar thuirt
mi, air uairean cli mu thimchioll
nam Bard a bha toillteanach air
urram ; ach 'n an dilseachd do
Dhughall Buchannan, co-dhiu a
bhuineadh iad do'n Ear no do 'n lar,
do'n Tuath no do'n Deas, co-dhiu
bha iad sean no òg, foghkiimte
no aineolach, bha 'm breth gun
amhurus cothromach agus ceart.
Tha e air aithris, le Mr. Mac-na-Cear-
dadh, anns an leabhar thaitneach
a cliuir e mach anns a' bhliadhna a
dh'fhalbh mu bheatha agus mu
shaothair Dhughaill Buchannain,
mar dhearbhadh air cumhachd an
duine thairis air inntinnean an t-
sluaigh a chuala a ghuth, gu'n robh
Dughall a' searmonachadh air la
araid do dhà chinneadh aig an robh
a leithid de naimhdeas d'a cheile
agus nach faodadh iad tighinn cuid-
eachd gun aimhreit a bhieatorra;
gu'n do sheas Buchannan air cloich
ann am meadhon aibhne le buidh-
eann air gach taobh de'n abhainn ;
gu'n do labhair an searmonaiche le
leithid de chumhachd agus, aig crich
na seirbhis, gu'n do ghlac na
naimhdean lamhan a cheile agus
gu'n do sgaoil iad 'n an cairdean.
Lean cumhachd a' Bhaird thar
inntinnean Ghaidheal gus an la
'n diugh. "Air dha bhi marbh, tha e
fathasd a' labhairt." Le Laoidhean
Dhughaill Buchannain 'n an laaihan,
tha gach comh-thional Gaidhealach
deas gus an eud, 's am farmad, 's an
coimheachas a dhi-chuimhneachadh ;
agus mur crlin iad e 'n a Righ nam
Bard, aidichidh iad gu leir gur e,
gun teagamh, Bard nan Laoidh.
Eugadh Dughall Buchannan bho
pharantan diadhaidh, mar tha e
fein ag innseadh, ann an Sgireachd
Bhailechuidir, anns a' bhliadhna
1716. Bha athair ann an doigli
chothromach gun bhi saoibhir. Mu'n
robh Dughall ach sè bliadhna dh'aois
chain e 'mhathair. Fhuair e deagh
sgoil, oir tha e air innseadh dhuinn
gu'n deachaidh e mach a theagasg
cloinne 'n a dhara-bliadhna-deug.
Thug e dearbhadh air buaidhean
àrd 0 oige. Tha e fein ag innseadh,
le bròn ro mhor, gu'n robh a thlachd
ann an òrain f haoin ; agus tha
iomradh gu'n do rinn e òrain e fein,
agus gu'n do chruinnich e roinn de
sheana Bhardachd a dhuthcha. Ma
tha so fior, tha chuid so de shaothair
gu brath air chall. A reir a chunnt-
ais fein, bha e aingidh thar tomhais.
Dh'iunnsaich e 'n t-saorsainneachd
'n a oige, agus chuir e seachad treis
d'a shaoghal, ann an caochladh
aitean, aig a cheird. An uair a bha
e cuig-bliadhna-fichead a dh'aois
fhuair e ann an tomhas saorsa o'n
staid mhuladaich anns an robh e le
ana-creidimh, le aingidheachd, agus
le uamhas mu thimchioll cor anma,
A so suas bha e cho comharraichte
airson a naomhachd agus a bha e
roimhe sin airson aingidheachd.
Chuir e seachad moran d'a nine a'
dol 0 àite gu àite a dh' eisdeachd
mhinistirean ainmeil. Chaidh e gu
Cambuskmg a dh' eisdeachd Mhr.
Whitefieid. Phòs e anns a' bhliadhna
1 749. Mu thri no ceithir de bhliadh-
nachan 'n a dheigh so, fhuair e 'n a
mhaighstir-sgoil ann an Eaineach,
agus da bhliadhna 'n a dheigh sin
'n a cheisteir, le ughdarras o'n
Eaglais a bhi teagasg an t-sluaigh.
Bha 6 'n a chleachduin aige a bhi
toirt cuairt air feadh roinn mhor
de'n Ghaidhealtachd 's an t-samh-
radh a' searmonachadh aii t-Soisgeil.
Chaidh ainm mar fhear-teagaisg am
fad 's am farsuingeachd. Bha e 'n
Ceud JIhios an Fhoghair, 1376.
AN GAIDHEAL.
227
a dheagh Sgoileir Gaidhlig. Thug
e cuideacbadh luachmhor, tha e air
aithris, do'n Ollamli Stiubhart,
ministeir Chillfhinn, ann an eadar-
theangacliadli an Tiomuaidh Nuaidli
gu Gaidhlig. Bha e ann an Dun-
eideann mu'n chuis so anns a'
bhliadhna 1766. Shearmo.naich e
do Ghaidheil a bhaile nahoir sin an
uair a bha e fuireach ann. Chruinn-
ich e comh-thional, agus dh'f heuch-
adh ri fhaotainn mar mhinisteir
thairis orra. A chum ullachadh
airson an dreuchd so, thug e bliadhna
na dha anns an Oil-thigh ; ach cha
do rinneadh ministeir de Dhughall
Biichannan. Chair e mach na
Laoidhean anns a' bhliadhna 176G,
agas dcà bhliadhna 'n a dheigh so,
mu'n robh an duine urramacb ach
aim an treine a neirt agus ann am
meadhon aois, ghearradh air falbh e,
ann an Eaineach, le fiabhras tròm.
Tha deich - agus - cuig - fichead
bliadhna o'n a chuir Dughall Buch-
annan a mach na " Laoidhean."
Chaidh an clo-bhualadh o'n am sin
uair-thar-fhichead, — urram nach d'-
f huair leabhar Gaidhlig eile a mach
bho uaSgriobturean agus bho Leabhar
Aithghearr nan Ceist. Dh'eadar-
theangaicheadh do'n Bheurla na
" Laoidhean " le triuir dhaoine fogh-
luimte — Mr.MacGriogair nach maire-
ann a Eaineach ; Mr. Forbes nach
maireann, ministeir Shleibhte ; agus
Mr. Mac-na-Ceardadh, ministeir na
li-Eaglais Shaoir anns a' Cheann-
mhoir. Athuilleadhairso, chuireadh
uair 'us uaiijaon no dhcà de na Lao-
idhean ann an roinn 's a' Bheurla.
Chunnaic ar luchd leughaidh an
"Claigeann" air a thiunndadh gu
blasda do rann Bheurla le Professor
Blachk. Thugadh seachad uair 'us
uair cunntas air eachdraidh beatha
Dhughaill Buchannain, Gheibhear j
an cnnntas is fearr agus is earbs-
aiche anns an leabhar luachmhor a
chuir Mac-na-Ceardadh a mach an
uiridh. Chlo-bhualadh anns a'
bhliadhna 1836 "Beatha agus lom-
pachadh Dhughaill Buchannain, air
a sgriobhadh leis fein." Cha 'n 'eil
teagamh nach e Buchaunan fein a
sgriobh an cunntas so, ged nach 'eil
sgeul a nis mu'n doigli air an do
glileidheadh an sgriobhadh gun
chall. Tha eachdraidh, mar a
sgriobh e fein i, a' criochnachadh
anns a' bhliadhna 1750. Tha 'n
eachdraidh, cho maith ris na Laoidh-
ean, 'n a dearbhadh maireannach air
airde 'bhuaidhean agus air doimh-
neachd eolais air a' Ghaidhlig. Ach
is e eachdraidh anma a mhain a tha
ann, agus cha 'n e eachdraidh a'
chuirp no inntinn. Tha iomradh
gu'n do chain e 'mhathair 'n a she
bliadhna ; gu'n robh e teagasg
cloinne 'n a dhara-bliadhna-deug ;
gu'n d'iunnsaich e 'n t-saorsainn-
eachd ; gu'n robh e ann an caoch-
ladh aitean — an Srileadh, an Dun-
breatunn, agus an Duneideann, air
cheann gnothuich ; gu'n d' eirich
moran d'a chairdean le Tearlach
Stiubhart, agus gu'n do cliuireadh
cuid diu gu bàs ; gu'n robh bean
"ghraidh" agus "leanabh taitneach"
ciige ; gu'n robh e 'n a òige toigheach
air orain agus air ceol. Ach tha
Buchannan a' toirt seachad an fhios-
rachaidh so mu thimchioll fein a
chionn gu'n robh buaidh shonruichte
aig na nithean so thairis air staid a'
chridhe agus anma anns an am anns
an do thachair iad. Annta fein,
mheasadh e iad mar a mheasadh e
gach ni talmhaidh eile " 'n an call
airson ro-oirdheirceis eolais losa
Criosd a Thighearna."
Chaidh an eachdraidh so a sgriobh-
adh, a reir coltais, anns a' bhliadhna
leis a' bheil i ag criochnachadh.
Tha, co-dhiu, an t-Ughdar de dh'aon
inntinn an am a sgriobhaidh, o thois-
each gu deireadh. Ma tha 'm beachd
so fior, chi sinn gu'n robh Dughall
Buchannan a' cur earbsa mhor as a
228
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Fhoghair, 1876.
mheodhair. an uair a tha e toirt
cunntas mion dliuiun mu f haireaclid-
■uinean fein ficliead bliadhna air ais.
A ris, is ann le suil a' Chriosduidh,
ceum maitli air agliaidh air slighe
na naomliaclid, a tlia e sealltainn air
tograidhean agns air faireacliduinean
an oganaich. Bha a clmimhne laidir
— tha dearbhadh gu leoir air so; cha
do sgriobli e, tha mi lan-chreidsinn,
focal nach robh e fein dearbhta as
gu'n robh e fior ; ach cha 'n eil mi
gun amhurus, na'm biodh eachd-
raiflh Dhughaill Buchannain againn
bho aon d'a chomh-aoisean d'am
b'aithne gu maith e, nach biodh
atharrachadh mor eadar i agus an
eaclidraidh a sgriobh Dughall fein.
Tha 6 air aithris gu'm bu duine
blath, caoimhneil, surdail e ; ach
cha 'n 'eil dearbhadh air so 'n a
eachdraidh mar a sgriobh e fein i.
Feudaidh sinn co-dhiu a radh nach
'eil againn ach cuid d'a bheatha agus
aon taobh d'a nadur amis an eaclid
raidh so. B'e so an aon taobh ann
am beachd an Ughdair air am
b'airidh iomradh a dlieanamh. Tha
mi meas gu'm bu mhearachd so ann
an aidmheil Dhughaill Buchannain ;
agus gu'n tug am mearachd a mach
toradh trom 'n ar duthaich. Chuala
sinn o fhear-teagaisg ard o chionn
ghoirid : "Cha'n 'eil buaidh 's am
bith olc mur cuir thu gu bull olc i."
B'fhearr le Buchannan a bhi creid-
sinn, leis na Manicheans o shean,
gu'n robh Matter, mar theirear 's a'
Bheurla, 'n a ghne fein, olc. Ach
cha 'n e mo liui no mo thoil a bhi
toirt breth air fallaineachd no mi-
fhallaineachd aidmheil no teagaisg
Dhughaill Buchannain.
Cha 'n eil mi meas gu'n leugh
neach eachdraidh Dhughaill Buch-
annain mar a sgriobh e fein i gun
fhaicinn gu soilleir gu'm bu duine e
aig an robh nadur 'us buaidhean
neo-chumanta, — duine a bhiodh
comhariaichte am measg sluaigh cia
air bith 'inbhe no 'dhreuchd no
'dhuthaich. Bho leanabaidheachd
bha cor anma a' cur curam ro mhor
air ; bha fein-f hiosrachadh geur aige
air miannan agus tograidhean laidir
agus truaillidh ; an uair a bheireadh
e srian d'a anamiannan bha fhair-
eachduinean craiteach thar tomhais.
Tha 6 toirt a' chunntais a leanas air
staid inntinn an uair a bha e mu
sheachd bliadhna dh'aois : "An sin
thoisich an Tighearna air m' fhios-
rachadh le seallaidhean uamhasach ;
aislingean anns an oidhche a chuir
eagal ro mhor orm. Bhruadair mi
gu'tric gu'n tainig latha Bhreathan-
ais, agus gu'n robh losa air teaclid
anns na neoil a chum breth a thoirt
air an t-saoghal, agus gu'n robh gach
uile shluagh air cruinneachadh fa
chomhair a chathrach, agus gu'n do
thearb se iad 'n an dcà bhuidheann
— a h-aon air a laimh dheis agus an
t-aon eile air a laimh chli ; agus
chunnaic mi mi fein maille ri buidh-
eann eile air mo dhiteadh a chum
losgadh siorraidh." Bha'n'sealladh
so cho trie fa chomhair suil Dhugh-
aill Buchannain, 'n a chodal 's 'n a
dhusgadh, agus gu'm feudar a radh
I gu'n robh " Latha a' Bhreitheanais"
sgriobhta air clàr inntinn o oige.
Thug e e fein thairis do gach gnè
peacaidh ach cha robh sith aige 'n
a aingidheachd. Air uairean rach-
adh aige air a choguis bheo a mhuch-
adh; air uairean bha i mar gu'm
b'ann 'n a codal; ach a nis 's a ris
dh'eigheadh i mach le guth ard,
bagarrach ; agus bhiodh cor an duine
da rireadh eagalach.
'S e mo bheachdgu bheil samhladh
mor, anns a chuid so d'a bheatha co-
dhiu, eadar Dughall Buchannan agus
da dhuine ainmeil eile — Gall agus
Sasunnach— ^Mrws agus Btmyan.
Euuadh an triuir ann an inbhe iosail
— a^dhà dhiu co-dhiu bho pharantan
I diadhuidh. Bha aig an triuir aign-
idhean laidir, duilich a cheaunsach-
Ceud Miios an Fhoghair, 1876.
AN GAIDHEAL.
229
adh; a,2;u3bhaiad gu leir'n am Baird.
Bhaiad'nandaoinefearail,cumhachd-
ach, misneashail. Rugadh iad air-
son teagasg sluaigh. Bhuilicheadh
tnigse nadurra agus buaidhean inn-
tinii orra thairis air an torahas a tha
air a bhuileachadh air clann nan
daoine. Tha iad gu trie air an leag-
adh cho iosal rig an lar le 'n ana-
mianiia do -shasui elite, agus 'n an
amhghar tha iad a' deanamh boidean
ath-leasachaidh airson an am ri
teachd. Tha dhà dhiu fa-dheoidh a'
faotainn buaidh ach eha 'n ann gun
stri, gun iomadh tuisleaebadh 'lis
tiiiteani ghoirt. Tha seann aingidh
ann an Dim-breatunn a' cronachadh
Dhughaill Buchannain airson a
theangaidh thoibheumaich, 'S e 'n
tilleadh a bu mhòdhruigh aìvBuni/an
a fhuair e riamh boirionnach mi-
bheusach a' criothnaehadh roimh
mhioiinan uamhasach. Ach tha
dealachadh mor eadar ceard Bhed-
ford agus maighstir-sgoil Raineach.
Is gann a fhuair Bunyan riamh làn-
chunihachd thairis air a spiorad
lasaraeh, — lean ni-eigin de'n t-saigh-
deir ris g'a ehrieh. Aeh tha Dughall
Bucliannan g'a ehradh fein a chionn
gu'n do mhiannaieh e dioghaltas a
thoirt a mach air na daoine a ehuir,
le fianuis bhreige, a ehairdean gu
bàs airson an dilseachd do Thearlach
Stiubhart.
Cha 'u eil mi meas gu'm biodh e
freagarrach air aon eh or a bhi coim-
eas Dhughaill Buchannain, mar
Bhard, ri Baird ainmeil dhuthchann-
aibli eile. Chunnaic mi ami an aon
leabhar Blilton na Gaidhealtachd air
a radii ri Buchannan. Sgriobh
Dughall iomadh sreath, agus rann
no dhà, a bhiodh 'n an urram do
Mhilton an nair a b'airde a ghleus ;
ach saoilidh mi gu rooli Buchannan
dill air bhi cho fada air deireadii air
Milton ann am buaidhean nadurra
agus a bha e ann • am foghlum agus
ann am fiosrachadh. Ni mo a
choimeasar, mar Bhard, Buchannan
ri Burns; ged bha an dithis dhaoine
ann an doigh no dhà gle eholtach ri
cheile. Ann an clarsaich Dhughaill
bha tend no dhà as nach tug e fein
ceol agus, a reir mo bheachdsa, is
call mor so d'a dbuthaich gus an la
diugh ; ach saoilidh mi nach robli
ann an clarsaich Bhuchannain a
liugha tend agus a bha ann an
clarsaich Bhurns, agus gur gann a
bha anns na teudan a bha innte ceol
cho binn. Cliaill sinne mar shluagli
uair 'us uair urram a bha dligheach
dhuinn le cion a bhi ag agradh ar
làu choir fein ; chaill sinn, ma
dli' fhaodte, cliu a bhuineadli dhuinn,,
ann am beachd choigreach, \&
bhi ag iarraidh tuillidh 's a choir.
Ma dh' iarras sinn aite-suidhe do
Dhughall Buchannan le Milton no le
Burns, iarraidh sinn, tha mi mens,
urram air nach airidh e; agus is e 's
dòcha gu faigh sinn aite is isle gu
mor na bheireadh a thoillteanas
dligheach a mach dha.
Ach ged nach 'eil e freagarrach a
bhi 'coimeas ar Bard ri Baird dhuth-
ehannaibh eile, tha e fior f hreagarr-
acli a bhi 'g a choimeas ri Baird a
dhuthcha fein. A mach o Oisean,
's e Mac-Mhaighstir-Alastair agus
Donnachadh Ban Mac-an-t-saoir, a
reir barail a mhor ehuid d'ar sluagh,
priomli Bhaird na Gaidhealtachd.
Blieir cuid an ceum-toisich do'ii
DomhiiuUach ; bheir buidheann is
lionnhoire, cho fad 's is aitliue dhomli,
an ceum-toisich do Mhac-an-t-saoir ;
ach ann am beachd an t-sluaigh thar
cheann, 'siad so an da Bhard
Ghaidhealach is ainmeile a sheinii o
linn Oisein. Tha mi meas gu'n
abair roinn mhor de'n t-sluagh gur
iadEobDonn agus Dughall Buchann-
an an ath chaigeann. Eugadh an
ceatlirar Bhard so dlii air an aon am.
Bha Dughall Buchannan mu she-
bliadhna-deug na b'oige na Mac-
Mhaighstir-Alastair, da bhliadhna
230
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Fhoghair, 1876.
na b'oige na Rob Donn, agus ochd
bliadhna na bu shine na Donnachadh
Ban. Mu'n bhliadhna 1750 blia'n
ceathrar dhaoine so anu an treine an
neirt, an corp agus an inntinn, a'
seinn ann an Gaidhealtachd na h-
Alba ; agus aidichear air gach lairah
nach facas, o'ti linn Oiseinich co-dhiu,
dusgadh cho gloirmhor am measg na
ceolraidh Gliaidhealaich agus a
cliiteadh an sin.
Ciod a b'aobhar do'n dusgadh so Ì
Gheibhear am sonruichte ann an
eachdraidhgachshiaighathacomhar-
raichte o'n tim a chaidh roimhe agus
o'n tim a thig 'na dheigh airson ghias-
adagusbeothachadh do-ghnathaiclite
ann an inntinnean an t-sluaigh. 'N a
ieitliid so de thim, tha 'n shiagh ageir-
igh, mar gu'mb'ann,os cionn an com-
ais fein. Tha iad a' toii't dearbhadh
air neart cuirp agus inntinn air nach
robh fiosrachadh aca fein no aig na
cinnich mu'n cuairt dhoibh roimhe
sin. Tha toradh a' ghhia?aid so 'g
a nochdadh fein air caochladh
dhoighean. Air uairean chithear
an shiagh a' doi a mach a cheann-
sachadh fearainn ura; air uairean
ag eirigh airson chòraichean ùra 'n
an duthaich fein ; agus air uairean
a faotainn a mach innleachdan lira
a chum saoibhreis agus goireasan
iia beatha so a mheudachadh Agus
ann an lorg gach dusgadh de'n t-
seorsa so gheibh sinn na Baird — fior
theanganna an t-shiaigh— ag eirigh
agus a' seinn le caithream agus le
cumhachd nach bu ghnaths'.
Cha 'n 'eil eachdraidh rioghachd
no cinneach air a' bheil eachdraidh
againn anns an t-seann t-saoghal
no anns an t-saoghal iir, mar their-
ear, nach toir dearbhadh soilleir
air an fhirinn so. "Ma theid
mise leatsa an diugh do'n bhlàr,
agus gu'n tuit mi, co sheinneas do
chliu am maireach," arsa Iain Lorn
ri Alastair Mac-Colla, latha Inbhir-
lochaidh. Leth-sgeul, Iain, leth-
sgeul ! Cha robh, gun teagamh,
teangadh cho sgaiteach no cho binn
ri d' theangaidh-sa, manntach 's mar
a bha i, anns a' champ no anns a'
Ghaidhealtachd an latha sin ; ach cha
do chuireadh blàr mor riamh nach d'-
f huaradh Bard a ghleidh air chuim hne
e. Cha b'ann le tuiteamas a bha
Daibhidh 'n a Bhard. Cha robh ath-
arrachadh mor a thachair anns a'
Ghreig nach deach a sheinn Ic Baird
a dh'eirich anns an ath ghinealach no
anns a ghinealach sin fein. An ni
ceudna annsan Roimh. Ghleidheadh
na h-iunnsaidhean garg a thug na
Uelsich air cuing nan Sasunnach a
bhriseadh air chuimhne ann am
Bardachd nach di-chuimhnichear.
'S ann bho na Crusaders a dh'eirich
na Iroubadours. Thainig na Moors
do'n Spainnt. B'e toradh a' cliogaidh
fuil ùr, neart ùr, Bardachd nach
cualas a leithid 's an rioghachd sin
roimhe, Corr agus tri cheud
bliadhna roimhe so chaidh canainean
agus ealaidhean na Greige a theagasg
ann an taobh-an-Iar na h-Eorpa.
Tha fios againn gu leir air an toi'adh
a thug am pòr so a mach — co-dhiu
ann antomhas. Dh'eirich rioghachd-
an na h-Eorpa aig an aon am, mar
gu'm b'ann as an codal. Thug cuid
an aghaidh air fearainn ura agus
mar so f huaradh a mach America.
Dh'iarr agus fhuair cuid tuilleadh
saorsa 'n an dachaidh fein. Thug
cuid lamh air ath-leasachadh na h-
Eaglais. Ann an Sasunn dh'eirich
Baird nach cualas an leithidean
roimhe no 'n a dheigh anns an
rioghachd sin no, ma dh'fhaodte,
ann an rioghachd cile. Agus mar a
bha e anns an am sin, tha e gus a
nis. An diugh is e cogadh, am
maireach is e creidimh, a tha dusgadh
an t-sluaigh. Ach cia air bith an t-
aobhar airson an cuir Alastair ]\Iac-
Colladheth a chòta an diugh, bithidh
Iain Lorn ann am maireach a sheinn-
eas a chliu.
Ciod, ma ta, an dusgadh a thainig
air Gaidhealtachd na h-Alba ann an
Ceud Mhios an Fhogliair, 1876.
AN GAIDHEAL.
231
toiseach na linne a clh' f halbh ; agus
ciod e aite Dluighaill iJuchanuain
am measg nan triuir Bhard a bu
chomh-aoisean dha Ì D. M'K.
AN" DEALACHADH GAIDH-
EALACH.
LE PROFESSOB BLACKIE.
Eadar-theangaichte le mairi nic ealair.
FONN. — " Cuimhneachadli air cV fhuran."
'S glan dearrsadh na grein',
'S geal cobliar na tuinne ;
'S aotrom neòil a' snàmh
Os cionn àird' nan tulach.
'S caoin a sheideas gaoth,
Bho bhaiT fraoch a' bhruthaich ;
Raineach 's itich gi^ig',
Ri h-eibhneas gu subliacli.
Tha gach ni fo'n ghr^in,
Talamh 's spèur làn aighir,
'S mise 'n so leam f hèin,
Gun mo cheile mar rium.
Bu shunntach sinn an raoir.
"S sinn aig taobh an teine ;
Siiil ri sitil Ian bàigh,
'S comunn blàtla 's gach cridhe.
Grain thruais 'us ghràidh,
'G an seinn ard le binneas —
Do neacli aotrom gàir',
'S do 'n f hear chrionnta gliocas.
Nis leam f hein ag caoidh,
Talbh nan raon gun aighir;
Thii cho fada bhuam,
B'e mo luaidh 'bhi mar riut.
Ged sheinneas mi dan,
Cha dean sid mo mhealladh ;
'S ged a ni mi gàir',
Tha mo chridh' fo smalan.
Mar ghiuUan tha vai,
'Bhios gu dlh ri feadail
'Dol seachad air cill,
'S e air chrith le h-eagal.
Ged 's aotromaid am fàsaci
'Bhi 'seinn dhàna-mulaid,
Cha tig flùr fo bhlàth
Gun thu, 'ghraidh, na 'chuideachd.
'S bòidheach raineach uaine,
'S àillidh snuadh a' bhruthaich ;
Chi mi 'n gormbhrat ard
Troimh na neòil gu lurach ;
Shios ud anns a' ghleaun,
'S òrbhuidh dreach a' choirce ;
An iarmailt uile Ian
De reachd fais 'us toraidh.
'S ged bu pheacadh e
A bhi 'n so fo smalan.
Gura trom mo dheur,
'S gun mo cheile mar-rium.
BLAE NA CAGAILT.
UILLEAM NA EEAIRTE 'S A BHEAN.
Cha'n 'eil iiair a theid mi gu m'
smaointeaii iiach bi e 'cur ioghnaidh
nach beag orm a liuthad ànradli 'us
dia,chainn a tha daoine a' tarrainn
orra fhein le druim na simplidh-
eachd. Tliug mise mi fhein ochd
bliadhn' diag cho mor fo mhaide-na-
poite, tha mi 'creidsinn, ri fear a
tharrainn spàl. Riabh bho sheachd-
ain-nam-pòg, faodaidh mi a ràdh
nach d' thug Meig 's mi fhein latha
shin a' ruith leis an aon ghlaic.
Bho'n nach deachaidh an daol-
chridhe fhein intite — bha i cho
daobhaidh dhr. Chuir i buileach
ceann annam; ach, o, air a shon sin
is eudar dhomh 'aideach nacli bu
droch bhean i na 'dòigh fhein; bha
grunndakis agus thUhs màthar innte,
's bhaina 'deagh cheann dona pàis-
dean, daonnan ag cumail iomf huasg-
hiidh riutha am biadh 's an aodach
cho fad 's a leigeadh ar cothrora
leatha. Ach, o, bha 'n fhàgail ud
fuaighte rithe — bha i fuathasach
dùr. Cha robh seol air a toileach-
adh a dh-aon dòigh no 'dhòigh eile;
agus cha robh uair a chhuniiinn clag
na h-eaglais a' bualadh nach cuir-
eadh e am chuimline cànran a teang-
a — a' ghhge-ghlaige, 'ghhge-ghlaige
'trod rium gun sgur. Dh' aon
fliacal deth, bhrist i mo chridhe, 's
cha 'n ann aon uair a dh' òrdaich
mi mi fhein an uchd Abrahaim cian
bho iomguin an t-saoghail pheacaich
so.
Ach mar a bha mi ag ràdh, tha
feadhainn gu trie a' tarrainn chrois-
ean orra fhein le maoile. Cha ruig-
ear a leas 'innse dhòmhsa gur h-e
232
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Fhoghair, 1876.
fear neochiontadi socharach a's
fhèarr a tliig romh 'n t-saoghal;
cha 'n è, 's drochuair, clia 'n è. Tha
fios agam air sin air mo chost.
Agus mar is fhaide beò mi is aim is
fhèarr a tha mi 'tùrsaiim mar a
thuirt mo sheaa-glioistidli rium,
eadar fliealadhà 's a rireamli, nacli
h' fhuilear do dhuine beagan de 'n
donas a chumail an donais bhuaithe.
Is e sin focal clio clio firinneach, ar
leam, 's a chiiala mi riabh. Is beag
a shaoil leam 's an am, gu'n laidh-
eadli e clio math orm fhein, agus
gu'm feumainn a char an gnlomh ;
ach faighidinn bheag agus chitear
mar bu dol domh fhein 's do
Mheig.
Oidhche dhubh gheamhraidh a
bha 'sid, is math is cuimhne leam i,
togar mo cheist oirre gu bean-a'-
cheannaiche direacha dh-aonghnoth-
uch a throd rithe air son gràinnein
de mhin-chruithneachd a cheannaich
mi bhuaipe latha no 'dhà roimhe sin
gu glaodh a dhianamh dhith, ach
nach do thuit a macli tur cho math
's a bha diiil againn, a rèir na
phàidh mi oirre. Na 'n cuireadh i
a comhairle rium theirinn rithe
fuireach aig an tigh 's gun e 'chur
cualaig oirre, nach robh ann ach
luach tliii buinn-a-sia, 's nach b'
fhiach e an t-saothair a bhi 'bruidh-
inn idir air. Ach eha b' ann diubh
sin mo Mheig, cha robh cluas-èisd-
eachd aice, agus, mar a thuirt mi,
togar oirre, i fhein 's a cleoca sgcàr-
laid 's a boineid-shioda a cheannaich
i ùr iioblia as a' bhùth an latha sin
fhein air a ceann. Ach innsidh mi
an toiseach mar a bli' eadar i fhein
's mi fhein oidhche 'n càigh ud.
" Nis, a Mheig " osani fhein 's mi
'fiachainn ri aoigh a chur orm cho
ciliin tlàth 's a b' urrainn domh, 's
a' toirt gnè thogail air mo churrac
ruadh ionann's a' toirt modh dhi,
" na ma fhiach leat e. Cha bu
ghiamh leam air rud sa bith gu'n
gabhadh tu ort a leithid de rud cho
ro fhadharsach — deannan am bial
builg — luach dcà bhonn-a-h-ochd.
Ach air m' fhalluinn, b' fhèarr
dhomh gu'n robh mo theanga fo m'
clirios, mu'n gann a bha am facal a-
mach as mo bhial, thug mo cliaomh-
ag togail air meadar cluasach Ian de
ghlaodh a bh' agam lamh rium los
a chur ri eide de dhroch tharrainn a
bh' agam 's a' bheairt, agus tilgear
sid a bheò bheum orm. Ach, mu'n
d' thuirt an duine coir roimhe so,
mu'n Fhreasdal, 's e na 'theinn 's
'a' bhaileachan bhiastail bhòstail ' —
"Is ann na 'eisiomail a bha sinn
bho'n a thainig sinn do Chille-
Chuimein," is amliuil a thachair
dhòmhsa, 'an àite m' eanchainn a
spòltadh asam mar a b' ion domh
dùil a bhi agam, 's ann a bhuail am
meadar thall an sgàthan 's rinn e
còig ciad spealg dheth. Coma ged a
theanc mo chnuac cha b' e sin do m'
aodunn e, cha robh diar a bha 's a'
miieadar nach do thaom orm 's an
dol seachad, agus 'fhianuis air na
ballaichean mur d' rinn e beuban
diam. Am fear ud mir nach d'
thug sid teum orm, agus mur b'e
gu'm b'i mo bhean i, chuirinn car
na 'h-amhuich air cho bheag athaidh
's ge bu chearc an sgùmain i. Ach
cha do chuir — bha mise fo mhaide-
na-poite, 's bha a leithid de smachd
aice orm 's nach robh de innleachd
am eanchainn na chuireadh eirbheirt
annam ceann a thoirt di. Chaidh
mi gun mhath sa bith, air chor's
nach b' urrainn domh ni a dhianamh
ach spliachdadh mar dhallaig na
'h-aodann, 's ise 'cur dhith nan
sgidealaichean sin rium cho neo-
mhathasach 's ge bu chaileag
shearbhanta mi. Uair no dhà dh'
fhairich mi mo dhiiirn 'g an teum-
adh gu pailleart a thoirt di, ach leis
a' gheilt cha robh a chridhe aig
'cluais-air-còta' bid a ràdh. Mar sin
thocr i oirre air cheanii a turuis ga
Ceud Mhios an Fboghair, 1S76.
AN GAIDHEAL.
233
m' f hàgail-sa 'm gluiracli aig taobh
a' ghealbhain 's mi 'dheanamh àth
uo muilinn de'n cbiiis.
" 0, ' Annag," osam fhein ri m'
nighinn 's i 'càrainh lèineige le
Deòrsachan, " nach i 'bliaobh do
mbathair 1"
'• Cba'n 'eil sinn a' leirsinn a
bbeag dbe 'baobbalacbd," os an creut- j
air dona, "is geal a tboill sibh na
fhuair sibh; na 'm biodb duine'
agamsa dhianainn an diol ciadna
air, acb a cbridbe 'bbi aige urad 's a
cborrag a chamadh am aghaidb." I
An uair a cbuala mi so bbo m'
fbuil 'us m' fbeòil fhein chaidh mi
ghm am bhreisHch — am paisdein sin j
a dh' altruim mi air mo ghlùn, a b' |
àbhaist, an uair a bha i na 'rud
crion, suidhe lamb rium aig a'
bheairt, agus na h-iteachain a lion-
adh le ' làimheig fhein — bha e na
'rud gle dhiachainneach. Thàinig
taclidadh orm, agus fhuair mi am
braon mor ud ag cur nan car dheth
SÌOS mo leac— an ciad dhiar a
a -fhHuch i bho'n a bha mi 'm
ghiullan casruisgte 'dol do'n sgoil.
B' f haoin cànran a màthar seach so.
Theid aig duine air cur suas le
mùran bbo a mhnaoi; acb, o, cainnt
ascaoin bho 'urra-chloinne ruigidh i
cridhe duine mar ghàine saiglide, 's
cuiridh i gu fàsgadh cràiteach dhiar
e. Cha do ghabh mi fearg ris a'
chaileig, bha tuilleadh 's sin de
dhuilgheadas orm; acli thug a' chùis
mo shliilean domh, agns chunnaic
mi nach robh na bhami'fuhmg bho m'
mhnaoi ach mar shnàithinn an
coimeas ri ceirsle, lamb ris na bha
mi fulang 's an uair sin.
Dh' fhairtlich as glan orm cur
suas ris gacli car a bh'ann agus
thugar air cheilidh orm air mo
choimhearsnach Eobhan Mor. B'
òLich ro thiirai], sicir, Eobhan, agus
b' f hear-cèirde dhomh fhein e. Bha
sgoil aige. agus is gann rud air nach
robh fios aige, air chor's "u'n robhas
a' sealltainn air gu math os cionn
chàich. Cha robh tuaireap a bhiodli
'an Teanga-guu-urrainn nach rach-
amaid na 'r ruith a chur ar comh-
airle ris; agus cha mhor nach bu
cho math leinn a chomhairle ri
comhairle Mhr. Fionnladh fhein.
Bha e na bhrod chunntair, agus
theireadh feadhainn gu'n robh e cho
oileinte air a' chleit ris a' mhaigbistir-
sgoile. Ach coma, mar a bha mi 'g
ràdh thugar ceum air cheilidh air
Eobhan a chur mo chomhairle ris ;
ach, gonadh ormsa, ma chunnacas
duine riabh cho feargach ris an uair
a dh' innis mi mo dheireas dha.
" 'Uilleim na beirte," os esan 's e
'toirt eibh as — agus cha bu bbeag e,
" cha'n 'eil annad ach smear na
pleothaisg — eirpleach truagh fo
mhaide-ua-poite. A staoin bhochd,
tha thu d' chulaidh-mhagaidh 's an
diithaich, 's cha'n airidh thu air
ainm duine. Fiach an cuala tu
sin ?"
" U, chuala gu math," osam fhein,
's gun mi idir ro thoilichte a leithid
de dhroch fhreagairt fhaotainn ged
a mhathainn rud da nach mathainn
do 'n a h-uile fear, " chuala mi gach
smid deth, agus gun teagamh, tha
mi fad ad chomaine air son do cho-
fhurtachd."
"Gun ghuth mor, gun droch
fhacal, 'Uilleim," os esan air a mhin
shocair — chunnaic e gu'n do chuir a
chainnt miothlachd orm, " na gabh
gu h-olc na thuirt mi riut, is anu a'
fanaid a bha mi. Ach, a dh-innse
na firinne dhut, a charaide, tha thu
"■cur suas ri aintighearnas nach
bu choir do dhuine cneasda sa bith.
Nach e Breatunn righeachd na saor-
sa? ISTach 'eil mise, 's tusa, 's each,
a cheart cho saor ris an diùc ud
shios na 'chaisteal soghail ? Agus
I am beil coir aig duine sa bith, innis
sin domh, 'Uilleim, air ainneart no
aintighearnas a dbianamb air duine
; sa bith mar a tha do bhean a' dian-
234
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Fhoghair, 1S7
amh ortsa Ì Cha chomliairlicli mise
dliut d' è 'nì thu, ach innsidh mi
dhut mar a dhianainn f heiii na 'm
biodh mo bhean 's mo nighean ga
m' ghioUaclid air an dòigh : bhuail-
inu an da clmuaic ri clièile 's cliuir-
inn glùn orra. Am thigh fhein gu
dilinn bu mhise fear-an-tighe."
B' i so comhairl' Eobhain. Shaoil
mi gle reusonta i ged a dh-f haodadh
i 'bhi car diiihch a chur 'an cleachd-
adh. " Ach co dhiù," osam fhein
rium fhein, "theid mi gu m'
smaointean mu'n chùis, agus co aige
'tha 'fhios na'n d' thugainn orm
fhein diachainn a thoirt di, nach
rachadh a' chùis learn gu tur. An
uair a thill mi dhachaidh, 's e an
ciad rud a rinn mi lamh a thoirt air
a' bjiotull, agus Ian miarain a ghabli-
ail deth a thoirt misnich dhomh 'an
earalas nach biodh onagaid as ùr
eadar mi fhein 's bean-an-tighe; agus
cuideachd a slioilleireachadh m' inn-
tin n — rinn a' bheairt sin domli — an
uair a bheirinn greis mhor a' fighe dh'
fhàsadh m' inntinn cho math ri m'
cholainn car tromsanach, cadalach.
'S e 'bh ann, ma ta, gu'n do ghabh
mi diaran 's gu'n d' rinn mi suidhe
aig taobh an teine a' feitheamh ri
Meig bho throd ris a' mhnaoi choir
eile bean-a'-cheannaiche mu'n deann-
an am bial builg.
Bhuail mo chaomhag a stigh le
farum cabhaige. Bha 'h-aodunn
cho dearg ris a' chorcan-choille, 's a
h-anail na 'h-uchd, 's i buileach colt-
ach ri te a bhiodh an deaghaidh
deannal garg a thoirt le ' teangaidh.
Ach cha b' ann idir smuaireineach
a bha i. Is ann a bha i ' sealltuinn
cho moiteil ri coileach-frangach. Le
dideig a ghoid mi eadar mi 's lias
chunnaic mi gu'n do chlàd i bean-a'-
cheannaiche — bean shibhealta gun
ghò nach dianadh gille de Mheig air
sglamhruinn. Thòisich i air spaid-
seireachd 's air spagluinn mu'n
euchd a rinn i a' ghlas-gliuib a chur j
air a' mhnaoi eile, agus bha i cho
Ian as agus ged a chuireadh an righ
iuchair a Chaisteil air a bac-stic.
Bha 'chilis ag cur a leithid de thàm-
ailt orm 's gu'n robh mi 'n impis a
bhi air an dearg chaothach, agus
thàinig teum fotham uair no dhà
facal a chur a stigh, a bhuidheachas
sin do'n diaran a 'h' òl mi, ach mu
'n gann a bhio>L.i ;un facal thair mo
bhraighe, thigeadh am meadar 's an
glaodh am chuimhne, agus thilleadh
iad sid agus stadadh e mar chnàimh
am amhuich. Tha mi 'deagh-
chreidsinn mur b' e an creutair
caileige, Annag, gu'm bithinn f hath-
ast gun diog a ràdh, agus gu'm
biodh comhairle mo ghoistidh gun
bhonn-stàth dhomh. Bha ise air a
lionadh cho mòr le euchd a màthar
agus nach fhoghnadh leatha ni no
dad ach bun-sgeoil, is e sin a h-uile
car mar a bh' eatarra 'chlu inntinn.
" Agus," OS a' chutag ri 'mcàthair,
" an do thilg sibh oirre gu'n robh i
reamhar?"
" Rinn mi sin agus iomad inisg
eile," osa Meig. " Thuirt mi rithe
gu'n robh i cho dòmhail ri còmhla
sabhuil 's cho leathunn ri cliathaich
tighe. 'S thuirt mi rithe, cha'n 'eil
annad ach an triiilleach cailliche, an
dallanach gun del diat ort, thu fhein
's an sgonnaire duine sin a th' agad."
Ach cha d' fhoghainn so, cha
luaithe a sguir i na chuir an stig
ceist eile oirre : "Agus," os ise,
"nach do thilg sibh oirr gu'n robh
a h-athair na spiocairel" "Thilg
mi sin fhein, a cheist," osa bean-an-
tighe, " thnirt mi rithe gu'n robh a
h-athair na spiocaire, leis an dubh-
chrinegu'mmarcaicheadh e doLunn-
ainn air c' ainm-so-i, gu'n dianadh e
triubhas dheth a balgan agus arm-
adh de 'n gheir aice."
Cha b' urrainn domh cur suas le
so na b' fhaide. Dh' fhairich mi
nàdur an duine na 'Ian ire ag oibr-
eachadh 's an taobh-stigh dhiam, 's
Ceud Mhios an Fhoghair, 187
AN GAIDHEAL.
235
thàinig ionaan's teum de'n chaothach
orm. Mo làmh-sa dhut gu'n robli
mac-na-bracha — gun dearmad air
comhairle mo ghoistidli — ri deagh-
sheirbhis a nise. Ghabh mi mire-
chath, 's dliLiin mi mo dhùini le
neart aingealtais, 's tlirus mi muilch-
innean mo leine — thuit gu'n robh
mo chòta dliiain 's am, agus am prib-
eadl) nan sùl bha mi air mo chois
bhàrr an tii-chasaich air an robh mi
'm shuidhe. Blia mi air bhall-
cliritb, ach cia dhiùbh 's ann le
fiamh no le feirg no le buathadh na
deithse, bbiodh e duilich a dhean-
amh a mach. Bha conf hadh uamh-
asacli orm, 's mi clio ascaoin ri famJi-
air, 's gabhar ceithreamh no dbà de'n
'•'Oran dhòchusach " :
0, gabhaidli mi, gabhaidh mi, gabhaidh,
Gabhaidh mi 'n t-òran dòchusach.
0, galihaidh mi, gabhaidh mi, gabhaidh,
Gabhaidh mi 'n t-oran dòchusach.
Thachair ormsa olc-anairidb,
'X latha 'chaidh mi pbòsadh leat.
O, gabhaidh mi, &c.
Comhlaieh' ceann-ruisgii' de dhubh-chaile,
'X latha chaidh mi phòsadh leat.
O, gabhaidh mi, &c.
".S cha do ghuidh i tiirus math dhomih,
'X latha 'chaidh mi phosadh leat.
O, gabhaidh mi, &c.
Thuit mo bhoinneid 's a' stòp-cheatha,
'X latha chaidh mi phosadh leat.
O, gabhaidh mi, &c.
Dhoirt a' cheanfhionn a cuid bainne,
'X latha chaidh mi phosadh leat.
O, gabhaidh mi, &c.
Chaidh mo lair dhubh leis an abhuinn,
'X latha chaidh mi phosadh leat.
0, gabhaidh mi, &c.
Loisg iad mo thigh-mòr 's mo shabhul,
'X latha chaidh mi phosadh leat.
O, gabhaidh mi, &c.
Chac na cearcan air mo chlaidheamh,
'X latha chaidh mi phosadh leat.
O, gabhaidh mi, &c.
'S dh'f haodainn s' 'fhaicinn nach bu rath e,
'X latha chaidh mi jDhòsadh leat.
0, gabhaidh mi, &c.
"Agus," osam fliein, " tbilg tliu
inisgean mar sin air a' bhoirionnach
cbòir, cbeanalta. 0, 'Mheig, a
Mheig, nacli 'eil nàir ort romhad
fheinf'
Dbianadh e feum do d' chridhe
fhaicinn mar a spliac i 'm aodunn.
Chaidh i car na 'breathal, agus
sheall dh'fhiach am bu mhi fhein
no mo riochd a bh' aice. Ach cha
d' thàinig ach balbhadh air a droch-
nàdur ; bhrùchd e mach na 'bhuid-
ealaich mar thein-aighir air latha-
breth an oighre, agus chunnaic mi
nach robh agam ach cruadhachadh
ris no bhi 'm chlùd-chas gu bràcli
aice.
" An robh d' athair ag cromadh
air a' bhotull '?" os ise ri 'h-ighinn,
" tha e mar gu'm biodh an daorach
air."
"Dh' òl e lànnacuaichetiotabeag
mu'n d'tliàinig sibh a stigh," os an
droch isein. Mu'n gann a bhruidh-
inn i chas Meig rium cho neimheil ri
cat-fiadhaich, 's thug i pailleart 's an
leth-cheann domb, 's leag i air mo
dhruim-direach mi air teis-meadhon
an ùrlair. An uair a chunnaic mi an
ire gus an d' thai nig gnothuicliean
thuig mi gu soilleir nach robh ana
domh ach gabhaii air m' aghart, gun
diochuimhn' dheanamh air comhairle
Eubhain mhòir, no air mar a thuirt
mo ghoistidh coir e nach b' f'huil-
ear do dhuine sgealb de 'n donus,
fhein fhein gus an teicheadh a
chur air. Mar sin thrus mi na bh'
agam fhein de mhisnich agus na thug
a' chuach dhomh, agus gabhar na
'dàil, agus thugar dhi deannal nach
d' fhaair bean eile, roimhe no na
'dheaghaidh, a leitbid. A dh-aon
fhacal deth, thachair a seise oirre,
agus ghlaodh i air ghaol an iochd,
" cobhair ; " ach so cha dianainn gus
an do gheall i, gu'n tugadh i, anus an
liine ri tighinn, meas duine dhomh,
agus gu'm biodh i umhailte dhomh
anns gach ni mar a thigeadh do
mhnaoi-phòsta.
233
AN GAIDHEAL.
Ceud Mliios an Fhoghair, 1S76.
Mu'n gann a rinn sinn an rèit —
mi f hein agus Meig, co a bhuail a
stigh ach mo ghoistidh. An uair a
chunnaic e Meig ag caoine agus Uill-
eam-na beairte clio frithearra, bhuail
e bliasan agus cha b' ioglinadh
dba.
" 'Uilleim," OS esan, " an è gu'm
bheil thu d' mhaighistir ad thigh
f hein ! "
"Gha'n 'eil teagamh air," osam
f hein ri m' ghoistidh, 's rinn e crath-
adh-làmh riuni air son a bhi cho
smearail, agus cho matli 's a dh' èir-
ich leam.
Bha gach gnothuch gu math f hath-
ast. Phàidh mi le riadh na bha mi
'n ainf beach mo mhnatha, agus thug
mi gu staid i ; ach bha na pàisdean
agam a nis ri thoirt gu'm foireachd-
ainn, agus ri fhiachainn daibh gu'm
bu mhi am maighstir cho math ri
maighistir am am màthar. Na bròin,
bha mo chridhe goirt air an son, cha
d' fhuair iad taghadh an oilein,
air chor 's gu'n robh iad a cheart cho
suarach umam ri fear de na gillean
a bh' agam ag ionnsachadh. Is e
'bh' air ma ta, gu'n d' thug mi tarr-
ainn air sgitirs de leathair tairbh 's
a mheoir cruaidhichte 's, an teine —
gu leasan a thoirt daibh — agus ghabh
mi do Annaig mu'n amhuicli e gus
an robh i 's a' sgriachail agam. Chuir-
eadh e truas air duine a faicinn a'
leum feadh an ùrlair, agus a' ruith g'
a dion gu 'màthair. Ach tuille cha
robh cobhair ri 'faotainn 's a' chearn-
aidh sin ; agus 's e bh' ann gu'm
bu bhuidhe leatha dol airadàghlùn
a dh-iarraidh mathanais orm ag geall-
tainn i fhein a ghiulan 's an nine
ri tighinn mar bu chuibhe do nighean
a h-athar.
'S a' cheart 'am so co bhuail a
stigh ach Deorsachan 's e's a' ghal ag
iarraidh buntàt'-fhuair. Cha robh
fios aige air ni de na thachair, agus
gun teagamh bha dull aige amadan
a dhianamh dhe 'athair mar a b'
àbhaist da riabh bho'n a dh'fhàg e
a' chreathal. Chunnaic mi gu'm b'e
nis an t-àm air an droch-nàdur.a
chartadh as ; 's thug mi tarrainn air
fear nan tri miar, 's thug mi ceum a
null gu greim a dhianamh air, agus
diol chàicli a thoirt as. ISheall e
mar gu'm biodh gnè 'shanus aige air
na bha 'tighinn agus ruithear a null
gu 'mhàthair 's i na cruban thall an
oisinn a' tiormachadh a sul le 'h-apa-
ran stiallach fhein. Leis an eagal
ghramaicli am balchan ri 'òrios, ach
cha do theannirilcàmh-chuideachaidh
a thoirt da, chuir mi a leithid de dh-
fhiamh oirre. Mar sin spion mi
bhuaipe e 's chuir mi air mo ghlun e
's dheis 'us dhèis mi e an làthair a
mhàthar, a pheathar, agus mo ghois-
tidh.
Sin mar a fhuair mise, a thug
ochd bliadhn'-diag fo mhaide-na-poite,
an làmh-an-uachdar, agus fear sa
bith air am beil a bhean na 'maide-
mullaich mar a bha mo Mheig orm-
sa, b' i mo chomhairle dha diach-
ainn a thoirt do'n chleas chiadna, 's
cha 'n 'eil teagamh agam nach èirich
leis. Bhiodh Eobhan Mòr an còmh-
nuidh ag ràdh gu'm bu choir do
dhuine a bhriogais fhein a chaith-
eamh ; agus is urrainn domh^a
'chòmhdach, bho'n is ann agam 'tha
'f bios,, nach 'eil facal na's f hirinniche
ann an Leabhar Mhic-an-Tòisich.
Cha 'n e air a shon sin nach do
theann Meig uair 's uair ri 'seann-
abhaistean ath - nuadhachadh, ach
sheas mi gu fearail làrach nam bonn
gus mo dheireadh an do leig i 'n cabar
air an t-slinnein, agus an diugh tha
i na 'mnaoi cho umhailte 's a th'
eadar so 's Glaschu. Thainig ath-
arrachadh uamhasach air an da
phàisdè cuideachd ; tha iad na 'n
cloinn cho dleasnach 's is ion dùil
a bhi ris's an t-saoghal a th' ann.
I Air an aobhar sin, leanadh daoine —
I biodh iad coir no siraplidh, mo dhòigh-
I sa, aefus, niu 'n d' thuirt mo "hoist-
Ceud Mliios an Fhoghair, 1876.
AN GAIDHEAL.
237
idh e, cha cliluinnear guth tuille air
a bhi " fo mhaide-na-poite."
Bad. le Greannan.
SGIALACHD NA TEOIDHE.
COMHEAG AjaX AGUS HeCTOIR.
Bho'n Ghreu2:ais.
Le EoBHAN MacLachainn.
VII DUAX.
Labhair e, 's le cuimse chòrr
Shaighd e fad-shleagh mhòr m'a thiiairms '
Mòr-sgiath Ajax bhuail au gath,
Shàsaich a clialg-sgath gu crnaidh
'An seachdamh fiUeadli na sg^ith,
Ball-dion an treunair neo-thaLs,
Sgiath nan seachd-breith seiche bo
B'e 'h-ochdamh filleadh còmhdacli pràis.
Ajas uasal thilg sleagh chòiT
Air targaid chònard an laoich thr^in ;
Shiubhail an gatb ciiilg le maoim,
'S thorchair grad roi' loinn na sgeith ;
' X a ghrinn chneas-leine ghabh sas ;
]\Iu'n t-sea,ng a h-earrlainn gu'n reub ;
Direacli mu'n loch-lèin bha'n dail ;
Ach dh' aom an Sàr o'n du'-è ig.
'X sin le sleaglfan fad na'n dòrn
Dhlùtli an dìthis mhòr g-u gleachd,
]\Iar leònxhain ri feòlach clian,
Xo tiiirc fhiadbaich a's garg neart.
Copan sgiath Ajax gu'n 'bhiiail
Mac Phi-iam gu cruaidh le sleagh ;
Cha do dhiong i air a' phrais
Liib a barr air ais gun bhlagh.
Ach Ajax le sitheadh-lèum,
Ehuail bèum air targaid an t-saoidh
A theab a diong, a's a chuir casg
Air astar 's e 'teachd le maoim :
Thuit am buille troin gu geur
Jje b^ud air muUach a chnuaic',
Ghrad spiit an fhuil na 'dui 'lèum
On chreuchd anns na sjieura suas !
Ach sid cha d' thug air an treun
Snaoidheadh o thèuchd a' chath ;
Cheum e air 'ais air an fhonn
'S togar clach bharr lòm an t-srath ;
Clach chreimineach, mhòr, dhu -chair
Do ghlac an cliar 'na laimh chruaidh ;
Tilgear, is buailear an sgiath
Aig Ajax, mu chioch a cuairt,
(An sgiath mhòr a bh' iar a dion
TjC seachd fillt' de leathar bhua)
Sgaoil am buille feadh na faich
Trom-ghliongar na prais le fuaim.
Ach togar Ajax clach ro-mhòr
Is caithear air-s' an dòimeag thròm,
Buailear le srann-bhuille gharg.
Is bruanar a thargaid 'na pronn.
Chiiirr i 'ghlidnean, 's shineadh sios
E, leantuinu r'a sgiath, air Iar
Ach thog Apollo au sonn
Is chuir air a bhonu gun dail.
'X sin, dòrn ri dòrn le luinn ghèur
Theannadh iad ri chèile leòn
Mur tigheadh eatorra na maoir
Teachdairean f òs dhaoine 's lòbh,
Talthibius o shluagh na Gr^ig,
Luchd nan leintean praisich trom,
'S o fheachd na Tròi Ida^us coir,
Dithis fhear bu sheòlta conn.
Shin gach fear dhiubh so a cholbh
A dh'eadraiginn colg nan sonn.
Idadus thuirt briathra 'n ttis,
(Eòlas nan cùirtear 'na cheann)
" A chlann ghaoil, na h-imribh oath
Xo còmhrag nan gath 's an am s' ;
Is ionmhuinn, a laoich, sibh faraon
Do'n dia 'cho-aomas na neòil ;
Fior ghuineach ur call 's an streup,
Mar dhuinue gu Mir is eòl :
'S i 'n oiche nis i ; is ni
Math e a bhi striochd do'n oich'."
" Aithn do Hector sin a ràdJi
Ida^uis," ors Ajax saoidh,
" Chionn 's esa 'ghairm chun na stri
Gach fear bu mhileanta de'r slògh ;
Tionnsgiiadh e, 's ma ni e striochd
Striochdamsa 's gach ni dhuibh fòs."
Fhreagair an sin Hector mòr,
Teannaiche nan comhrag dian,
"Ajax, 'bhrigh gu'n 'bhuilich lòbh
Ortsa morachd, neart, is ciall,
'S til a's fèaiT a dh' iomaireas gath
Measg flathan na Greig gu tm- ;
Gidheadh, de'n chath is de'n streup
Fosamaid le cheile 'n diugh.
'An dèigh so, cathaidh sinn le spàirn
Gus an sgar an Dan sinn uaith' ;
Gus an lann sin as a cheil'
Xo le fear gu'n eirich buaidh ;
'Si 'n oiche nis i ; is ni
Math e a bhi striochd do'n oich' ;
Chum's gu'n aoibhnich thus' le d' làth'r
Xa Grèugaich, 'an sgath nan long,
'S air do chàh-dean 's do luchd gaoil
Gu'n togadli tu faoilt' is fonn :
Ach mise, feadh cathair mliòr
Eigh Priam nan còrr-bheairt àidh
Gu'n aoibhneam na Tròidhich iir,
'S ban-Troidhich nan stiùir-uheall àiU,
A theid, le 'n dùi-achd, a m' leth,
Gu h ilmhail do thigh nan dia,
A ghuidhe dhomh buaidh nam blkr,
'S ath-thilleadh skbhailt gu 'm. miann
Ach so, ar n-arma mòr-bhiti
Tiodhlaic' mar air tùs d' a chèil',
Mar so gu'n alsair faJheòigh
Fear de shiol Thròi 's na Grdig :
Tre fharmad chòmhraig na sàir
'Xan inntinn 'gan cnamh gu geur,
238
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Fhoghair, 1876-
Ach dhealaich 'rist na suinn 'nan càird
lar deanainh an kird na rèit'."
Mar so 'nuair labliair am flath
Thug e seach a chlaidheamh cruaidh
(Cnaip airgid duailte m' a dhos)
Is ma -ris grinn-chrios is truail :
Thug Ajax dhàsan crios loinn
'Ghabh 'fhaoileas o dhath na F^inn.
Dhealaich iad ; — ghabh fear gu r^ith
Far' robh shiagh na Greige cruinn
'M fear eile gu feachd na Tiòidh',
'Bu mhòr sòhis agus sunnd
'Nuair, chnnnaic iad e beò gun bh^ud
O neart 's làmhachd' Ajax hith.
Threòraich iad do'n bhaile 'n treun
Do'n d' thug iad gèiU e 'bhi slhu.
Thug Grèugaich nan sàr chas-bheirt
Ajax leò as-teach gun dài]
Gu Agamemnon an righ
'S e aigneach do bhrigh buaidh.
Ei linn doibh a bhi 'na bhùth,
Thug am Pritinr.s' ma'n-ear gu hiath
lobairt a chur dhoibh air dòigh
Do'n dia ro-thrdun Cronos aosd' : &c.
LITIR.
A Ghaidheal runaich, — A chion
rud is fearr no is frcagarraiche, an
gabh tliu ris an fhearas-bheoil a
leanas ? Is e do charaid Iain Mac-
illebliain a chuir r' a cheile na
biiathran, agus chaidh an liubhairt
do Chomunn Gaidhealach Ghlaschu
aig an ciad choinnimh mar Chom-
unn Fein-oileanachaidh, toiseach a'
Gheamhraidh an uiridh. Thiiirt e
fein, aig an am nach robh e idir
cho ullamh, le cion nine agus cion
cothroim, gu a smuaintean a chur
am briathran, agus a bhriathran a
chur an ealpadh a cheile, 's a bu
nihaith leis — agus tha mi a' Ian
chreidsinn sin — coma-co-dhiubh, fag-
aidh niise an sgriobhadh agad fhein,
agus caith no caomhain e. Ma
chuireas tu an sgioball a' Ghaidheil
e, agus gu 'm bi Macil.'ebhain diom-
bach riut, fag a' choire air do charaid
dileas.
Mac-Mharcuis.
An FheiU-Eatham, 1876.
FEIN-OILEAN.
LE IAIN MACILLEBHAIN,
Tha beachd agam air iomradh a
chluinntinn mu mhinistear Gaidh-
ealach a bha uair a' cuideachadh
mihisteir eile aig comunnachadh.
Air a shlighe dhachaidh as an sgir-
eachd anns an robh e gu a sgireachd
fein bha aige ri dol thar aisig. An
am dol thairis anns a' bhata, ars'
esan ri fear an aisig, " Thusa a tha
ag aiseag na h-urad de mhuinntir na
sgireachd, is cinnteach gu 'n cuala tu
iad a' comhradh an am dol thairis
mu na searmoinean a chuala iad re
na seachdain a chaidh seachad. An
do mhothaich thu ciod a' bharail a
bha aca air mo shearmoinean-sa ì "
"Ma ta, a mhinisteir choir, a dli-
innseadh na firinn duibh, cha robh
ach barail gie mheadhonacli — barail
bhochd." " Is iongantach leam sin,"
ars' am ministear, "agus gu'n d'
fhuair mi fhein ùr, nobha, a Dun-
eideann iad ! " Is mor m' eagal
nach bi ur barail-sa air an t-searmoin
agamsa ach gle shuarach ; cha d'
fhuair mi à Duneideann i, agus cha
mho is urrainn domh a radh gu
bheil i iir no annasach. Na 'n cuir-
eadh e a' bheag rithe ann an snas no
ann an cumhachd a radh gu 'n robh
i iir anns an t-seadh so — gu'n deach ■
aidh a cnr an ordugh an taobh a
stigh de dha no tri laithean, theirinn
e ; ach is eagal leam gur ann a bhiodh i
aithris air a h-tiiread anns an rathad •
so a' cur an ceill duibh roimh laimh
nach bu diith dhi gu 'm b' fhiach i
moran, ma chaidh a cur r' a cheile
'n a leithid a chabhaig. Ach, an
deigh a' h-uile rud a th' ann, is e so
an t-aon seadh anns am faod mi a
radh gu bheil i ur. Cha 'n 'eil an
steidh itr, agus cha mho tha an
teagasg no na comhairlean iir,
Faodar a radii umpa mar thiiirt a'
chailleach eile a mu 'n mhinistear
Ceud Mhios an Flioghair, 1S76.
AN GAIDHEAL.
239
iir, a' chiad latlia 'chual i e, agus suil
aice ri nid-eigin annasach uaith,
" Fhalbli, fhalbh, cha robh aige acli
seana chaibideal ann an leabhar lob
a chuala mi o chionn leth-chiad
bliadhna ! " Tha mi a' cur romham
direach paidirein a dheauamh. mar a
b' abhaist duinn an uair a bba sinn
og, a' ruith mu na bruthaichean ;
agns cha 'n 'eil mi ag iarraidh de dh-
urram no de cliliu anns a' chuis, ach
gu 'n do thrus mi na flurain aillidh,
agus gu 'n do cbeangaU mi iad air
sreing. Is le daoine eile na teagas-
gan agus na comhairlean — glieobh-
adli aon air bith le beagan rannsach-
aidh no smuaineachaidh a mach iad
air a shon fein — cha do rinn mise
ach an tional mar a b' fhearr a dh'
f haod mi anns an nine ghoirid a bha
agam, agus an cur comhladh gun
mhoran ceartachaidh no orduigh ;
cha leamsa ach " an gad air an robh
an t-iasg."
Tha iad ag radh gu bheil e iomadh
uair na 's duilgheadh do mhinistear
amas air ceann-teagaisg a chordas
ris fein na tha e dha an t-searmoin a
chur r'a cheile an deigh dha amas
air; ach bha an da chuid duilich
dliomhsa. Cha robh fios ceart agam
ciod mu 'm bruidhninn agus cha
robh fios agam ciod a theirinn an
deigh domh amas air ceann-teagaisg ;
cha 'n 'eil mi am fhear-labhairt deas-
chainnteach aig am sam bith.
Bha amadan aon uair a' dol a
sgriobhadh leabhair, na'm b' f hior e
f hein, agus thuirt e mar so, "An uair !
a chuireas mi sins a' h-uile ni air a '
bheil f hios agam, agus a' h-uile ni ,
air nach 'eil f hios agam, ni mi i
leabhar mor." Cha 'n 'eil mo |
mhiannsa an drast cho farsaing ri!
sin ; ma theid agam air beagan de
na 's aithne dhomh agus beagan de \
na dh' innis daoine eile dhomh a I
chur mu'r coinneimh tha mi an |
dochas gu 'm bi sibh toilichte ged |
leigeas mi tamh do na nithean sin
air naeh 'eil f hios agam.
Smaointich mi nach biodh e as an
I rathad dhuinn, no air chor sam bith
mi-f hreagarrach, na'n seallamaid car
I nine gaoirid air a' cheist, Ciod a
\ chuir a' so sinn Ì ciod a tha sinn a'
cur romhainn a dheanamh an so bho
' sheachdain gu seachdain ? ciod a'
bhuannachd ris a bheil suil againn
le bhi a' cruinneachadh bho am gn
am?
Ciod, ma ta, an run a tha againn
's an amharc ann an cruinneachadh
an so mar chomunn? Ei linn ar n-
oige, agus ann an tomhas mor gus
an latha 'n diugh bha agus tha e 'n
a chleachdamh aig ar luchd-duthcha
anns a' Ghaidhealtachd, an deigh
dhaibh obair an latha chur seachad,
a bhi a' cruinneacliadh an tighean a
cheile — mar theireadh iad " air
cheilidh" — gus na feasgair fhada
Gheamhraidh a chur thairis ann an
comhradh, ann an innseadh sgeul-
achdan, cur a mach thoimhseachan,
ag aithris bardachd, a' seinn oran
binn, boidheach, agus ann am
fearas-chuideachd neo-lochdach de
gach seorsa . Thar leam nach 'eil
sinne ach mar gu'm b' eadh a' cur a'
cheart chleachdaidh sin air aghaidh
air mhodh eadar-dhealaichte, no,
mar gu 'n abramaid, ann an doigli
Ghallda. Cha 'n 'eil na bailte-mora
freagarracli air son ceilidh nan tigh-
ean, tha sinn, uime sin, a' cur romh-
ainn tighinn comhladh an so, a dh-
aon aite air a bheil sinn uile eolach,
aon uair 's an t-sea-chdain, chum
comhradh taitneach agus tarbhacli a
bhi againn ri cheile ; chum le gacli
aon a bhi 'toirt a lathair gach ni a
mheasas e bhi chum math a choimh-
earsnaich, agus, leis gach aon againn
a bhi a' cur ar n-oidheirpean comh-
ladh gu each a cheile 'chuideachadh,
gu 'n toir sinn misneach agus togail
d' a cheile anns an ni sin a bu choir
a bhi aig gach aon againn mar a run
sonraichte — is e sin, a bhi a' cur am
farsaingeachd ar cuid eolais, agus
240
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an
'g ar togail fein suas gu inbh is airde
aim am foghlaim agus ann am freag-
arrachd air son ge b' e aite anns an
tuit ar crannchur 's an t-saoghal.
Is e so ar dleasuas ; is e so ar
gliocas.
Tlia doigh no dha anns am faod
an leithide so de choinneamhan a
bin ro thaitneach agus ro bhuann-
achdar dhuinn ; ainmichidh mi cuid
diubh.
An toiseach, ma ta, thar leam gu
bheil aon mhathas air an leithide so
de choinneamhan, agus is e sin, gu 'm
faigh sinn eolas air a cheile. Cha
ni beag so idir ; is gann a tha eolas
ann is feumaile do dhuine na eolas
air a cho-dhaoine. Is ann le tighinn
'n am measg ; le còmhradh riutha ;
le suil gheur a chiimail air gluasadan
diomhair a chridhe fein agus air
cleachdainnean dhaoine eile ; le
beachdachaidh agus co-choimeas a
a dheanamh air na naduir fa-leth a
thachras air, a gheobh duine an t-
eolas sin a ni freagarrach e air son
buntainn r'a cho-dhaoine anns an t-
saoghal, aon chuid mar f hear-teagaisg,
mar mhaighstir, mar cbo-oibriche no
mar sheirbhiseach, Tha eolas ann
a gheobh duine le e fein a ghlasadh
suas mar mhanach ann an seomar le
'leabhar; ach biodh solus an duine
so cho farsaing 's a dh' fhaodas e
air nithean coitchionn, cha 'n 'eil
ann duine is neo-fhreagarraiche gu
daoine eile a stiuradh agus am
faireachdainnean a thuigsinn na am
fear sin a chiibas suas e fein, agus
aig nach 'eil cothrom air tighinn an
caraibh dhaoine eile chum foghlum
air an cor, an staid, an doilghiosan
agus an aoibhneasan f haighinn uapa
fein agus o bheachdachadh air an
nadur agus an suidheachadh mar tha
e ri dhioghlam bho choluadar cairdeil
agus caidreach rintha fein.
Tha fathast seol eile anns am faod
an t-eolas so air a cheile bhi ro-
gu sonraichte do mhuinntir og an
deigh tighinn bhar na duthcha, Le
bhi frithealadh air an leithide so de
choinneamhan tha cairdeis iomadh
uair air an deanamh suas a mhaireas
gu am bàis. Nach iomadh gille og,
Gaidhealach a mheasadh e 'n a
shochair mhoir na 'm biodh fhios
aige c' aite an tachradh e air oganaich
eile a bha aon uair mar tha e fein,
'n an coigrich anns a' bhaile-mhor
gun fhios ciod an taobh a thionnd-
adh iad. Bheireadh e ni air bith
air son ionaid anns am faigheadh e
cothrom air eolas a chur air oganaich
mheasail, stuama, ghlic a mhuinntir
a dhuthcha a sheoladh e agus a
bheireadh cuideachadh dha gu a
rathad a dheanamh am measg bhuair-
easan ioma-fillte a' bhaile-mhoir —
aite anns am faodadh e oidhche chur
thairis air cheilidh le 'luchd-duthcha
agus anns am faigheadh e cothrom
agus cuideachadh ann a bhi 'cur am
meud agus am farsaingeachd a chuid
eolais air nithean an t-saoghail, agus
gach gne f hoghluim a bliios feumail
dha 'n a shlighe troimh 'n f hasaich.
Is e an darna ni a dh' ainmaichinn
anns a bheil na comuinn so buann-
achdar,gu bheil iad'n am meadhonan
chum ar treorachadh gu buil mhath
a dheanamh d' ar n-uine. Is gnoth-
ach cinnteach e gu bheil ar n-uine
'ruith seachad gu bras, (agus tha e
mar an ceudna fior mu mhoran
againne gu bheil gle bheag againn
ri sheachnadh di an deigh ar n-obair
latha) ach tha e cheart cho fior gu'n
ruith an uine seachad co dhiubh a
bhuilicheas no a mhi-bhuilicheas
sinn i — CO dhiubh tha sinn ag obair,
no a' cluich, no diomhanach. Tha
e, uime sin, ro fheumail gu 'n
deanamaid a bhuil cheart d' ar n-
uine, biodh i goirid no fada. Cia
miuig tha sinn a'caitheamh na h-uine
sin ann am faoineis, no ann an
diomhanas, no ann an ana-measarr-
achd agus ann an lundaireachd, a
C'eud Mhios an Fhoghair, 1S76.
AN GATDHEAL.
241
bu choir a bhi cair a caitheamh ann
am meudacliadli ar n-eolais no ann
an ruigsinn air ni-eigin a bhiodli
feumail dhuinn ann ar caithe-beatha
anns an t-saoglial. Tlia Donnacliadh
Ban ag radii —
' ' Sg^uir mi bhi ga m' phianadh o 'n thug
mi 'n aire
Gur e 'n duLae diomhaÌQ is fhaide mhair-
eas,"
agus ann an aon seadh tha sin fior,
ach ann an gnathachadli ar n-uine,
cha 'n ann mar sin a thachras — is e
an didue sin is fliaide mhaireas, an
ti a ni buil mliath d' a nine, ge b' e
air bitli cho og 's a thig am bàs
air.
Anns na coinneamhan so tlia
cuspairean freagarrach air an cur
I'ar comhair a clium 's gu 'n leag-
amaid ar n-inntinnean riutha, agus
tha sinn, uime sin, air ar cumail bho
sheacliaran gun fhios again n ciod
air am beacbdaicheamaid.
Is e an treas ni a dh' ainmaicbinn
gu bheil na coinneamhan so a' togail
annainn deigh air leughadh. Mslv
dh' eireas gnothaichean suas ann an
cursa ar rannsachaidh mu 'm feum
sinn barail a thoirt, tha sinn air ar
co-eigneachadh gu dol a dh-ionnsaidh
nan tobraichean sin anns am faigh
sinn an t-eolas a tha feumail agus
freagarrach.
Theirinn anns a' cheathramh aite
gu blieil iad feumail a chum ar
comasan-inntinn a gheui\achadh agus
a chur am farsaingeachd. Tha
cuspairean ùr bho am gu am air an
cur 'n ar lathair — tha, mar gu 'm b'
eadh, saoghal iir a' fosglatlh suas
dhuinn-nitheaii air nach do bhreath-
naich sinn riabh ; agus tha, mar
so, togradh air a dhusgadh suas gu
ruigsinn air tuilleadh agus tuilleadh
eolais, agus tha ar n-inntinnean a'
dol am farsaingeachd, agus o latha
gu latha a' fas na's comasaiche air
buintiun ris na nitheau oirdhearc
agus maiseach, tarbhach agus buaan-
achdar a tha air an toirt f ar
comhair ann an cursa ar leughaidh
agus ar còmhraidhann an co-cheangal
ris na coinneamhan so.
A bharr air so uile, anns na
comuinn so tha gach aon 'n a fhear
teagaisg agus 'n a fhoghlumaiche
uair mu seach — " Beatliaich thusa
mise 'n diugh, agus beathaichidh
mise thusa am maireach." Tha mar
gu'm b'ann a'h-uile fear a' toirt latha
treabhaidh d' a choimhearsnach, agus
a' cur na h-oibre air a h-aghaidh gu
h-aonsgeulach, grinn.
A rithist, leis gu bheil aig gach
neach ri 'sgeul f hein innseadh agus
ri a bharail a thoirt air sgeul a
choimhearsnaich agus sin anns a'
chainnt is freagarraiche agus is snas-
mhoire is urrainn da, tha ar comas-
labhaist air a leasachadh gu mor;
tha sinn a' fas ann am misneich —
cha 'n 'eil sgath oirnn ar guth a
leigeil a mach. Ged a tha an comas
so iomadh uair nadurra ann an cuid
a dhaoine, cha 'n 'eil e ann an
coitchionnas ri ruigheachd air ach
le sior chleachdainn.
Anns an deasboireachd a tha suil
again n a bhios a' dol air a h-aghaidh
an so bho am gu am, anns an gabh
aon fhear an darna taobh agus fear
eile an taobh eile de cheist sa bith
mu 'm faod da bharail a bhi aig
muinntir, tha sinn a faotainn oilein
iior fheumail ann an comas air com-
annda agus riaghailt a chumail air
braisead ar naduir. Agus, mar
Ghaidheal aidichidh mi e, cha 'n 'eil
ni ann is feumaile do m' luchd-
duthcha no is mo anns a bheil iad a'
teachd gearr na anns a' cheart ni so.
Co dhiubh is e gu bheil an fhuil aca
na 's teotha na an fhuil aig daoine
eile,. no ciod air bith is aobhar dha,
cha 'n 'eil daoine ann is fuathaiche
air, agus is miosa ghabhas e, an uair
a theid cur 'n an aghaidh ann am
briathar no ann an gniomh, na na
Gaidheil. Cuireadh neach ann an
16
242
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Fhoghair, 1876.
ag barail a' chuid is mo de Ghaidli-
eil, agus ann an tiota lasaidh iad
suas aim an corruicli, agus measaidh
iad seanchus an neacli sin mar tham-
ailt dliaibh fein. Tha moran feum
againii air foighidinn. Tlia sinn gle
ealamh gu a radii, " Tlia da thaobh
air Maol-Cliinntire," ach cba 'n 'eil
a bbeag againn cbo deas gu aideacb-
adh gu bheil iomadb doigb ann gu
amharc air cuisean, agus gu 'm faod
aon duine ni 'fhaicinn ann air solus
gu tur eadar-dbealaicbte bbo 'n
chrutli aims am faic duine eile e.
Bidb a' bbraisead so, ma ta, air a
cur air srèin agus air a cumail fo
smacbd anns an ionad so. Am fear
a cbailleas comannda agus cearmsal
air a nadur, caillidh e an latba.
Bidb " cotbram na Feinne" aig gacb
neacb, agus clia 'n fbaod guth mor
no drocli fbacal a bbi air a cbluinn-
tinn 'n ar measg. Cuiridh a b-uile
fear an ceill a bbarail gu pongail,
gun umliail gu 'm faod iomadb aon
a bbi a latbair aig a bbeil, ma db'
fbaodteadh, beaclidan calg-dbireacb
an agbaidb a bbeacbdan-san. An
aite bbi 'cur churaidhean an agbaidb
a cbeile mar a b' abbaist d' ar
sinnsre, cuiridb sinne ar leaclidan
fa-leth an agbaidb a cbeile, agus cbi
sinn CO beaclid is airidb air gabbail
ris — biodb ar barailean a' cur as d' a
cbeile am feadb a bbios ar gaisgicb
a' glacadb laniban a cbeile gu cair-
deil mar nacb biodh acb aon bbeacbd
'n ar measg gu leir. An aite a' b-
uile fear a bbi a' stritb agus a'
guidbe air son buaidli dha fhein,
agus a' seinn gu caitbreamacb agus
gu b-uailleil an uair a bbios an cath
tbairis —
" Hi riin ho rò, liò ro leatha,
Chaidh an latha le Clann-Domlmuill,"
biodbmaid a' guidbe gu 'n teid an
latba leis an fhirinn, agus biodb
Clann-Dombnuill far an togair iad.
Bba na Gaidbeil riabb ainmeil air
son an gaisge agus cba do tbill iad
riabb as an stritb gun urram. Bba
iad dnineil a sbeasamb an còiricbean;
a tboirt a macb tòracbd air son an
tamailtean, no a cbogadh as letb an
uacbdran agus as letb a' cbeartais.
Choisinn iad onair anns gacb teug-
bboil, agus is coir dbuinne an ceum-
annan a leantainn ann an àrfhaicb
na beatba. Ged nacb tarraing sinn
claidheamb tba catli againn r'"a cbur
cbo matb riutbasan ; agus ged nacb
buidbinn sinn caisteal-daingnicb no
nacb toir sinn leirsgrios air baile, tba
e mar fhiacbaibb oirnn an cogadh
siocbail, neo-fbuilteacb anns a bbeil
sinn a' gabbail cuid a gbiulan air
agbaidb le suil ri buaidb, a' cuimb-
neacbadb briatbran an duine gblic
— " Is fearr an ti tba mall cbum
feirge na gaisgeacb ; agus an ti a
riaglilas a spiorad fein na esan a
gblacas ard-bbaile."
SOP AS GACH SEID.
larr ni's lugha na tha agacl agus bithidh
barrachd agad an comhnuidh na dh' iarras
tu.
Tha gach cumhachd a' sruthadh o r<5usan,
agus tha e cinnteach gu'n caill e a neart
anns a' cheart tomlias anns an claon e air
falbh o'n bhun as an d'thkinig e.
Feudaidh tu f oghar tàrbhach eòlais athion-
aladh trid leabhraichean a leughadh, ach
ciiimhnich gur e a bhi 'smuaineacha dh a'
ghuit-fhasganaidh.
Is amaideach giulan an duine sin a thuiteas
gu grad ann am feirg.
Cha'n 'eil duiue sam bith curamach agus
faiceallach mu'n ùine aige, nach 'eil faiceall-
ach agus cùramach mu'n chonaltradh a tha
e' cumail.
Dean suas do bharail muthimchioll duine
o na buaidhean inntinn aige, agus cha'n ann
o'n earradh leis am bheil a air a sgeudach-
adh.
Is searbh an obair abhi diomhain. Cha'n
'eil ni sam bith ann a dh' fhàgas duine ann
staid' nis' truaighe na bhi diomhain. TJha'n
'eil aobhar truais ann a ta nis' mo na daoine
aig am bheil iiine 'nan laimh fein, agus gu'n
a bhi 'faicinn car aca r'a dheanamh.
Ceud Mhios an Fhoghair, 1876
AN GAIDHEAL.
243
AULD LANG SYNE
Air eadar-theangachadh.
III.
NA L^UTHEIN 'dh'fHALBH.
Air furan foil an iadh na neoil,
'S ui 's mo nach canar luaidh ?
Air furan foil an iadh na neoil,
'San latha a bhà 's a dh'fhalbh !
An latha a bha 's dh'fhalbh a ghaoil
An latha a bha 's a dh'fhalbh ;
Leinn gabhar cupan cairdeil caoin.
Ail- sgath an la a dh' fhalbh.
Ruith sinn le aighear feadh an raoin,
A tional ròs nam buadh ;
Ach 's iomadh airsneul rinn ar claoidh
O 'n latha 'bha 's a dh'fhalbh.
I.
Na Laitheax Cian.
'N coir seann luchd eoluis dol air chhl
'S gu'n tigh'n gu brath gu cuimhn' ?
'N coir seann luchd-eolais dol air chùl,
'S na laithean' bh' ann 'o chian ?
Luinneag — *
Air sgkth nan laithean cian ghraidh,
Air sgath nan laithean cian ;
Gu'n gabh sinn cupan cairdeil,
Air sgath nan laithean cian.
Bhi'trusadh neoinean feadh nam bruach
B'e sud aon uair ar miann,
Ach's iomadh ceum sgith shiubhail sinn,
O laithean bh' ann o chian.
Bha sinn araon a' cluich' 's na h-uillt,
G« oidhch o 'n chi a' ghrian,
Ach bheuchd na cuaintean eadarainn,
0 1 ithean 'bh'ann o chian.
Sin dhut mo lamh-sa a charaid chaoimh
'S thoir dhomhs' do lamh gunghiamh
'S gu'n gabh sinn tarruinn fhialuidh,
Air sgath nan laithean cion.
'S CO cinnteach 's a bhios tusa stop,
Bidh m' fhear-sa air bord le m' mhiann,
Is gheibh sinn cupan cairdeil,
Air sgath na laithein cian.
D. Stetjakd.
II.
An TIM a bh'ann o shean.
An t-eolas sin a fhuair sinn òg,
An coir a chuir air di-chuimhne ?
'X n leig sinn dhinn ar comumi graidh ?
'S na laithean 'bh' ann o chianaibh.
Air son na tim a bh'ann, o shean
Air son na tim o chian ;
Gu'n Ò1 sinn cuach de mhac-na-brach,
Air son na tim o chian.
Gur trie a ruith sinn feadh nam bruach,
A' buain nan neoinein sgiamhach ;
Ach 's ioma ceum a ghluais sinn sgith
O 'n tim a bh'ann a chianaibh.
Bu trie a lubairt sinn 's an allt,
'N uair bhiodh an Samhradh grianach,
Ach sgar an cuan 'o cheil sinn
O 'n tim a bh'ann o chianaibh.
So dhuit mo lamh, 's thoir dhomh do lamhs'
A charaid bhaigheil, fhiachail,
'S gu'n Ò1 sinn cuach air cinneas graidh
Nan laithean bh' ann 'o chianaibh.
Gur cinnteach gu 'm bi thusa stop.
'S gheibh thu mo stòp-s' gu fialuidh,
'S gu toileach caisgidh sinn ar n-lot,
Air son na tim o chianabh.
E. Maclean.
*Aii " Luinneag " gu bhi air a seinn as
deigh gach rann.
Gu sugrach chluich sinn anns an aUt,
' Us mac nan speur Ian h,igh,
Ach sgaradh sinn le cuan tha garbh
O n' latha 'bha 's a dh'fhalbh.
'Nis glac mo lamh, mo charaid caomh
'Us sin do lamh a nail,
Us lionaidh sinn le sunnt a' chuach
Air sgath nan latha a dh'fhalbh.
Nis dearbh do ghradh gu lurach fial
'Us so dhuit fàilte 'us bàigh ;
Leinn òlar cupan cairdeil caoin,
Ail- sgath an latha a dh'fhalbh.
CONA.
IV.
NA LAITHEAN BH' ANN 0 CHIAN.
'N teid daimh na h-oig' air dhi-chuimhn'
leinn
'S a dhearmad air gach rian ?
'N teid daimh na h-oig' air dhi-chiumhn'
leinn
'S na laithean bh' ann o chian,
Air sgath na tim o chian, a ghraidh,
Air sgath na tim o chian,
Gu'n òl sinn copan caoimheil fhath'st
Air sgath na tim o chian.
Bu trie a ruith sinn feadh nam bruach,
A' buain nan neoinean' grinu,
Ach 's iomadh ceum bho'n tim a bh' ann
O chian a shiubhail sinn
Bu trie a luidir sinn le cheil'
Gu h-oidhch' bho eirigh grian ;
Ach cuaintean eadarainne bheuc
Bho 'n tim a bh'ann o chian.
So dhut mo lamh, 's cia dhomh do lamhs'
Le crathadh cairdeil dian,
'S gu'n ol sinn deoch de shugh a' ghrain
Air sgath na tim o chian.
'S gur cinnteach gu'm bi sinn an drasd
At pinnt an neach de 'n fhion,
S gu'n Ò1 sinn copan caoimheil fhath'st
Air sgath na tim o chian.
Macascuill
244
AN GAIDHEAL.
Ceud Mhios an Fhoghair, 1876.
Gleds Eb.
MO EUN GEAL, DILEAS.
.^3^-3^=^=^=^^^^=^^-=^=?^^
^^-'=^=^^t^^F
rt=^W=ir-
.D:m.s I d^rr^d^:*.!
m.D:m.s | d^:r\d^:t.s
l:-.T:d\f |m:s.m:r.d I r:ni.S :d\,l I s :m .d :r .,r | d:-.l
Note. — I surmise the first stanza, commencing "Mo run geal, dileas," from wMch
the song takes its name, is the refrain of an older, or, at least, a different, song ; I do
not think it is of a piece with the remaining verses. I find that the third stanza, " Is
truagh nach robh mi 's mo rogha cèile," also finds place in another song which appears
on page 37 of Sinclair's " Oranaiche"; but which song has the better claim to it I do
not presume to decide. Perhaps some of the readers of the Gael can throw light upon
the subject. J. W.
Mo run geal, dileas, dileas, dileas.
Mo rhn geal, dileas, nach till thu nail ?
Cha till mi fhein, a ghaoil, cha 'n fhaod mi,
Oir tha mo ghaol-sa 'n a laidhe tinn.
Is truagh nach robh mi an riochd na faoilinn
A shnamhadh aotrom air bharr nan tonn;
A's bheirinn sgriobag do 'n eilean Ileach,
Far bheil an ribhinn dh' fhag m' inntiun
trom.
Is truagh nach robh mi 's mo rogha cèile,
Air mullach shleibhte nam beanntan mor,
'S gun bhi ga 'r n-eisdeachd ach eoin an t-
sleibhe,
'S gu'n tugainn fhein di na ceudan pog !
Thug mi corr agus naoi miosan,
Anns na h-innsean a b' fhaide thall ;
'S bean bòidh'chead d' aodainn cha robh ri
fhaotainn —
'Sged gheobhainn saor iad cha'n fhanaiim
ann.
Tha d' anail chubhraidh mar fhaile ubhlan,
A's tha do shùilean gu meallach, goim;
Is tu bean-uasal is grinne dh' fhuaigheas;
'S ann ris a fhuair thu do thogail og.
Thug mi mios ann am fiabhrus claoidhte,
Gun dull rium oidhche gu'm bithinn beo;
B'e fath mo smaointean a la's a dh-oidhche,
Gu 'm faighinn faochadh a's tu bhi 'm
choir.
Cha bhi mi 'strith ris a' chracibh nach lub
learn,
Ged chinneadh ubhlan air bharr gach
geig;
Mo shoraidh slan leat ma rinn thu m' f hagail,
Cha d' thainig traigh gun mhuir-lan 'n a
deigh.
Mo mhionnan bheir mi air clar a' Bhiobuill
Gur h-i an fhirinn a th' ann am bheul —
Nach teid mi sios ann an leabhar sgireachd,
Le te gu siorruidh ach thu fein.
Is coma learn ged a shil an latha;
Is coma leam ged a laidh a' ghrian ;
'S ceart coma leam ged a robh mo leaba
Gu fada, fada 's an airde 'n iar !
THE G^^EL,
ENGLISH DEPARTMENT.
Vol. V. AUGUST 1876. No. 56.
THE "GAIDHEAL."
Maclaciilax & Stewaet have the pleasure of announcing that
they have become proprietors of the " Gaidheal," of which they
have for some time been the publishers. This Magazine is novs^ in
its fifth year, a longer life than has been enjoyed by any of its
Gaelic predecessors, not even by those which had the advantage of
being inspired and upheld by the best and most delightful of all
Gaelic writers, Dr. Norman Macleod. This fact is one of numerous
indications, that interest in the Gaelic language and literature has
of late years greatly increased, instead of diminishing, and that
there is now a discerning public to appeal to in support of a
periodical like this, such as the "Teachdaire Gaidhealach," and
" Cuairtear nan Gleann," looked for in vain.
The claims of this Magazine on all who care for Gaelic are very
obvious. It is the only periodical of which contributions in that
venerable language are the staple, and its large roll of subscribers
at home and abroad sufticiently testify how they are appreciated.
A knowledge of the great difficulties under which the " Gaidheal "
has hitherto been carried on has rather encouraged than deterred
the publishers from taking it in hand. Suffice it to mention, that
the spirited gentleman, Mr Angus Nicolson, who originally started
it in Toronto, and has until recently retained the property and
editorship in his own hands, found it absolutely impossible, owing
to his more important duties as a Canadian Emigration Agent, to
devote that personal superintendence to the publication, which is
so essential to the success of such an enterprise. Notwithstanding
246 THE GAEL. August, isre.
the drawbacks arising from such circumstances, the " Gaidheal "
has not only maintained the character with which it started, but
has steadily advanced. It is hardly necessary to remind its readers
of the many excellent and interesting contributions in prose and
verse which have from time to time been communicated by some
of the ablest Gaelic writers and scholars in our country. The staff
of contributors will now be considerably strengthened, the editorial
charge committed to eminently competent hands, and nothing left
undone on the part of the publishers to make the " Gaidheal "
worthy of the place to which it aspires, as the organ of Gaelic
literature.
CONTEIBUTOES TO THE "GAIDHEAL."
Professor Blackie.
Eev. A. Macgregor, Inverness.
Eev. Dr. M'Lauchlak, Edinburgh.
Eev. Angus M'Intyre, Kinlochspelvie.
Eev. A. Ste\vart, Nether Lochaber.
Eev. A. Cameron, Brodick.
Eev. Professor Macgeegok, Edinburgh.
Eev. Dr. Masson, Edinburgh.
Eev. E. Blair, Glasgow.
Mrs. Mary Magkellar, Edinburgh.
Sheriff NicoLSON, Kirkcudbright.
Donald MacKinnon, M.A., Edinburgh.
John Whyte, Glasgow.
D. C. Macpherson, Advocates' Library.
August, 1876.
THE GAEL.
>47
ROEY VIC SAVAEI.
All persons who have looked into
that most delightful and most salu-
brious of all books that have been
written about the Highlands, — the
Eeminiscences of a Highland Parish,
by the late Dr. Noi-man Macleod (a
man who had only one fault, that
he knew little Gaelic), — must bear
vividly in mind the description of
the minister's boatman, Rory, in
one of the opening chapters. The
"whole of this portraiture, along with
the description of how he rode the
billows triumphantly in stormy
weather, is one of the finest things
in any language. There is nothing,
to my knowledge, either in Virgil,
or Homer, or Walter Scott that is
superior to it. In a note to his
portraiture of this rare old Skye
polor, the writer gives the Gaelic
words of a song, composed in honour
of Rory, by the minister of the
parish, the well-known father of the
writer, who was, like the son, a
a most genial and joyful soul, and
superior to the son in one point,
that he Avrote the most beautiful
idiomatic Gaelic both in prose and
verse. A Highlander, indeed, — so
lyrical is the Celtic race, — who never
wrote a song, — must either be a
very utilitarian person, or must
have Lowland blood in his veins ; so
it is only natural to find that all the
Macleods, who are genuine High-
landers, for three generations have
been song-composers. For my own
pleasure, and also from the respect
I bear to that noble kinship, I
dashed off one morning a translation
of the song to Rory, which, I hope,
may give some innocent pleasure to
certain of your readers. I under-
stand, from the Rev. Donald Mac-
leod, Glasgow, that there is still a
Rory to perform the delicate func-
tion of boatman in that quarter ;
and it is ray firm intention, at pre-
sent, to shoot across the sound some
I day before winter, and make his ac-
quaintance. In the meantime, here
goes the song : —
Long life to the boatman
AVhose eye twinkles brightly,
So trig with his breeches,
And coat fitted tightly !
His clan and his country
Shine forth in his face,
The mist-mantled isle.
And Sir Norman's proud race.
0 Angus vie Rory,
Look down from the sky,
"With joy to have fathered
So gallant a boy !
In Morvern no mother
Can boast such another
As Rory vie Savari ho i ho ro !
No clerk in the country
Can foot it so fleetly,
AVhen he shoots like an arrow
Beyond you so neatly !
No clerk in the Synod
Like Rory can guide
The boat through the swell
Of the foam-crested tide ;
When the tempest swoops down
With rude bluster and blore.
And the drift and the mist
Plide the rim of the shore,
What matter? we never
Catch harm with so clever
A Pilot as Rory beag ho i ho ro !
When he strikes up the iorram,
And fires with new spirit,
The mettlesome lads
Who rejoice in his merit,
0 then I'd be near him,
The first in the band.
With breath in my breast.
And a flask in my hand.
No boatman in Morvern
So sweetly can pour
His " Morag " while deftly
He feathers the oar ;
May luck never leave thee.
May harm never grieve thee,
Rory vie Savari ho i ho ro !
John S, Blackie,
Oban, 21 th June.
248
THE GAEL.
August, 1876.
CELTIC SCOTLAND.*
Under the above title, which has
been so happily chosen, Mr. Skene
proposes to write the History of
Scotland from the earliest times
until the death of Alexander HI.
This date is chosen for the close of
the history not because the Celts
ceased to exist or to make their
power felt at that remote date, bat
because with Alexander, or rather
Avith his grand-daughter, the Maid of
Norway, "terminated the last native
dynasty of Scottish monarchs of
Celtic descent, m the male line, and
Scotland, with her united provinces,
her feudal institutions, and her
mixed population, now became a
prize to be contested for between
the English monarch, who asserted
his right, as her lord paramount, and
the various Norman barons, who
claimed her as their inheritance
through descent, in the female line,
from her native monarchs." The
work will be completed in three
volumes, and " each volume may be
regarded as complete in itself, so far
as the object of the volume is con-
cerned, and will be issued separately. "
The first volume, recently published,
treats of the Ethnology and Civil
History of the different races which
occupied Scotland ; the second will
deal with the early Celtic Church of
Scotland, audits influence on the lan-
guage and culture of the people ;
Avhile " the subject of the third and
last book will be the land and
people of Scotland. It will treat of
the early land tenures and social
condition of its Celtic inhabitants."
The early history of all countries
* Celtic Scotland : a History of Ancient
Alban. By William F. Skene, Author of
" The Four Ancient Books of Wales." Vol.
I. History and Ethnology. Edinburgh:
Edmonstone & Douglas, Princes Street,
1876.
is wrapped in obscurity and fable.
The early history of Scotland is no
exception to the rule. The peculi-
arity of its history is that the ob-
scurity is more impenetrable and
the fable more intricate than that
of most countries. It is our proud
boast that we are an ancient nation
which never was conquered ; but
this very circumstance has contri-
buted to the uncertainty of our early
history. If we were never perman-
ently subdued, we were often tem-
porarily or at least partially so. The
original inhabitants of Scotland,
whether in consequence of their re-
ligious belief or from whatever
cause, Avere not in the habit of com-
mitting to writing a narrative of
events as they occurred. The in-
vaders of the country never obtained
a permanent footing in any consider-
able portion of it; and, accordingly,
their accounts of the country and its
inhabitants are less full and accurate
than would have been the case had
Scotland been less mountainous and
Scotchmen less resolute than they
were and are. The History of
England can be written from the
invasion of Julius Caesar, with toler-
able fulness and acccuracy ; and
this chiefly because first the Ro-
mans, and afterwards the Saxons, and
finally the Noimans, not onlysuces-
sively invaded but conquered the
country, and occupied it sufficiently
long to regard it their business not
only to make but to write its his-
tory. But the Romans occupied
only a small portion of Scotland, and
even that portion u]X)n a very pre-
carious tenure. When the Irish
colony occupied Argyll and were
followed by the mission of St. Co-
lumba to lona, the materials for a re-
liable history of Scotland were in a
fair way of being gathered in that
remote isle. But the Norsemen
overran the Hebrides, sacked lona,
Au^ist, 1S76.
THE GAEL.
240
and destroyed for ever the principal
records of that famous monastery.
The Saxons and Danes, on the east
coast, slowl}'- but surely effected a
settlement and enlarged their terri-
tories. These and the original in-
liabitants were barely consolidated
into one nationality when that long
and desperate struggle with England
commenced, which ended so glori-
ously for our national fame, but so '
disastrously for a detailed and re- j
liable reconl of it. The material for
the early history of Scotland is not '
therefore to be found in Scotland,
but among those nations who came
successively in contact with us. i
Eomaus, Irish, Welsh, Saxons, and
Danes all contribute their quota.
There are, in addition to this, the
traditions and legends of the inhab-
itants which undoubtedly contained
a germ of history ; but, unfortunately
for us, these have been so elaborated
by our early Scottish historians, as to
be rendered absolutely worthless
except when supported by more re-
liable testimony — i. e., except when
they are comparatively useless.
The first and foremost qualifi-
cation of the Historian of this period |
of Scottish History, therefore is that
he will make himself acquainted with
all the existing material bearing upon
the subject ; that he will be able to
distinguish between what is genuine
and what is spurious of this material; I
and that he will, out of what after a
rigid examination is found to con-
tain what may be reasonably re- !
garded as historic fact, Avithout \
passion or prejudice or precon-j
ceived theory, endeavour to draw |
reasonable inference from ascer-
tained fact ; and thus reconstruct, |
so far as this can now be done,
the history of that dark time.
There are other requisites, the |
presence or absence of which in our '
Scottish historian as in other his-
torians will render his work all the
more valuable or the reverse ; but
the one qualification, without which
other qualifications are not only use-
less but absolutely mischievous, is
thorough mastery of the scattered
and fragmentary material and a
jealous caution in the use of it. We
do not use the language of exaggera-
tion when we say that Mr. Skene
possesses this qualification in greater
measure than any living man. Forty
years ago he wrote an Essay on the
Highlanders of Scotland which
showed great research, and which
made use for the first time of the
Norse Sagas to illustrate the history
of Scotland. He has long since out-
grown many of the opinions ad-
vanced in that juvenile production;
but in the forty intervening years
he is understood to have read and
read hard in the subject. Probably
many men could be named who
know the Greek and Latin authors
who describe early Britain as accu-
rately as Mr. Skene knows them ;
others may know the Irish manu-
scripts as well; others the Welsh
literature; others the Norse Sagas ;
others the early Scotch ; others per-
haps may have examined the feat-
ures, antiquities, and topography of
Scotland as minutely; but, so far as
our knowledge goes, no living man
knows Greek and Latin, Irish,
AYelsh, Norse, and Scotch literature
in their bearing upon the early his-
tory of Scotland, combined with
Scottish antiquities and topography,
with a tithe of the fulness and accu-
racy which Mr. Skene showed in
his former published works, and
shows in the present volume perhaps
in greater degree than in any other.
The publication of " The Four
Ancient Books of Wales," " The In-
troduction to the Dean of Lismora's
Book," and others, stamped Mr.
Skene as beyond comparison the
250
THE GAEL.
August, 1876.
foremost Celtic scholar (to use the
phrase in its widest sense) in Scot-
land. The present work, we ven-
ture to say, will do even more than
confirm his title to that proud emi-
nence.
The almost marvellous knowledge
of the author is only equalled by
the painstaking conscientiousness
with which every fact is weighed,
and the judicial calmness with
which every statement is advanced.
The living generation is perhaps
not more conspicuous for the pro-
gress which we have made in the
application of scientific conceptions
to the advancement of the material
prosperity of mankind, than it is for
the rigid demands we make upon
our historians to adhere strictly to
fact. To the future historian the
present age will present the almost
irreconcilable features of reckless
daring in our legislation and in our
commercial undertakings, and at the
same time of the application of rules
of criticism to test disputed doctrines
of science and facts of history un-
equalled in severity at any previous
time. But hitherto it would almost
appear as if the Celtic dompan had
been, as it were by pre-arrangement,
excluded from the field within
which the rigid tests of modern
criticism had to be applied. The
early Scottish historians followed
the very convenient method of writ-
ing history by imagining it. But
even those of later date, who had a
perfectly clear conception of what
history ought to be, and who were
deeply imbued with the historic
spirit, appear somehow or other to
have freed themselves from the
trammels of fact when they ap-
proached the domain of Celtic his-
tory. It painfully struck us, when
reading the highly-finished and, so
far as word-painting goes, brilliant
picture which Macaulay gives of the
Highlanders, that the footnotes
Avhich indicated thf authorities
were few in number and very sus-
picious in character; and we coniess
that we were not much reassured
when reading the life of that distin-
guished man to find from his Diary
that the historian valued the picture
for its literary excellence more than
for its historical accuracy. " The
great object is that, after all this
trouble, they (viz., the pages contain-
ing the description) may read as if
they had been spoken oif, and may
seem to flow as easily as table-talk."
(Lord Macaulay's Life and Letters,
vol. ii. p. 278). Mr. Skene's idea
of history is very difi"erent from
this. He considers that it is as
necessary to adhere to fact and
to eschew fine writing when
describing the character of High-
landers, as when describing the char-
acter of other people. In his Intro-
duction, Mr. Skene passes judgment
upon the works of his predecessors
in the same field. The essay of
Innes, published in 1729, is "admi-
rable;" but its value is mainly nega-
tive. "He assailed the fabulous
history first put into shape by John
of Fordun,and afterwards elaborated
by Hector Bocce, and effectually
demolished its authority; but he
attempted little in the way of recon-
struction." " Scotland under her
Early Kings," by E. W. Robertson,
is "a work of great merit, and ex-
hibits much accurate research and
sound judgment;" while Eeeves'
"admirable edition of Adaranan's
Life of St. Columba has laid the
foundation for a more rational treat-
ment of the history of the early
Church in Scotland." But Lord
Hailes commences his history "with
the accession of Malcolm Canmore,
because the history of Scotland, pre-
vious to that period, is involved in
obscurity and fable;" and Tytler
August, 187
THE GAEL.
251
abandons the early history as "hope-
lessly obscure." The most elaborate
attempts by predecessors are vitiated
by preconceived theories. Pinker-
ton's essay is described as "an essay
of great originality and acuteness
.... (but) the value of the work
is greatly impaired by the adoption,
to an excessive extent, of a theory
of early Teutonic settlements in the
country, and of the Teutonic origin
of the early population, and by an
unreasoning prejudice against every-
thing Celtic, which colours and
biasses his argument throughout."
Chalmers' "Caledonia" is equally
unreliable, and from the same cause
operating in the opposite direction ;
for "where John Pinkerton could
find nothing but Gothic and the
Goths, George Chalmers was equally
unable to see anything but Welsh
and the Cymry." The last on the
list, Mr. Burton's " History of Scot-
land from the Invasion of Agricola
till the extinction of the last Jaco-
bite Insurrection," is the most pre-
tentious of them all. The aiuthor
claims for it " the two fundamental
qualities of a serviceable history —
completeness and accuracy," to vfhich
Mr. Skene rejoins that he " cannot
recognise it as possessing either char-
acter, so far as the early part of the
history is concerned." He is there
fore entitled to hold "that the ground
which the present work is intended
to occupy remains still unappropri-
ated."
All previous writers are more or
less chargeable with a defective
knowledge of all the material bear-
ing upon the subject and by conse-
quence with the uncritical use of
such authorities as they were par-
tially acquainted with: while some
of them exhibit, on one side or the
other, such unreasoning prejudice as
to make it matter of doubt whether
any amoutt of knowledge on their
part would secure to us a reliable
narrative from them. The work
before us cannot be charged
Avith the one fault or the other.
The perfect acquaintance with every-
thing written upon the subject in
whatever language — the critical acu-
men which is the outcome of a richly-
furnished and acute mind — the
painstaking conscientiousness which
grudges no labour, even in the
minutest detail, in order to arrive at
the truth of the matter — and the
cautious judgment which shrinks
from drawing a wider conclusion
than the ascertained facts fairly sup-
port— are patent upon every page.
The book is no doubt stiff reading.
It is pre-eminently a book for
scholars. It is, moreover, a book
which no Celtic scholar can do with-
out. The present volume extends
to some 500 pages octavo, beautifully
illustrated with valuable ma})S. It
is much in want of an index. The
table of contents is pretty full; but
no book so crammed full of fact as
this is can be made available as a
book of reference without a full and
carefully-prepared index. It is
written in a plain, almost bald,
style. A judicial calmness — almost
a judicial coldness — pervades the
whole; but the narrative is clearly
written, and the argument is lucid
throughout. The thorough mastery
of his subject, as compared with
previous Scottish historians, has
given a calm, dignified tone to the
autho-r v.'hich shows itself in a pecu-
liar manner when criticising the
deliverances of others. Naturally,
Mr. Burton, being the latest as well
as, in recent }ears, the most confi-
dent author in this field, comes in
for the greatest share of comment.
His inaccuracies, inconsistencies, and
blunders are pointed out frequently
in the footnotes. In reading these
notesone cannot resist comparingthe
25f
THE GAEL.
August, 187C.
relationship of the two historians to
that of master and pupil The
clever boy of the school presents an
exercise to the master. The con-
scientious master feels it his duty to
point out the errors, and to hint at the
causes of them ; but, at the same time,
to perform this disagreeable task —
Avhich could not be endured from
any but a master — in a paternal and
kindly way so as not to damp the
spirit of the boy. "It is but I, your
master, who tell you of these errors,
so do not be discouraged. By fur-
ther study and reflection you will
yourself come to see that these
alleged facts are not facts, and tliat
these rash judgments are but the
offspring of ignorance and inexperi-
ence, which time and reading will
teach you to retract or modify."
For example, Mr. Burton more than
questions the historical accuracy of
Tacitus, in whom Mr. Skene is a
firm believer: "The view he (Mr.
Burton) appears to hold, that it (the
life of Agricola) was written more
as a political manifesto than as a
plain historical relation of facts, has
been hastily adopted from a school
of German critics, whose views have
not, however, met with acceptance
from the sounder class of them" (p.
27). Again (p. 22), Mr. Burton
makes the statement, that " a prac-
tice arose among British writers of
calling the Scots Attacotti, whicli has
been explained to mean the hither
Scots or Scots of this side." Mr.
Skene adds : " This statement is
apparently taken from Pinkerton,
who identified the Attacotti with an
early settlement of Scots in Argyll,
solely on the authority of Eichard
of Cirencester (whose work Mr.
Burton denounces as a forgery).
The opinion is quite untenable, and
the etymology preposterous." Again
(p. 19G), "Mr. Burton has discussed
this question (whether the Picts
were Teutons or Celts), in the first
volume of his History of Scotland,
p. 183, but in a very unsatisfactory
way. He has dealt Avith it as if the
whole materials for deciding the
question Avere contained in the dis-
cussion between Pinkerton and
Chalmers, and writers of that period,
and as if nothing remained for him
to do but to estimate the value of
their respective arguments. He con-
tributes nothingadditional to the solu-
tion of the question." Further, (p.
204), "Mr. Burton makes the asser-
tion that the Gaelic of Scotland 'was
ever called by the Teutonic Scots,
Irish, Ersch, or Erse.' In this he
is mistaken. It was not so called
before the fifteenth centnry, but in-
vaiiably 'Lingua Scotica,' or Scotch."
Finally, (p. 248), take the following,
" Mr. Barton has strangely mis-
represented the Dalriadic history,
arising probably from a too super-
ficial examination of the Irish annals,
and a Avant of acquaintance with
Irish names and Avords, Avhich he
rarely gives correctly. In vol. vii.,
p. 289, he states of Aidan, that by
his descent from Riadha, he belonged
to the race of tlie Hy Neill, but this
is a mistake. The Dalriad belonged
to an entirely different branch of the
Scots from the Hy Neill. He says
that Aidan justified St. Columba's
prophetic fears, by emancipating his
territory from dependence on the
monarchs of Ireland, but it was St.
Columba himself Avho effected this
emancipation at the coimcil of Drum-
ceat. He says that Domnall Brecc
contemplated the subjugation of
Ireland, and implies that the Dal-
riadic kings put forward some pre-
tensions to the Irish throne, of
A\ddch there is not the least trace.
The only successor of Domnall Brecc,
Avhom Mr. Burton notices is Eocha,
or Auchy, as he calls him, son of
Aodhfin, in 796, a fictitious king
August, 187
THE GAEL.
253
■vvlio never existed." This is per-
fectly of a piece with the statements
that an English Quaker invented the
kilt ; that James MacPherson taught
Highlanders to appreciate their own
scenery, forgetting that Highlanders
did not read MacPherson, but read
MacDonald, Maclntyre, and Buch-
anan, of whom Mr. Burton never
heard : that the English Ossian is a
work of genius, the Gaelic may be
meagre prose (for all Burton knows
or cares), although the Gaelic text
is sold throughout Scotland for four
shillings, and every person who
knows anything of both versions,,
declares the latter the superior of
the two. Thomas Moore wi'ote the
History of Ireland in 1835, and
heard of Irish manuscripts for the
first time in 1839. He Avas candid j
enough to say, after being told what
the manuscripts were, that he had i
no right to have undertaken the |
History of Ireland. Our Scottish
Historiographer Eoyal is neither so
ignorant nor so candid as the Irish
poet.
Mr Skene's first volume is divided
into nine chapters with an able
introduction of twenty-eight pages.
Eight of these chapters relate, in a
calm, clear, and critical manner, the
facts of the civil history of that
early age. One, the fourth, and by
far the most interesting of the whole,
treats of the ethnology of Britain. !
The question of the various races !
who occupied Britain is handled in j
the same clear and masterly fashion. |
as the disputed questions of sites of j
battles and rights of rival claimants.
More has been written upon this '
question than upon any other ; and
the writings of predecessors are, for
obvious reasons, less reliable when
dealing with ethnology than when
dealing with history. Here legend
and language are tiie chief guides.
But legend requires to be sifted, and
language requires to be known. To
dig out the fact imbedded in both,
careful handling and severe training
are indispensable. The temptation
to hasty generalisation, crude theory,
and wild speculation is peculiarly
great. Mr. Skene's concliLsions are
briefly as follows : Before the
historic era, a race of men, now ex-
tinct, peopled the British Isles. They
were of the Iberian or Basque or
long-skulled race. They inhabited
eaves and buried their dead in caves
and chambered tombs, where their
skulls are dug up at the present day.
They ^vere smaller and darker than
any of the existing races. They
may be identified with the Silures
and the tin Avorkers of the early
Greek and Latin writers. Legend
appears to connect them with the
"Firbolg" of Ireland, and Dun-
f hirbolg is found in St. Kilda. Their
language has disappeared; but "the
Basque word for water is Ur, and
analogy would lead us to recognise
it in the rivers called Oure, Urr, L^re,
CJrie, Orrin, and Ore. The syllaljle
II, too, enters hirgely into the topo-
graphy of the Basque countries ;
and the old name for the island of
Isla, which was {a7id is, in Gaelic)
lie, and wliich legend tells us was
occupied by the Firbolg, is probably
the same word, as are the rivers of
that name in Banfi" and Forfar, and
the Ulie in Sutherland (the river of
Helensdale), known to Ptolemy as
the ' Ila.' "
Within the historic era there have
been four peoples. Britons, Picts,
Scots, and Saxons. Three of these pre-
sent no difiiculty to the ethnologist.
The Saxons were the last to arrive.
AVe have them and their language —
now the ruling race and language
of the land. The Britons and Scots
are both two branches of the great
Celtic family. They and tiieir
language still survive — the former
254
THE GAEL.
August, 1876.
in Wales and, until lately, in Corn-
wall ; the latter in Ireland, the
Highlands of Scotland, and the Isle
of Man. But the Picts, as a distinct
race, with a different language, if
they ever were a distinct race, and if
they ever spoke a different language,
have disap])eared ; and the question
remains. Who were the Picts ì The
question was, and is, keenly debated
in tliis country — none more so.
Were they Teutons or Celts Ì and
if they were Celts, to what branch
of the existing Celts — the Welsh or
the Gaelic — did they belong? As
we all know, Pinkerton violently
contended that the Picts were of
Teutonic origin ; Chalmers, almost
with equal vehemence, insisted that
they were Celts of the Welsh branch.
Skene maintains and, as we think,
proves that they were Celts of the
Gaelic branch. The argument is
three-fold. Legend, history, and
language are the three strands of
the firmly-plaited cord. As to legend,
which Skene carefully analyses,
there were two families of the same
race in Ireland. One of these, the
Cruithne, is identified with the
Picts. Historically, the statement
of Tacitus, that the Caledonians
were of German origin, is based not
upon their language but upon their
physical appearance ; " but it is now
quite established that there was no
essential diversity in this respect
between the German and the Celtic
races viewed as a whole." On the
other hand, "throughout the Avhole
of the Welsh documents, the Picts
are usually denominated as Gwyddyl
Ffichti, while the Irish are simply
termed Gwyddyl." As might be
expected the philological argument
is the most important of the three.
The Pictish language is extinct ;
but during the whole time the two
peoples,' Picts and Scots, lived side j
by side in this country and in Ire-
land the Irish annals do not contain
a hint that they spoke a different
language. On two occasions St.
Columba had to employ an inter-
preter among the Picts; but a di-
versity of dialect would account for
this, and as Mr. Skene points out
" on both occasions it is connected
with his preaching the word of life."
On both occasions, also, it is to
be observed, an interpreter was at
hand. The saint conversed freely
with King Brude, " with Broichan,
his Magus or Druid, and with the
king's messengers, witliout the in-
tervention of an interpreter." The
Picts survived longest in Galloway.
A detachment of them Avas present
at the battle of the standard.
Buchanan says they spoke their
"ancient language" in his day.*
Dunbar, the poet, calls this language
" Ersch," the name by which Scotch
Gaelic was then known. A list of the
Pictish kings, historical and legend-
ary, is subjected to minute analysis
by Mr. Skene. " The result of this
analysis is, that the earliest part of
the list is purely Irish or Gaelic in
its forms, and that this Gaelic part
belongs to the Northern Picts ; that
another part of the list shows Gaelic
forms, but more removed from the
* From the following extract from a let-
ter which appeared in the Edinburgh Baily
Revieio newspaper after the above pages
were written and signed ' ' David Lands-
borough, Kilmarnock," it would appear that
Gaelic was spoken in this district at a much
more rece it date : — " Having heard some
years ago, an important statement on this
subject by the Kev. James Porteous, Free
Church Minister, Ballantrae, I have com-
municated with him for its repetition. It
is ' Mr. M 'Kissock, farmer in Bridgend,
Ballantrae, who died twenty-five years ago,
at the age of ninety-three, was a membei' of
my congregation, and was specially distin-
guished for piety and int' lligence. He in-
formed me that in the time of his grand-
father (probably about the beginning of last
century), Gaelic was still to some extent
spoken in Glenapp.' "
August, 1876
THE GAEL.
255
Irish, with a considerable British
element ; that this part of the list
is more connected with the Southern
Picta ; that the British element is
not Welsh but Cornish, and belongs
to that part of the territories of the
Southern Picts which lay between
the Tay and the Forth."
The topography of the country,
when examined in the light of his-
tory, and tested by the rules of sound
philology, tells the same tale. The
topographical words popularly taken
as test words to distinguish the
country of the Picts and Scots aie
pretty summarily disposed of. " If
we draw aline," says Mr. Taylor,
" across the map from a point a little
south of Inveraray to one a little
north of Aberdeen, we shall find
that (with very few exceptions) the
luvers lie to the north of the line,
and the Abers to the south of it.
This line nearly coincides with the
present southern limit of the Gaelic
tongue, and probably also with the
ancient division between the Picts
and Scots." But what are the facts 1
" South of Mr. Taylor's line, there
are in Aberdeen thirteen Abers and
twenty-six Invers ; in Forfar, eight
Abers and eight Invers ; in Perth,
nine Abers _ and eight Invers ; in
Fife, four Abers and nine Invers."
Noi-th of the line, in Argyll, no
Abers ; in Inverness, Invers and
Abers three to one ; in Eoss, two to
one. South of the Forth and Clyde,
no Abers in Selkirk, Peebles, Ayr,
Eenfrew, Lanark ; four Abers in
Dumfries ; six in Lothian ; none in
Galloway ; nothing but Abers in
Wales ; none in Cornwall. But
these are not proper test words.
They are common to both branches
of the language. The southern
Picts nsed both words, " Inver being
•generally at the mouth of a river,
Aber at the ford, usually some dis-
tance from its mouth." The present
usage of Inver accords with this
view. In Gaelic, it expresses the
delta or shingly beach at a river
mouth. The proper test Avords are
those in which the initial letters
characteristic of both languages
appear — P and C ; Gw and F. To
apply this test, " there is not a single
Pen north of the Friths of Forth
and Clyde, and the districts occupied
by the Picts abound with Bens and
Cenns or Kins." It appears to us
that it would be difficult to jiresent
a stronger argument than that pro-
duced by Mr. Skene to show that
the Picts and the Scots are one in
language and lineage.
The appearance of the succeeding
volumes will be looked forward to
with considerable impatience by a
very select, if not a very numerous,
class of readers. The subject of
them is, if possible, of greater
interest than that of the volume be-
fore us. The history of the early
Celtic Church and of early Celtic
Literature in Scotland, written by
Mr. Skene, will be a work of per-
manent value. What his verdict
upon the debated ecclesiastical
questions of that early age may be,
it would be useless to speculate upon.
That his conclusion will be supported
by an array of fact and authority
severely examined, and by solid
I argument clearly put, we may afiirm.
Upon literary questions, and espe-
cially upon the quaestio vexata of
Celtic literature — the authenticity
of the Ossianic poems — we are not
left so much in doubt as to what
Mr. Skene's verdict Avill be. The
present volume is ominously silent
upon the matter ; but the introduc-
tion to the book of the Dean of
Lismore, and later utterances, leave
no room to doubt that Mr. Skene's
matured judgment is that there is
no historical evidence of the ancient
authorship of these poems, Avhile the
256
THE GAEL.
August, 1S76.
absence of such evidence is strong
presumptive proof of their modern
authorship. But whatever the ver-
dict, we may expect a learned, calm,
and exhaustive treatment of the
whole question, such as we have not
hitherto had.
We Celts are not only a pugna-
cious race ourselves, but we are the
cause of the pugnacity in others as
well. For a long time we were
formidable foes and for as long a
time troublesome subjects. Our
intellectual and moral qualities are
widely different from those of our
southern neighbours, and are little
understood, and less appreciated, by
a considerable portion of them.
Accordingly, when our tumultuous
history came to be told it was
merely a repetition of the process by
which the history was made. The
weapons of war alone were changed.
Instead of swords, pens ; instead of
blood, gall. As might be expected,
Ave fared worse in the war of words
than in the conflict of swords. Not
that we diJ not shout loud enough
and use language sufficiently energetic
to express our opinion of our
neighbours; but there were fewer
tongues to swell the cry, and there
was the additional annoyance that
our choicest epithets were unin-
telligible to those for Avhose benefit
they were uttered. The cut of a
sabre is recognised and duly
appreciated all the word over; but
the most pointed Gaelic epigram
falls harmless upon English ears.
Accordingly, to the average English
mind, the brutal insults of Pinkerton,
the polished sarcasms of Macaulay,
and the coarse sneers of Burton, came
to be regarded authentic Celtic
history and correct descriptions of
the Celtic character. The labours
of Philo-Celts, on the other hand,
were not calculated to shake the
public confidence in the judgment of
the writers we have named. The
Saxon portion of them wrote almost
as intemperately as the most ruthless
Miso-Celt in the land. Those of our
own people wrote under a two-fold
disadvantage. They had not the
learning of their opponents. They
were smarting under the taunts of the
" stranger," — taunts all the more
galling, inasmuch as the stranger had
become the master — too keenly to ex-
amine with patience, or to answer with
temper, the cliai'ges brought against
their people. Adjectives and inter-
jections were employed instead of
facts and arguments.
Against such a method of writing
history the work of Mr. Skene is a
noble protest. To us Highlanders
it is a work of incalculable value.
It serves as an encouragement to
those among us who are doing their
best to present the history and
character of the Celt in a truer light
before the world than has hitherto
been done ; but it serves also as a
warning. While it shows that to
the intelligent Southron truth upon
this question, asupon otherquestions,
is acceptable, it shows also that
truth, and truth alone, will pass
current for any length of time
among men. It invites us to be
students ; it warns us against being
declaimers. When the great work
of Mr. Skene is completed the task
of the first occupant of the Celtic
chair will be considerably light-
ened.
a:n-
g^^idhe:a_l
Mar ghath soluis do m' anamfein
Tha sgeula na h-aimsir a dh' fhalhh." — Oisean.
V. Leabh.
DARA MIOS AN FHOGHAIE, 1876.
[57 Air.
COMHUADH
EADAR MURACHADH BaN AGUS
COINNEACH ClOBATR.
MUR. — An tu a th'ann, a Choinn-
ich, is tu a rinn a' mhoch-eirigh, is
cinnteach nach robh thu fein agus
Morpheus reidli an raoir, an uair a
dhealaich sibh co tràth ; acli tliig
air d' aghaidh dli'ionnsuidh an teine,
air do'n mhaduinn a bhi fuar.
Coin. — Mi fein agus Morpheus
rèidh an raoir ! Cha'n f haca mise
crèutair beò o'n dhealaich sinn air
feasgair an dè gu bhi aon chuid
rèidli no aimhreiteach rium ; cha'n
fhaca gu firinneach. Ach, a Mhur-
achaidh, co e Morpheus, oir cha
chuala mi guth air fear 'ainme
riamh ì
M. — Tha mi ga d' chreidsinn, a
charaide choir, ach comadh sin is
CO dhilibh, greas a steach dh'ionns-
uidh a' ghealbhoin, agus dean do
gharadh, gus an èirich bean-an-tighe,
oir dh'fhàg mise i ga 'deasachadh
fein.
C. — Gle mhaith, gle mhaith, a
Mhurchaidh, ach co e Morpheus air
an d' thug thu iomradh 1 An e sin
an gàidsear ùr a thàinig air an
t-seachdain so chaidh do Bhaile-
Chlachain 1
M. — Cha robh mise ach ri faladhà,
a Choinnich ; ach ged nach tig e
dhuinn a bhi 'labhairfc air nithibh
faoine mar sin air maduinn la an
Tighearna, fendaidh mi innseadh
dhuit gur 6 Morpheus dia a' chadail
agus nam bruadar, oir biodli fios
agad gu'n robh diuthan aig na cinn-
ich 0 chèin air son, ach beag, nan
uile nithe, agus mar a thubhairt mi,
b'e Morpheus an dia sin aig an robh
cumhachd fois na h-oidhche a thoirt
seachad no a dhiùltadh ; agus an
uair a thug mi an aghaidh ort, gu'm
b'i mo bharail nach robh thu fein
agus Morpheus rèidh an raoir, bha
mi ' ciallachadh le sin nach d' f huair
thu, a reir coslais, deagh chadal air
duit an leabadh f hàgail co moch.
C. — Tha mi ga d' thuigsinn a nis,
a Mliurachaidh, ach feumaidh tu an
deigh so cleachdanna saobh-chrcàbh-
ach sin nan cinneach a mhineachadh
dhomli, oir a reir mo bheachd-sa,
tha iad ro chianail. Tha fios
again n uile nach 'eil ann ach an
t-aon Dia beò agus fior, agus aige-
san tha cumhachd thairis air la agus
oidhche, agus air gach atharrachadh
agus ciiis a tliig gu crich.
M.— Ro fhior, a Choinnich, ach
ma chaomhnar sinn, feudar uair-
eigin an deigh so, iomradh a thoirt
air cleachdannaibh èugsamhla nan
cinneach Grèugach agus Ròimheach
o shean, a thaobh lionmhoiread nan
dia d'an robh iad a' toirt gèill. Is
e ar dleas'nas, gidheadh, an diugh,
sinn fein limhlachadh ann an làthair
an Ti Uile-bheannuichte sin, o'm
bheil ar beatha, ar bith, agns comas
ar gluasaid againn; agus aig an am
iomchuidh, bheir sinn uile an eaglais
oirnn a dh'eisdeachd sheann Mhaigh-
stir DòmhnuU, an duine coir, o'm
faigh sinn deagh shearmoin.
17
258
AN GAIDHEAL.
Dara llios an Fhoghair, 1876
C. — Tha, sin uile ceart agus freag-
arrach, a Mburacliaidh, agus is mòr
am beannaclid dhuit fein, agus do
d' theaghlach gu'm bheil tigh an
Tigliearna co goirid o làimh, agus
gu'm bheil comus agaibli èisdeachd
ris an t-soisgeul air a shearmonach
adh, a tliaobh astair, gach sàbaid 's
a bliliadhna. Tha monad h mòr
eadar an Goirtean-Fraoich agus an
eaglais, a tha sè mile air falbh ; agus
ri droch la, an uair a bhios a' ghaoth
agus na siantan a' seideadh, cha'n
nrrainn duinn ar sron a chur a mach
air dorus, agus is mòr an call e.
M. — Is mòr gu'n teagamh, ach
cha ruig neach sam bi a leas diiil a
bhi aige gach uile shochair agus
bheannachd a shealbhachadh ^s an
t-saoghal so. Ge b'e ciod an aid-
mheil d' am buin sluagh, agus ge
b'e ciod an eaglais anns am bheil
iad a'^ sleuchdadh do'n Ti a chrvith-
aich iad, is mòr am beannachd
dhoibh na tighean-aoraidh aca a bhi
goirid o làimii. Than eaglais gun
teagamh 'am fagiis duinne an so,
agus tha sinn taingeil, ach tha'n
tigh-sgoile fad as nainn a nis.
Thàinig riaghailtean iira, — tighean-
sgoile ùra mar chaistealan, — agus
Maighstirean-sgoile ùra, — òganaich
ghobach, ghallda, och mo chreach!
Thilg iad gu làr an deagh thigh-
sgoile ud a bha re cheudan bliadhna
anns a' chlachan ud shuas, agus
shuidhich iad e air Cnoc-a'-chatha, a
tha cuig mile Albanuach air falbh.
Ach tha'u la a' dol seachad, a
Choinnich, feumaidh sinn ar dleas'-
nas-maidne a dheanamh, an uair a
chruinnicheas bean-an-tighe a'chlann
agus na seirbhisich a steach.
C. — Tha sin ro fhreagarrach, oir
is feairrd gach la deagh thoiseach, a
Mhurachaidh, agus le sin, bithidh
diiil nach miosa a theid a' chuid eile
dhe'n La leinn.
M.- — Bha thu riamh dèigheil air
a' Ghaelig, a Choinnich, agus
ealanta air a leughadh, uime sin,
aithris an cèud salm, agus cuidich-
idh sinn uile leat chum a sheinn.
C — Cha'n 'eil deagh chàil no
deagh ghuth agam, a charaid ion-
mhuinn, ach ni mi mo dhichioll.
I. SALM.
'S beannuicht' an dnine sin gu sior,
Nacli gluais an comhairle dhroch dhaoin;
Is fòs nach seas an slighe fhiar.
Nam peacach dalma agus faoin:
'S an caithir luchd na fanoid dein'
Nach suidh; aeh aig am bheil do ghna,
A thlachd 'an lagh lehòbhaih thr^in
A' smuaineach' air, gach oidhch' is la.
Bidh e mar chraoibh tha 'fas a suas,
Aig sruthaibh uisg', gn brioghmhor glas;
A bhios le meas a' lùbadh nuas,
'N a h-àm; 's cha shearg a duilleach as;
'S air uile dheanadas thig rath;
Cha bhi mar sin na h-aingidh thruagh;
Ach mar am moll a sgapas plath
De'u ghaoith, a null 'sa nail gu luath.
Cha sheas na h-aingidh, uime sin,
Am breitheanas an latha mhòir;
No de na peacaich bhaotha, gin,
'N coimh-thional ait nam firean coir;
Oir slighe dhireach, ghlan, nan saoi,
Do Dhia tha aithnichte air fad;
Ach slighe chàm nan daoine daoi,
Lom-sgriosar i fa dheòidh gu grad.
M. — Is gleusda a rinn thu, a
Ghraidh nam fear, leugh a nis an
caibideal òirdheirc sin, an t-ochdamh
de litir an Abstoil chum nan Eòimh-
each, agus co'-dhùnaidh mi fein le
facal no dhcà urnuigh.
C. — Tha mi'n dòchas gu'm faigh
d' aslachadh èisdeachd, fhir mo
ghraidh, agus gu'n sealbhaich sinn
uile na beannachdan aimsireil agus
spioradail sin a tha an Ti a's Airde
deas agus deònach, a bhuileachadh
orra-san uile a tha umhal da.
M. — Mar sin bitheadh e, a
Choinnich, ach a nis feumaidh sinn
a bhi ga 'r deasachadh fein air son
na h-eaglaise, oir tha 'n uair a dluth-
achadh ruinn.
C. — Siubhiamaid, ma ta, agus
gabhamaid cèum socaireach, stòldta.
Tha mi 'faicinn gu'm bheil an sluagh
Dara Mios an Fliogliair, 1S7C.
AN GAIDHEAL.
259
cag cruinneachaclh, agus tha mi ag
clainntinn a' cbluig.
M. — Lean-sa raise, a Choinnich,
agus gheibh thu suidlieachan freag-
arrach. Sin agad am ministear coir
feiu a 'dol a steacli.
An dè'gh na searmoin ràinig iad
dachaidli, Ian riaraichte leis na
chual iad, agus an deigh beagan
uine, tbubbairt
C. — Nach gleusda Maigbstir
Dòmbnull f batbasd, a Mburacbaidb,
tba a gbutb co glan, fonnmbor,
làidir 's a bba e riamh, agus gun
teagamb, cba'n 'eil e òg.
Zvl. — Tba e direacb tri ficbead
agus ceitbir deug an earraicb so
cbaidb, agus tba e fatbasd gu calma,
ti'ciin. Gun teagamb, feudar a radb
m'atbimcbiollgu'uibbeil a' "cbraobb-
Almoin fo bblàtb," aeb ciia'n 'eil an
" leumuacb-uàine na 'eallaicb" dba
fatbasd. Gu ma fada a cbaombnar
ann an neart e os ar ceann, oir cba'n
f burast a leitbid fbaotuinn an Ik a
sliiubhlas e.
C. — Tba mi ga d' cbreidsinn, a
Mburacbaidb, oir cbòrd e gu tagbte
rium fein an diugb, agus is e a db'
fbeudadb.
M. — Faiceam a nis, fbir mo
cbridbe, co dbe 'n ditliis againn a's
mo aig am bbeil a nis air cbuimbne
dbe 'n deagb sbearmoin a cbuabi
sinn an diugb.
C— Is fburast a' cbeist sin
fbuasgladb, a Mburacbaidli, ged
tba deagb bbeacbd agamsa air gacb
ni a cbuaLa mi. Cha d'eisd mi
riamb roimh ri searmoin o'n steidb-
tbeagaisg cbòudna, Kom. xiii. 7,
"Air an aobbar sin, tbugaibli do na
b-uile an dligbe fein."
M. — Gle cbeart, a Choinnich,
agus is soiUeir a mbinich an duine
coir an aitlme cbudtbromacli sin aig
an Abstol, na'n tugamaid gu ciirani-
acb dbacbaidb dbuinn fein e.
C — Feucb a nis, a Mburacbaidb,
am bbeil cuimbn' asiad air cinn na
searmoin, no'n seòl air an do roinn
e a tbeagasg.
M. — ^Tba deagb bbeacbd agam
air an t-searmoin o thus gu deis.
Db' fbeuch e an toiseach, an seòl
air an robh an t- Abstol ag cur an
cèiU gacb iimblacbd agus dleas'nais
a's coir duinn a cbur an gniomb do
na b-uaclidaranaibh, agus do na
cumbacbdaibb a ta 'riagbladb os ar
ceann. Mbinich e a ris, mar tba e
mar fbiacbaibb oirnne a bhi iimhal
do lucbd-riagblaidb na tire, o'n
Bbanrighinn air an righ-cbaitbir,
sios chum an neach a's ilse d'ar
riagblairibb, oir is ann le Dia a db'
òrduicbeadb iad uile. " Air an
aobbar sin," deir Pol, '• thugaibb do
na b-uile an dligbe fein." An deigh
do'n mbinistear labbairt gu soilleir
rau tbimcbioU umblacbd do uach-
daranaibh saogbalta, tbubbairt e
gu'm feudar na briatbran a gbabbail,
agus a mbineacbadb ann an seadh
ni's farsuinge, agus a thoirt fanear
gu'm bbeil iad, mar an ceudna, a'
sparradh oirnn, an toiseach, a
dbligbe fein a thoirfc do Dbia, aig
am bbeil a f breasdal os ceann 'oibre
gu leir. Is e Dia ar n-Ard-Uach-
daran siorruidh agus Uile-Chumh-
acbdach, uime sin, faigheadh esan a
dbligbe fein. Dbasan tba eagal
dligbeacb. Biodh eagal De air na
h-uile. Tba esan 'na aobbar eagai'l
do'n aingidh. Tha eagal dligbeacb
do Dbia, oir is Uaciidaran Uile-
chumbachdach e, Tha eagal dligb-
eacb do Dbia air sgatli a cheartais,
a gbliocais, agus a gliraidb. Tba
taingeileacbd, creideamb, agus limh-
lacbd dligbeacb do Dbia air son
gacb cothroim, socbair, maitbeis,
trocair, agus toilinntinn a ta sinne
gu mi-airidh a' sealbbachadb uaith-
san. Nocbd an searmonaiche a ris,
gu'm bbeil gacb umblacbd, urram,
agus aoradh dligbeacli do'n Tigh-
earna Dia. do bhrigh gu'm bbeil e Uile-
ghlic, Uile-làtbaireach, Uile-fhiosr-
260
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Flioghair, 1878.
ach, Uile-cliumhaclidach, Uile-
tlirocaireach, agus Uile-cheart.
" O doimhne saibhreis, araon
gliocais agus eòlais Dè ! Cia do-
rannsacliaidh a bhreitlieanais, agus
do-lòrgachaidh a shlighean."
Acii thug am ministear fa'near,
's an dara àite, gu'm bheil e mar
fhiachaibli oirnn an dlighe fein a
thoirt do dliaoinibh, araon anu an
nitliibh aimsireil agus spioradail.
Thugaibh an dlighe fein do rahinis-
teiribh soisgeil Chriosd. Eisdibh
r'an teagasg agus bithibh glic, agus
na diiiltaibla e. Na bithibh a' labh-
airt gu h-olc mu'n timchioll, oir is
seirblusich Dhe iad. An àite sin
glaodhaibh a mach, " Cia sgiamhach
cosa na muinntir a ta 'searmonachadh
soisgeil na sithe, a' toirt sgeil aoibh-
neich air nithibh maithe."
Nochd am ministear, 'san treas
àite, gu'm feum sinn an dlighe fein
a thoirt da'r n-iochdaranaibh, 's e
sin, dhoibhsan a ta ann an inbh ni's
isle anns an t-saoghal, na tha sinn
fein. Na deanaibh tàir air na bochd-
aibh, ach bithibh iriosal agus caird-
eil riutha. Na biodh uaill agus
gloir dhiomhain 'n ur cridhe, a
chionn gu'm bheil sibh ann an staid
ni's àirde na iadsan a ta bochd. 'N
aou fhocal tha e dligheach dhuibli
gràdh a thoirt do na h-aile, biodh
iad àrd no iosal, beartach no bochd,
cairdeil no nàimhdeil, cràbhach no
ciontach. Dh'iarr Criosd sin a
dheanamh, oir thubhairt e, — "Aithne
nuadh tha mi 'toirt dhuibh, gu'n
gràdhaich sibh a' cheile, mar a
ghràdhaich miss sibhse, gu'n gràdh-
aich sibh fein a' cheile mar an cèud-
na.
Cho' - dhhm an searmonaiche
urramach, le bhi 'sparradh air an
t-sluagh eisdeachd ri Dia, agus cha'n
ann ri dnine. Leanaibh, ars' esan,
eiseimpleir Chriosd, agus cha'n e
eiseimpleir dhaoiue peacach. Thug
Mac Dhia an dlisrhe fein do na
h-uile, deanaibh-se an ni ceudna.
Guidhibh air son gràis chum gu'n
dean sibh ar dleas'nas do Dhia, d'ar
co-bhràthairibh, agus dhuibh fein.
Gabhaibh comhairle Chriosd, creid-
ibh ann, " agus thugaibh do na
h-uile an dlighe fein."
C. — Ochan! a Mhurachaidh, bn
tu fein an duine! Cha mhòr nach
d' aithris thu an deagh shearmoin a
chual thu an diugh focal air an
fhocal. Ged bu leam fein air ball
an Goirtean-Fraoich, bheirinn seach-
ad e air son a leithid de chuimhne
agus de thuigse a bhi agam 's a ta
air an suidheachadh 's a' cheann
ghreannach sin agad fein, a Mhur-
achaidh. Ochan! bheireadh gun
teagamh. Ach feumaidh mi a'
chuid as feàrr a dheanamh dhe na
feartan faoin' a bhuilicheadh orm,
agus a bhi taingeil.
M. — Seadh, seadh, a Choinnich,
is deagh chomharradh air duine a
bhi ga 'irioslachadh fein, agus tha
deagh f hios agamsa air gacli cumh-
achd cuirp agus inntinn a bhuineas
duit, agus cha shuarach iad. Cuir-
sa gu deagh bhuil iad, agus èiridh
tu suas ann an eolas agus an tuigse
chum inbhe a ni measail thu am
measg do luchd-eolais air gach
taobh. Ach a nis, a charaid, tha e
' fas anmoch, uime sin, bheir sinn
Dàsan a tha ga 'r cum ail suas, ar
n-iobairt-fheasgair le taingealachd.
Gabh an leabhar mar a rinu thu 's
a' mhaduinn. Lèugh agus seinn an
ceathramh Salm thar an fhichead.
C. — Cha mhaith air an obair sin
mi, a Mhurachaidh, ach mar a
thubhairt mi 's a' mhaduinn, ni mi
mo dhichioll.
XXIV SALM.
'S le Dia an talamli 'us a Tan,
An domhan 's na bheil ann,
Oir 'n-aghaidli bhriseadh stigh nan cuan,
Shuidhicli 6 e gu teann,
Is shocraich 'n-aghaidh tbeachd nan srutL.
Co'm fear gu tulaich Dhe
Dara Mios an Fhogliair, 1S76.
AN GAIDHEAL.
261
Th(5id suas ' Is cò a sheasas fòs
Na 'ionad naorah gu r^idh ?
'N ti 'gam bheil lamhan neo-chiontach
'Us cridhe glan na 'chliabh ;
'Anam nior thog ri diomhanas,
'S nior thug mionn cealgacli riamh.
Gheibh esan beannachadh gu saor,
O'n Tighearna do ghnkth ;
'Us fireantachd faraon o'n Dia
A ta na 'shlainte dhk.
Is I so ginealacb na droing'
Air iarraidh ta an tòir ;
Ta 'g iarraidh d' aghaidh dheah-aich fein,
'Dhè lacoib mar is coir.
Togaibh a gheatachan lu- cinn,
'Us (^iribh suas gu h-àrd,
O dhorsa siorruidh 'lis a steach
Thig K.igh na glòir' d'a kit.
Co è so Kigh na gloir, co è ?
An Tighearn làidir trt^un,
lehòbhah neartmhor, craaidh 'an cath,
Bheir buaidh a mach dha fein.
M. — Blieirinn-sa duals nach bu
blieag clo'ii ti a theagaisgeadh mi, a
Clioinnich, chum seann '^Bhanrjor"
a slieina co mills, biun, agus firlnn-
eacli 's a rinn thiisa e. Tha deagh
ghuth agad, agus tha do chàil-chlùll
reldh agus ro thaltneach. Ach a nls,
fhlr mo chrldhe, tha'n t-am againii
ar leapannan a thoirt oirnu, oir
tha e' dlhthachadh air meadhon-
oidhche.- Deagh thàmh dhuit, a
ghràidh nam fear, agus tha dòchas
agam nach cuir " Morpheus " buaireas
no bruaillean sam bith ort an nochd.
Uime sin, oidhche mhaith dhuit.
Beanuachd leat.
Alasdair Euadh.
AX GAIDHEAL AIR LEABA.-BHAIS.
Fad' air falbh bho thir nan ard-bheann,
Tha mi 'm fhograch an tir chein;
Am measg choigreach 's fad bho chaird-
ean,
Tha mi 'm laidhe so learn fein.
Tha mo chridhe, briste, brhite,—
Saighead-bhàis a nis am chom;
An uine ghearr mo shuil bidh dùinte,
'S aig a' bhas mi 'm chadal trom.
'S trie ag eirigh suas am chuimhne,
Albainn aillidh, tir nam beann;
Chi mi sud an Ifeanag uaiue, —
A's am bothan anns a' ghleann.
Tha gach ni fo bhlàth gu h-ùraidh,
Aig an allt "tha cronan fann,
Air a' ghaoith tha faile cubhraidh,
Tighian bho fhlùrain nach 'eil ganu.
'S ann a sud a fhuair mi m' àrach,
'S mi neo-lochdach mar na h-uain;
Ach 's lorn a dh' fhagadh nis an larach,
Bho na sheol mi thar a chuain.
Thar leam gu'n cluinn mi guth nan smeor-
ach,
'Seinn gu ceolar feadh nan crann;
'S oran binn nan uiseag' boidheach,
Ard 's na speuran os mo cheann.
Chi mi chill aig bun a' bhruthaich,
Taobh an uillt 'tha ruith gu Ihgh'r,
'S trie a bha mi sud gu dubhach,
Caoidh nan cairdean tha fo'n ùir.
Mo mhathair 's m' athair tha 'n an sin-
eadh,
'N cadal siorruidh anns an uaigh;
'S chaidh mo chopan searbh a lionadh
'N uair a d' fhag mi 'n sin mo luaidli.
'Nis cha lèir dhomh tir nan ard-bheanu,
Air mo shuil t!ia ceo air fas;
Am measg choigreach 's fad' o m' chah'd-
ean,
Tha mi feitheamh air a' bhds.
Thusa, spioraid bhochd, tha 'n daorsa,
Aoh cha 'n fhada bhios tu ann;
Thig, a Bhàis, a's thoir dhomh saorsa,
Beannachd leat, a thir nam beann !
Glaschu, 1876.
H. W.
SIR FALBE-0-COEN".
SGEULACHD BHO'N SGIATHANACII
ATHOLACH.
Uair 's gu'n robh bha la anbarr-
achfiadhaichanns a' Ghaidhealtachd,
ann an àite nach ainmichear, 's a h-
uile gin a bha 'tighinn a stigh air
chèilidh do thigh 's an robh cailleach
niiiòr aig oir an teine, ag radh gu 'm
b' e so an latha fiadhaich, 'us their-
eadh i ris a h-uile aon a thigeadh a
stigh, "Is beag sin aig an fhear
bhuidhe aig ceann Drochaid-nan-teud
a nochd," 'us mu dheireadh thainig
Sir Falbh-0-Còrn a stigh agus thuirt
e (lu. 'm b' i so oidhche 'n fhamhair.
262
AN GAIDHEAL.
Dara ISIios an Fhoghair, 1876.
TliLiirt a' chailleach ris mar a b'
àbhuist, " Is beag sin aig an f hear
bhuidhe aig ceaiin Drochaid-nan-
teud." An sin thiiirt Sir Falbh-o-
Còrn, " Tha mise 'cur mar chroisean
's mar gheasan orm fhein mar
naoi mnathan-sitli siublial sitli
seachranaicli, nacli ith 's nacli òl mi
ni gus am faic mi am fearbuidlie aig
ceann Drocbaid-nan-tend."
An sin thuirt a' chailleach ris,
"Togdhiatdo gheasan," 'us thuirt
Sir Falbh-o-Corn nach togadh.
An sin chaidh Sir Falbh-o-Còrn
na 'chulaidh-chath 's na 'chruaidh-
chòmhraig. 'S e bu chukidh-chatha
's bu chruaidh-chòmhraig dhà, sgiath
bh'jcaideach, bhacaideach mhin-
dhearg air a thaobh cli, air am bu
lionmhor dealbh leomhain, agus
dealbh liopaird. Ghearradh i naoi
naoinear a null, 'us naoi naoinear a
nail 's glilacadh e fhein 's an làimh
chiadna i rithist. An sin ràinig
an gaisgeach an cuan, 'us chuir
e a lamh dheas ann an toiseach
na birlinn, 'us tharrainn e mach air
an fhairge i. An sin thog e na
siiiil bhreac bhaidealuch ri aghaidh
nan crann fada, fiodhanta, feargach ;
cha robh crann ga 'Itibadh, seòl ga
'reubadh, ag caitheamh na fairge
fulcanaich, falcanaich, leothar
dhearga, leothar ghuirme Lochlann-
aich ; tri troidhean 's a' ghrunnd,
tri troidhean eadar-dha-lionn, tri
troidhean dh' iasg na tuinne, a
tomhas os cionn a beòil, a' bhiasd
bu mhutha ag itheadh na bèisde bu
lugha, 's a' bhiasd bu lugha 'dianamh
mar a dh' fhaodadh i. An sin bha
righeachd na doimhne moire 'dol as
an t-sealladh, na h-Eirionn a' tighinn
a's t-sealladh. Mu dheireadh ràinig
an gaisgeach tir, 'us chuir e a lamh
dheas an toiseach na birlinn 'us
tharrainn e a seachd fad fhein air
talamh tioram i. An sin chaidh an
gaisgeach a rithist na 'chulaidh-
chatha 's na 'chruaidh-chòmhraig, 's
dh' fhalbh e leis na ceumannan
moiteil, toirteil, laidir, 's cha bu
lugha am meal teine a chuireadh e
bho bhun gach lùdaig, no bhàiT gach
òrdaig na maol-chnoc slèibh, 's gu
'm b' fhearr do namhaid a sheachn-
adh na tachairt ris 's a' cheart am.
A' triall da mar sin faicear a' tighinn
ag gearradh shùrdag am fiidarlach
sleomhain buidhe ud agus 's an
tachairt chuir na laoich fàilt air a'
cheile gu fitheach, fothach, fearg-
ach gu fuilteach, nimheil borb-
ach.
Tri dhitheachan chuireadh iad
diubh dlieth 'm fionnadh, dheth 'm
fait, 's dheth 'm feòil an t-àrd athar
's an iarmailt. An sin dhianadh iad
a bhogain, a bhogain, a chreagain, a
chreagain, a thobraicliean fior-uisge
an aodimn gach creagain. An uair
a b' fhaide rachadh iad fotha, ruig-
eadh iad na sùilean, 's an uair bu
lugha, ruigeadh iad na glùinean.
An sin chuimhnich Sir Falbh-o-
Còrn gu 'n robh e fada bho 'chàirdean
's an uchd a naimhdean, 's thug e
togail shunntacli shuigeartach do 'n
bhodach 's bhrist e a ghàirdein fotha
'us aisne os a chionn, 's an sin thuirt
e, " Do bhàs air do mhuin, a bhod-
aich, ciod è d' èiric ? " " Is mor sin
's cha bheag e " os am bodach —
" Ciste òir 's ciste airgid am falach
fo 'n ursainn." " Is leam fhein sin,"
osa Sir Falbh-o-Corn," 's e 'sgudadh
a chinn de 'n bhodach. Thug iad
dòmhsa deoch a copan tioram 's
mir de 'n aran nach robh ann, 'us
dh'fhàg mi an sid iad.
DITEADH MHIC-AN-TOISICH.
LEIS a' bhard mac-gill-eathaix.
Anns a' bhliadhna 1841, chuir an
t-Easbuig Friseil nach maireann air
chois Comunn Stuamachd ann an
Antigonish, Nova Scotia. Is gann
a bha duine anns na sgireachdan fo
Dara Jklios an Fhoghair, 1876.
AX GAIDHEAL.
263
a churam nach do clieaiigail e fein.
ris a' Chomunn. B' e an gealladh a
bha iad a' gabhail orra fein, nach
oladh iad deocli laidir fad thri
bliadlina. Tha aon no dha a lathair
gus an latha 'n diugh nach do chuir
ri 'm beul i bho 'n am sin. Tha e
coltach gu 'n do ghleidheadh coinn-
eamh air Latha na BHadhn'-iiire aig
an robh an shaagh ri 'n ainmeannan
a cliur ris a' ghealladh. Tha an t-
oran air a dheanamh an ainm
Dhomhnnill ]\Ihic-Ille-Bhràbh, no
mar theirteadh gu coitchionn ris,
"Domhnull Mhamai." B' ann aig
Uilleain Og a bha an tigh-osda a bu
mho an Antigonish. Bha tigh-osda
eile aig Ealasaid ann an Arasaig
mu thuaiream da mhile dheug o
bhaile Antigonish. Is coltach gu 'n
robh Domhnull Mhamai ; Tomas
Hill, fear-lagha ; Padraig Burns ;
Somhairle Symonds ; Eaonull Cub-
air, piobaire ; agus Dr. Curry 'n an
deadh chairdean do " ]Mhac-an-Tòis-
ich," an ciomach a bhatar a' diteadh ;
agus cha robh am bard fein 'n a
dhian namhaid idir dha. Is e an t-
Easbuig am " breitheamh " air a
bheil an t-òran a' labhairt.
Tha mi sgitli o'n tim so 'n de ;
Cha 'n 'eil m' inntinn leam air ghleus ;
'S beag an t-ioghnadh sin domh fein,
'S gu 'n d' fhuair mi sgeul tha mulad-
ach.
Leis an sgeul a fhuair mi 'n dràst,
'S mithich dhomh teannadh ri dan,
Air Mac-an-Tòisich, fear mo ghraidh,
Am fleasgach aluinn, urramach.
G-ed a fhuair iad e fo chis,
Cha robh 'leithid anns an tir ;
Bu chompanach e do 'n righ,
Do dh-uaislean grinn, 's do chumantan.
Gur-a diombach mi do 'n chleir,
Chuir an tòrachd as a dheigh ;
Gu 'm bu dileas e dhaibh fein,
Ged thug iad beum na dunach dha.
A' chiad latha d'an bhliadhn' iiir,
'S ann a shuidhich iad a' chuirt ;
'S iad ag iarraidh fear mo ruin,
A chur 's a' chuil, 's a chumail innt'.
Chaidh mi fhein a stigh am dlieann ;
Bha mo bhoineid ann am laimh ;
Bha mi siobhalt ann am chainnt,
'S cha tugainn taing do dhuin' aca.
Thuirt a naimhdean 's fearg 'n an gniiis,
Gu'n robh e gun mheas, gun chliu ;
Gu'n goideadh e an cuid 's a' chuil,
Ged bhiodh an suil air furachaU.
Thuirt mi fhein, gur cruaidh an cks,
Mac-an-Toisich chur gu bas,
'S gun choh-' aca dh' fhear mo ghraidh,
Ach e bhi failteach, furanach.
Dh' iarr mi orra 'chur mar sgaoil,
'S a leigeadh mach air an raon —
Cha gUacteadh e a ris k maoir ;
Cha bhiodh e faoin a chuireadh ris !
Gu 'n robh fiarmisean gu leòir,
Gus a shaoradh aig a' mhòd ;
Fear na misnich, Uilleam Og,
Bha deònach dol an urras air.
Tomas, air a' chuoc' ud shuas,
Thainig oirnn le 'lagh a nuas,
Dh' fheuch an dionadh e 'm fear ruadh
'S e ruith cho luath 's a b' urrainn da.
Thainig Padraig as a dheigh,
Ged bha bacaiche 'n a cheura,
Gu 'n robh bat' aige fo 'sgeith
'S mur biodh iad reidh bhiodh fuil aige.
Dh' eirich Somhairle 's a' chuirt —
Labhair e le sgairt mu 'n chuis —
Thuirt e, " Chogainn ris a' Chrhn
]Vr an cuii-inn diomb a' churaidh rium."
Chreid am breitheamh 'naimhdean cruaidh ;
Sgriobh e sios a' bhinn gu luath ;
Dh' eirich e 's thuirt e, " Gu luath,
Gu bas, gun truas ris, cuirear e."
'N uair a fhuaradh e fo shreing,
Chaidh a nainnhdean nunn 'n an deann ;
Bha crith orra 's an lamh ri peann,
'Cur 'n ainm ri bainn bha cunnartach,
'S fhad o' n chual' mi daoine 'g radh,
Gun teid "neart thar ceart " an aird ;
'S ann mar sin tha chuis an drast —
'S i binn ro chearr a thugadh air.
Bha Lagh GhiU-ma-Cheallaig cam,
A chroch an gearran suas ri crann ;
Ach is caime 'n lagh 's an am s',
'Chuir slabhraidh air 'n fhear churanta.
Och, 's ann againn tha 'm muir-traigh ;
Cha tig reothairt oirnn gu brath ;
B' fhearr gu'n eireadh am muir-lan,
'S e dhol cho aj^d "s a chunna mi.
264
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Fhoghair, 1876.
Dheanainn iasgach leis an th-bh,
Air a' charraig mar ri each ;
'S gecl nach biodh mo lopan Ian,
Bhiodh cuid an trath, no tuilleadh ann.
Gur-a trie a thug mi sgriob
Gu ruig Arasaig ud shios,
'S an tigh Ealasaid gu 'm bith'nn,
'N uair bhiodh na lin an cur agam.
Mhic-an-Toisich, bha thu riabh
Fearail, fiughantach a's fial ;
Cha bhiodh tlachd ach far an iarrt'
Thu, dh-aindeoin briag a chuireadh ort.
Raonull Cubair tha fo leon,
Bho 'n a chual e mar chaidh mod ;
'S tu 'n a mheoir a chuireadh 'n ceol,
A dh' f hogradh bron gu buileach uainn.
Mala 'phiob' th' air crupadh suas,
Ga 'bhogachadh le uisge fuar,
Bho 'n theirig iocshlainte nam buadh
A bheireadh fuasgladh muineil dha.
B' i sin an iocshlaint' 's an robh feum
Gu fogradh aiceidean cleibh' ;
'S b' ainmeil i air leigheas chreuchd ;
Gu 'm b' fhearr na 'n leigh bha 'm
Muile i.
Thuirt Mac-Mhuirich rium Dimairt,
Gu'n d' fheuch e cuislean do lamh,
'S gu 'n eireadh tu fhathast slan —
Do chur gu bas nach b' urrainn daibh,
B' fhearr gu 'm biodh an sgeul sin fior ;
'S iomadh aon d' am biodh e binn ;
Ged bhiodh branndaidh gini phinnt,
Gu 'n cosdainn tri le sulas riut !
Ged a bhithinn 's an tigh-bhan,
Gun dull ri tigh'nn as gu brath,
Na 'm faicinn thu air an t-sraid,
Gu'n leumainn ard troimh uinneagan.
Cha bhiodh banais, 's cha bhiodh bàl,
Cha bhiodh Nollaig, 's cha bhiodh Caisg,
Nach biodh tus' aig ceann a' chlair,
'S do chairdean a' cur furain ort.
'S ann ad chomunn nach biodh sgraing
'N uair a theannadh daoin ri cainnt ;
Cha bhiodh or ad phòca gann,
'S gu'n tugteadh dram do'n h-uile fear.
Greis air iomairt, 's greis air ol,
Greis air aighear, 's greis air ceol,
Greis eil' air bualadh nan dorn,
'S gun chomhdach air am muUaichean.
Chuireadh tu 'n daorach 'n an ceann ;
Thuiteadh iad a bhos a's thall :
'N uair ghlacadh iad thu air laimh,
Cha cheannsaicheadh Cuchuilinn iad.
Dh' f hagadh tu fear glic gun chiall ;
Dheanadh tu 'n spiocaire fial ;
Dh' fhuaisgleadh tu sijoran nan iall,
'S cha bhiodh an gniomh sin furasda.
D* fhear-dkimh cha chunntadh 'n a chall
Bhi 'sgapadh airgid 'n ad gheall,
Ged bhiodh e 'n ath latha fann,
A lamh m' a cheann, 's e 'turaman.
'S misd' na mnathan thu ga 'n dith ;
B' fheaird iad ac' thu 'g ol na tea;
Dh' fhiosraicheadh tu dhaibh le cinnt
A' bhrigh a bhiodh 's na duilleagan.
'S mor am beud thu blii air chall ;
Bu tu ceann-cinnidh gach dream ;
Ghiosnaicheadh tu feaehd na Fraing'
Gun deann a chur à guim' orra.
Dheanadh tu cogadh a's sith ;
'S e do spionnadh nach robh cli ;
Cha 'n fhacas riabh thu air do dhmim,
'S bu trie an strith nam buillean thu.
'S lionmhor mais' ort, fhir mo ghraidh,
Nach iirrainn domh a luaidh am dhan ;
Ma dh' fhograr thu nunn thar sail',
Bidh sinn ri 'r la bochd, uireasach.
Ach ma thig thvi slan 'n ar ceann,
Le d' shuaicheantas ard ri crann,
Gur curaideach a bhios do chlann
A' dannsadh Kuidhle-Thulaiehean,
Bidh sinn eibhinn thu bhi beo ;
Cha bhi duine sean no og
Nach tionndaidh fo d' bhrataich shroil,
'S gu mod cha toirear tuiUe thu !
Sud ort fein, a charadd ghraidh !
'S mi nach treigeadh tu gu brath !
Cha teid m' ainm ri paipeir ban.
Am measg na gràisg nach buineadh
dhuit !
AN DILLEACHDAN BOCHD.
An uair a bha mi 'am ghiullan
beag, a' ruith 's a' leumadh mu'n
cuairt, ris gach mireadh agus cluich,
agus saor o gach cùram, is iomadh
deagh chomhairle a thugadh dhomh
le mo sheanair fein, a bha 'n a dhuine
ionraic agus gUc, air an robh eagal
an Tighearna. Cha do chaill e aon
chothrom gun a bhi 'sparradh air m'
inntinn oirdheirceis oibre Dhè, agus
miorbhuileachd an fhreasdail sin a
Dara Mios an Fhoghair, 1876.
AN GAIDHEAL.
265
ta 'riagbladli os ar ceann. Bha e
'deanamh gach strith 'n a chomas
chum beachd ceart agus freagarrach
a thoirt domh air caoimhneas agus
ciirara an Ti bheannaiclite sin a ta
'stiUii'eadh na cruitheachd le cumh-
aclid agus le gliocas neo-chriochn-
aichte ; agus thug e dhomh iomadh
samhladh agus eiseirapleir am measg
chiiisean an t-saoghail, chum m'
inntinn feiu a Uonadh le h-ùmhlachd
d'a thaobh-san a tha 'buileachadh
shochaii'ean gun aireamh air na h-
uile. An sin, dh' aithris e dhomh
gu sonraichte aon sgèul beag nach
dichuimhnich mi gu bràth. Eha'n
sgeul sin mu dhilleachdan òg a bha
comharraichte a thaobh na h-aoise
aige, air son an eòlais a f huair e air
ceòl. Bha tuathanach àraidh 's a'
choimhearsnachd aig an robh dithis
mhac, air an do bhuilich e deagh
fhòghlum, le bhi 'g an cumail gu
riaghailteach 's an sgoil. An dèigh
aireimh bhliadhnaichean a dhol
seachad chaochail an athair, agus
shuidhicheadh am mac a b' òige 's
an tuathanachas an àite athar fein,
agus thug am mac bu shine na h-
Innsean air a dh' iarraidh an f hort-
aiu. Air fearrann an tuathanaich
so bha duine bochd a chòmhnuidh
ann am botban beag, suarach, maille
r'a mhnaoi, d'an robh mòr-spèis aige,
agus aon bhallachan mic, a bha mar
dheò-greine aig a pharantaibh fein.
Cha robh e cuig bliadhna a dh' aois
an uair a sguabadh air falbh 'athair
agus a mhathair ann an aon la, le
droch fhiabhras a bha 's an àite.
Uirae sin dh' fhàgadham brogachan
bochd 'n a dhilleachdan truagh, aon-
aranach, gun charaid agus gun chuid-
eachadh 's an t-saoghal ! Air da,
mar so, a bhi gu tur gun chàirdean
agus gun luchd-dàimh anns an t-
saoghal, gheall an-tuathanach duals
shonraichte do sheann mhnaoi ^s a'
choimhearsnachd, air chùmhnant
gu'n gabhadh i chram dheth le thoirt
gu bhi maille rithe fein. Ann am
Ibeagan bhliadhnaichean an deigh
j sin, chaidh an seann bhoirionnach
so, air an robh an giullan ag amharc
I mar mhathair, air slighe nan uile
bheò, agus thilgeadh a ris air an t-
' saoghal e 'n a ògangch a bha meur-
: anta agus diblidh 'n a phearsa. An
sin, ghabh tuathanach 's a' choimh-
I earsnachd truas ris, agus ghabh e a
i stigh d'a theaghlach e, chum cuid-
eachadh a dheanamh ris 's a' bhuach-
I ailleachd. Nochd an t-òganach gu'n
robh spèis gun choimeas aige do'n
cheòl, agus is minic a sheas iadsan
a bha 'gabhail na slighe a dh' eisd-
eachd, ris a' cluicheadh air fidhill gle
mhi-shnasmhor a rinneadh leis fein.
Bu tearc iad ri'm faotuinn a bheir-
eadh barrachd air ann an cluicheadh
a' chilli 1 sin a chleachdadh 's an
dùthaich. Air la àraidh thàinig an
tuathanach sin an rathad, aig an
robh a' ghabhail-f hearainn air an d'
f huair pàrantan an òganaich am has,
agus bha iongantas mòr air an uair
a chual e feabhas a' chluich aige.
Stad 6 re tamuill ag eisdeachd ris,
agus bha toilinntinn nach bu bheag
air 'n am dha bhi 'g eisdeachd ris.
Thug e an sin cuireadh càirdeil dha
dol dh' ionnsuidh a thighe, agus
gheall e gu'n d' thugadh e dha
lidheall, a bhiodh ni b' fheàrr na'n
tè gharbh sin a rinn e leis an
sgithinn aige fein. Cha b'e ruith
ach leum leis an oganach, gus an d'
ràinig e tigh an tuathanaich. An
sin chaidh an tuathanach gun dail
dh' ionnsuidh càmruidh ann an cliil
dhuirch 's an fhàrdaich aige, far an
I robh treallaich agus geadhchail dhe
! gach gnè air an druideadh suas air
i feadh a' cheile, agus rinn e greim
' air seann chobhan anns an robh
{ fidheall air a comhdachadh le dus
j agus smuir a thionail i re nam
bliadhnaichean a laidh i gun charach-
adh 's a' chobhan sin. Thug e mach
an fhidheall, ach bha i gun droch-
266
AX GAIDHEAL.
Dara Mios an Fhoghair, 1S7
aid, gun teiiJ, gu'n iuchar, agus a'
tuiteain as a' cheile a dh-easbhuidli
glaoidh. Bhuiueadh i an toiseach
do bhrathair an tuathanaich a chaidh
do na b-Innsibb. Bba saor aiins a'
bbaile a cbeangal an fhidbeall le
deagh gblaodb. An sin, f huaireadh
teudan, drocbaid, cnagan, agus gach
ni eile a bba 'dbitb air an fbidbill.
An uair a rinneadh mar so deas i
thugadb i do'n dilleacbdan aoibb-
neacb, agus gbrad-tbug e an t-sbgbe
dhacbaidb air le mòr gbairdeacbas.
Ceitbir no cuig de bhHadbnaichean
an deigb sin, db' eiricb aimhreit
eadar bràtbair an tuatbanaicb agus
a mbàigbstirean anns na b-Innsibb ;
agus tbàinig e nail tbar cbuau gu
dùtbaicli a' bbreith. Bba e 'n a
dbuiue aig an robb drocb giùlan,
agus drocb cridbe. Cba'n e mbàin
gu'n I'obb e misgeacb agus ana-
measarra 'n a cbaitbe-beatba, acb bba
e mar an ceudna, ro àrdanacb,
uaibbreach, agus struigbeil 'n a
nàdar, agus cbaill e deagb-gbean a
bbràthar, agus gacb neacb eile 'san
àite, a bbiodb ealamb air cairdeas a
nocbdadb dba, mar urram da atbair
fein, d'an robb mòr-spèis aig a lucbd-
èolais uile 's an àite. Bba e
steidliichte air reiteacbadb a dbean-
amb a tbaobb codacb atbar fein,
agus tbug e a bbràtbair air agbaidb
gu cùnntas a tboirt seacbad air gacb
ni a db' fbàgadb le atbair, a' dean-
amb macb do bbrigb gu'm b' esan
fein am btàtbair bu sbine gu'm
buineadb gacb eairneis, agus gacb
ni eile dba fein. Bbuin e r'a bbràtb-
air CO mi-nadurra, cruaidb-cbridb-
eacb, agus ain-iocbdmbor, 's gu'n d'
eiricb a lucbd-eolais mar aon duine
'n a agbaidb. Ann an ùine
gbèarr db' ullaicb e tigh dba
fein, agus pbòs e òinseacb
mbisgeacb bboirionuaicb cosmbuil
ris fein. Cbuir e a bbràthair gu
lagb air son airgid, àirneis, agus
nitbe gun àireamb eile, air an robb
e 'tagradh coir mar oigbre dligb-
eacb "atbar fein. Am measg gacb
treallaicb eile db' ainmicb e an t-
seaun fbidbeall, agus db' iarr e a
faotuinn. Tbubbairt a bbràtbair
ris, air do'n fbidbill a bbi 'n a cung-
aidb gun fbeum 's an tigb, gu'n
cV tbug e seacbad i do dbilleacbdau
bocbd cbum gu'n ionnsuicbeadh e a
cluicbeadb. Las e ann an dian
cborruicb an agbaidb a bbràtbar,
gbrad-cbuir e fios air an dilleacbdan,
agus labbair e ris anns a' cbainnt bu
mbiosa a b'urrainn a tbeangadh a
cbur an ceill, a cbeaun gu'n do gbabb
e an fhidbeall o 'bbràthair. Air
do'n dilleacbdan tbruagb a bbi air
cliritb leis an eagal, labbair e ris
gu siobbalta, ciùin, modbail, agus
tbubbairt e, " A dbuin-uasail, tba mi
'g iarraidb maitbeanais, acb cba'n
'eil 6 'nam cbomus atb-dbioladb 's
am bitb a dbeanamb acb an fhidb-
eall a tboirt air a h- ais a ris na d'
ionnsuidb." "An fbidbeall a tboirt
air a h- ais a ris ! an e a tbubbairt
tbu?" fbreagair am fiadb-dbuine le
corruich a' lasadb na 'gbniiis, — "a
tboirt air a b- ais a ris !" A' cbrocb-
aire bbig, am bheil dliil agad gu'n
truaillinn-sa mo mbeòir le inneal a
laimbseacbadb a bba co fa da a'
suatbadb rid' luideagaibh salacb,
breun-sa? Cha truaill ri m' bbeò.
Gleidb an fbidbeall, a bbulgain
sbuaraicb, acb ioc dbòmbsa cuig
puinnd Sbasunnacb an taobb a stigb
de tbri làitbean mar luacb na fidble,
agas mur dean tbu sin, bbeir mi
òrdiigb seacbad do tbilgeadb 's a'
pbriosain." Cbuir an dilleacbdan
bocbd an ceill le sùilibb deurach
nacb robb cuig sgillinn Sbasunnacb
dbe 'n t-saoghal aige, agus nime sin,
nacb robb e na 'cbomus sin a dbean-
amb. Acb bba 'n duine cruaidh-
chridbeacb do-lubaidb na 'bbagradh,
agus sgiurs e le feirg am ballachan
air falbh, ag eigbeacb na 'dbeigh
mar aontaicbeadb e ris a' cbùmhnant
Dara Mios an Fhogliair, 1S76.
AN GAIDHEAL.
2G7
a thug e seachad, gu'm biodli na
maoir gun dcàil na 'lorg. Dh' f halbh
an t-òganacli gu tuirseach, brònacb,
agus a gal gu-frasach air an t-slighe.
An uair a bha e 'dliithachadh r 'a
dhachaidh, chomblaich e bean-uasal
a dh' f heòraich dheth gu caoimhneil,
ciod a bha 'cur air'? Cha b' fhad
gus an do chuir e an ceill a sgeul
cianail fein o thlis gu deis. Dh' eisd
a bhantighearna cheanalta ris, le
cridhe Ian truais agus deagh-ghean,
agus thubhairt i ris ; " Glac misn-
each, a bhallachain bhochd, glac
misneach, agus taoghail ormsa am
màireach, aig meadhon-là, agus bheir
mi luacli na fidhle dhuit. An sin,
bithidh i leat fein, mar do chuid
dhligheach fein tuilleadh an dèigh
so." Ghrad-thionndaidheadh dubh-
bhròn an òganaich .gu ceòl agus
aoibhneas, — chaidh e mar a dh' iarr-
adh air, — fhuair e na cuig puinnd
Shasunnach, — chaidh e na 'dheann-
ruith dh'ionnsuidh an duine fhiadh-
aich sin a shàruich co searbli e, agus
thilg e an t-airgiod air a bhèulaobh.
" A nis, 'òganaich gun nàire gun
mhodh, teagaisgidh sin do dhleas-
'nas dhuit an deigh so. Is leamsa,
a nis, an t-airgiod, is leatsa an f hidh-
eall, as thoir do chasan as gu luath,
as mo shealladh." Bha 'n dilleachd-
an a ris na 'bhrogach sona. Chuala
gach àrd agus iosal 's an duthaich
mar a bhuineadh ris, agus dhùisg a
chararah co'-fhulangas nan uile d'a
thaobh. Ghabh aon duin'-uasal 'ar-
aidh tlachd co mòr dheth, 's gu'n do
chuir ee dh'ionnsuidh fir-chiiiil ainm-
eil 's a' bhaile-mhòr chum gu'm
faigheadh e fòghlum uaitii anns a'
cheòl. Thainig e air aghart co bras
ann an eòlas a chiùil,. 's gu'n do
chuir e iongantas airsan a bha ga
'theagasg. Ach an deigh beagan
ùine, chunncas freagarrach an fhidh-
eall dhaor aige a glilanadh, agus a
chur ceart, agus chum na criche sin,
thugadh a' chomhairle air an òganach
dol leatha dh' ionnsuidh fir-ealaidh
a bha ainmeil air son inneala-ciiiil a
cheartachadh agus ath-leasachadh.
Bha am fear-ealaidh sin a chòmii-
nuidli ann am baile 'a bha beagan
mhiltean air falbh, gidheadh chaidh
an dilleachdan agus an f hidheall gun
dail d'a ionnsuidh. Air do'n fhear-
ealaidh an fhidheall a thoirt as a'
cheile, sheall e air an òganach, agus
dh' f heòraich e dheth, an robh diiil
aige ris an fhidheall sin a reiceadh
air son deagh luach Ì Air do'n
oganach a bhi an diiil gu'n robh i
anabarrach daor air fein, cha dubh-
airt e diog. Bha duin'-uasal a lath-
air aig an am a thog claran na fidhle
'na làimh, a sheall gu geur orra fa
leth, agus a thubhairt gu'n robh an
t-inneal sin da rireadh luachmhor.
" Thà gu'n teagamh," deir am fear-
ealaidh ; " is f hiach an fhidheall sin
eadar ceithir agus cuig fichead piinnd
Sasunnach. Is i so te de na fidhlean
a's fearr a rinneadh ann an Cremona,
càireamh chèudan bliadhna air ais."
Cheartaicheadh gu curamach i, agus
chunncas nach robh a leithid ach
ainneamh r'a fhaotuinn a thaobh
gleusaidh agus fuinn. Kunaich an
dilleachdan an fhidheall a ghleidh-
eadh air gach uile chor, agus bha a
luchd-eòlais Làn toilinntinn a thaobh
na doigh air an d' fhuair e greini
oirre. Cha b' fhad gus an do ruig
na naigheachd mu luach na fidhle
cluasan an duine ghràineil sin aig an
robh i -an toiseach. Bha e Ian feirge
agus farrainn air son mar a dh' eir-
ich dha, ach cha robh comus aige a
bheul fhosgladh, a cheann gu'n do
reic e i gu riaghailteach, ach air
bheag chii dha fein. Mar bha
bliadhnaichean a' ruith thairis, bha'n
dilleachdan ag ath-leasachadh a'
chuid 's a' chuid na 'dhreuchd. Mu
dheireadh, ceart mar a bha'n fhidh-
eall aige gun choimeas air son feabh-
ais, ceart mar sin bha e fein, feudar
a radh, gun choimeas 's an duthaich
268
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Fhoghair, 187
air son feabhais mar fear-ciuil. Bha
e cliuiteach, measail, agus macanta.
Dh' f has e gle shaibliear, ach bha e
truacanta, teo-chridheach, agus fial-
aidh le chuid do'n f hèumach. Cha
b' fhad gus an d' fhàs an droch-
dhuine sin a shàruich e na 'òige agus
na 'bhochduinn, na 'chuspair truagh
an èu-dòchais. Bha e gun mheas
aig a luchd-duthcha, agus na 'chiiis-
ghraine do gach inbh agus aois.
Thuit a theaghlach siosgubochduinn
agus truaighe, — agus is minic a dh'
iarr, agus a f huair a shHochd luid-
eagach deirce aig dorus fialaidh an
dilleachdan mu'n d' aithriseadh an
sgeul so do uile luchd-leughaidh a
" Ghaidheil " leis an t-seann.
SGL4.TI1ANACH.
ATHCHUINGE AIRSON LUCHD-
MARA.
"Iadsan a theid sios do 'n fliairge air
longaibh, a ni obair air uisgeachaibh mora ;
chi iadsan gniomharan an Tighearna agiis
a bhearta iongantach san doimhne." — Salm
cvii. 23, 24.
1.
'Athair nam feart o chian nan cian
Do ghairdeau chaisg na tuinn f& shian,
'Thatoirt do 'n mhòr-cliuan àithn' gach uair,
Gu gluasad anns na criochaibh ' fhuair.
A' ghuidhe eisd 'tha 'g eiridh uainn
Mu 'n t-sluagb 'tha 'muigh an cunnart cuain,
O Chriosd do ghuth gu 'n c^al' na tuinn,
A's d' fhocal chaisg am buaireas dhuinn,
'S tu 'cheum an doimhne chòbhrachgharbh,
'S bu sheimh do shuain 'na buaireas searbh.
A' ghuidhe eisd 'tha 'g eiridh uainn
Mu 'n t-sluagh 'tha muigh an cunnart cuain.
O Spioraid Xaoimh, air tils, a dh' fhalbh
Air talamh falamh, dorch' guu dealbh,
'S le d' aithne 'chaisg a bhuaireas dian,
'Cur sithe 's taimh 'measg aimhreit' shian.
A' gbuidhe eisd 'tha 'g eiridh uainn,
Mu 'n t-sluagh 'tha muigh an cunnart cuain.
'Thrionaid nam feart Ian neirt a's grKidh,
'Nan aire do 'r braithribh dion an àigh,
O sgeir, o shian, o theine 's nàmh
Dean taic dhoibh 's dion 'nan triaU 's 'nan
tamh.
Mar sin 'n ar laoidhibh binn gu buan
Dhuit cliti bheir sinn air tir 's air cuan.
Ead. le a. ]M.
GACH NI NA 'THEATH.
Na abair gu bràth gu'n dean thu
ann an nine ghoirid an ni sin bu
choir duit a dheanamh eadlion a nis.
Cha d' rinn duine riamh gu glic,
agus gu maith air a shon fein, a
chuir dàii 'na ghnothuichibh fein.
Tha dàil cunnartach. Seàll air
Nadar, agus cha dean i dàil. Seall
air Uine, agus cha dean i dàil. Cha
chuir cumhachd talmhaidh sam bith
stad air. Cha'n 'eil oibre Nàdair
mu'n cuairt duit a' deanamh dàil.
An uair a thig an t-àm do na blàth-
aibh briseadh a mach, brisidh iad a
mach ; agus do'n duilleach tuiteam,
agus tuitidh e. Seall suas air na
speuraibh agus bi air do theagasg
leis na reultaibh. Cha chuir na
cruinn-mheallan soillseach dail 'nan
laidhe no 'nan eiridh. Tha gach
rèult, agus dùbhradh-grèine agus
gealaich gu h-eagnuidh seasmhach
ris a' cheart mhionaid, agus cha
diobair a h-aon diubh 'na asdar
siiibhlach. Cha'n 'eil moille idir
ann an gluasadaibh a' chruiune-chè, a
shonruicheadh le gliocas agus cumh-
achd neochriochnuich an Ti Uile-
bheannuichte a dhealbh e. Na'n
deanadh na rionnagan dail 'nan
cuairtibh bheireadh iad sgrios gu
h-obunn air a' chruitheachd, agus
thuiteadh gach ni ann an àimhreite.
Na'n cuireadh Nadar dàil'nah-oibribh
air an talamh, thigeadh gortaidh,
agus plàighean, agus trnaighean a
chuireadh as do gach duine, agus
ainmhidh, agus crèutair beo air uach-
Dara IMios an Fhoghair, 1S7G.
AN GAIDHEAL.
269
dar an t-saoghail. Nacli fior agus
fallain an teagasg so do'n cliinne-
daoine na'n gabhadh iad gu cridhe
e Ì Thugadh comas do'n duine,
ma's i a thoil fein e, dail a cliur 'na
dhleasnasaibh, agus tlia e 'deanamh
siu gu minic, ach gu minic tha e 'ga
dheanamli chum a challdach fein.
Tha'n Tigliearna 'na fhocal agus 'na
oibribh fein, a' teagasg do'n duine,
gur e ''anis" an t-àra freagarrach,
Hgus an t-càm a shònraicheadh le
'fhreasdal fein chum leas aimsireil
agus spioradail an duine sin a chur
air aghaidh. Uime sin, na abair
gu'n dean thu ath-leasachadh ann an
ùine ghoirid, oir air an ùine sin
cha'n 'eil gealltanus idir agad.
Ciiimhnich, ma ta, an fhirinn so ata
air a sparradh ort le eachdraidh an
t-saoghaU, le righribh agus le'n
iochdaranaibh, agus leis na h-uile
nithibh, agus na cuir seachad gus an
la niàireach, an dleas'nas a's coir
duit a dheanamli air an la 'n diugli.
Sgiathanach.
CUMHA FLOEI NICHDHOMHNUILL.
AIR FONN : — Flora MacdonaMs Lament.
Am measg an f hraoich uaine air guallain a' mhonaidh,
'S ri taobhau nan alltan 'tha ruith air a chul,
Tha Flori Nicdhomhnuill gu dubhacli an comhnuidh,
An druchd air a breacan 's na deura 'n a siiil ;
'Sior shealltain air luingeas 'tha uaipe a' seòladh,
'S mar eala air chuantan a' gluasad gu sàmhach
Tha i togail na seisd so, 's am bat' dol à 'sealladh, —
0 slàn leis an òigear nach faic mi gu bràth,
O slàn leis an oigear tha òg agus seòlta,
0 slàn leis an oigear nach faic mi gu bràth !
An coileach 'tha 'dùrdail air stùcan Beinn-Comhnuill,
Tha brath aig' 's an fheasgar air leaba bhios blàth,
Am fireun tha chomhnuidh an creagan Chlann-Raonuill
Glieibh tàmh anns an oidhche gun chùram, gun sgàth.
Air broilleach a' chuain tha 'n sulair gu seasgair,
'S an sgàrbh air a' chladach aig laidhe na grèin',
Ach tha aon anns an tir, a's aig dùnadh an fheasgair
Tha esan gun dachaigh 's an rioghachd 's leis fein ;
Tha'n stri a nis seachad, 's tha crioch air an deasbair,
'S cha'n fhaighear ach amhghar an Albainn nan trèun.
Tha'n sgiath air a sracadh bho ghàirdean na gaisge,
'S a' chlogaid tha sgoilte air maladh an àiU',
Tha 'n claidheamh air meirgadh 's tha bhratach nis paisgte
Ach dearg le fuil chairdean tha làmhan nan traill.
Le crudh an eich mharcaich, tha 'm breacan ga 'sliracadh,
A's èideadh nan gaisgach bha cliuiteach a'm bLàr,
Carson sin nach d 'eirich an doinionn ga'm bacadh,
'N uair bha ceartas ga shaltairt le ainneart gu làr
A'd fhograch gun fhasgath, tha d' arm air a sgapadh
'S cha chrùuar am fcasd thu a'n Albainn nan sàr.
Glaschu 1876. Eadar. k H. W
270
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Fhoghair, 1S7G.
SGEUL MATH MU INNSEAN-
ACH.
Bha aon do clioithiourJan anu an
Georgia, far am blieil iia daoine leth
dliu'oh, a' dol a dli' ath-thogail an
eaglais; agus bha coinneamh aca a
bheaclidachadh air cionnus a gheibh-
eadh iad airgiod a pliàidheadh an
costus. 'S e an toradh a bh' air so
an deigh treis reusonachaidh gu'n
do leag iad sios na riaghailteau a
1. BHEIR SINN UILE RUDEIGIN.
2. BhEIR SINN UILE A REIR AR
COMAIS.
3. BhEIR SINN UILE GU TOIL-
EACH.
Chaidh na riaghailtean so a chur an
cleachdadli, gacli aon do bhuill na
coinneimh ag èiridh suas far an
robh fear-na-cathrach-, agus a' toirt
seachad a thiodhlaic. Mu dheir-
eadh dh' èirich am fear a bu blieairt-
iclie 'nam measg le a chuidsan.
Ghabh am ministear a bha 's a'
chathair a thiodhlac, 's dh' amhairc
e air. 'N uair a chunnaic e nach
robh uiread ann agus a thug feadh-
ainn a bu bhochdainne seachad tliu-
bhairt e :
" Seall, hr udder Jones, cha dean
so an gnothuch. Tha e rèir na ceud
riaghailt, ach cha 'n 'eil a rèir na
dara riaghailt."
Shuidli brathair lones, air a ghon-
adh, 's 6 'na bhall gàire aig each;
ach thàinig e air ais air ball le meall
eile airgid agus thilg e sud le feirg
air beulaobh a' mhinisteir, ag ràdh,
" Gabh sin, ma ta!"
"Cha dean sin an gnothuch
fhathast," tliuirt am ministear.
" Einn thu nis a rèir na ceud agus
na dara riaghailt ; ach cha 'n 'eil thu
toirt seachad gu toileach." Shuidh
hrudder Tones an dara uair gu h-
angarach a chionn gu 'n do dhiiiltadh
a chuid.
Shuidh e treis gu sàmhach ; ach
'n uair a chunnaic e aon an deigh
aoin do na bràithrean a bu bhochd-
ainne a' tilgeil am buinn airgid
anns an, ionmhas gu suilbheir, dh'
fhàs eudan ni bu shiobhalta, agus
dh' èirich e suas an treas uair far
an robh am ministear, ag ràdh le
fàite-gàire, " Ma 's toil leibh, gabh-
aibh so, air son aobhar an Tigh-
earna."
Ghabh am ministear an nis an
tiodhlac, ag ràdh, " Taing dhuibh,
a bhrathair lones, tha sin ceart, oir
tha sin a reir nan tri rianfhailtean.'*
EILIDH BHAN CHOIRE-CHNAIMH.
LE EOGHAN MAC COLLA.
Oran Gaoil, air Fonn " Cul a mhonaidh
'buain na rainich. "
Seist — Eilidh bhàn Choire-chnàimh
Maighdean bbanail nam be us
ceanail,
Eilidb bhhn Choire-chnàimh,
Co naeb tugadb gaol db'i ?
Mi 'n so 'm aonar 's manadh pòÌEf orm
O 'n mbnaoi big 's run cltìbh dboruli,
'S beag an t-ioghnadb cainnt mo cbri bhi
" Greas a nios ort, 'eudail ! "
Eilidb bbàn, fee-
Gaol gacb gille, cliii gach filidb
Tuatb no deas gun tèid mi —
Ka'm b' fbear-dàn mi mar b' àUl learn
Gu la bhrkth bbiodh sgeul ort.
EiSdh bhan, fee.
Gun dad fasgaidb acb mo bhreacan.
'S mo lamh dheas mu d' chaolchrios,
Sud mar fhuair mi 'n oidbche 's buaine
Trio ro-luatb 'g ar sgaoileadh.
EiHdb bhan, &c.
Ged tha Fear a' Bhraighe, thall ud,
'S ciadan eile 'n deigh ort,
'S leam-sa, neothar-thaiag dhoibh uile.
Gaol a's f uran m' eudail !
Eilidh bhan, &c.
'S tniagh nach b' ann an nochd, a leann-
Dh' òlap deoch na Rèite,
'N sin le'r (iJairm gu Cillamhuna
Cha buruith ach leum domh ?
EUidh bhan, &c.
Dara Mios an Fboghair,
AN GAIDHEAL.
271
PARA EUADH MAC-
GEIOGAIR.
Thachair dhomh o chionn
glioirid greim fbaigliinn air leabhr-
an beag Beurla ris an abrar " High-
land Legends," no "Ur-sgeulan
Gaidhealach." Tha an t-ughdar —
agiis is e nach ruigeadli a leas — cho
malda 's nach d' innis e co e-fein,
ach ghabh e mar f har-ainm Glenmore.
Bheirinn rud cuimseach air ghaol 's
gu'm biodli fhios agam co e, no
bheil e beo, a chum 's gu 'n tairginn
mo dhlighe taing dha air son a
sgeulachdau. Cha 'n 'eil fhios agam
cuin a leugh mi leabhar a thaitinn
rium coltach ris. Moire, clia'n e
'h-uile Gaidheal a tha cho deas-
chaiunteach ri " Gleann-mor," co sa
bith e — is co-dheas leis Beurla no
Gaidhlig; oir tho beagan de bhard-
achd Ghaidhlig anns an leabhar.
Gun fhios a bheil moran de luchd-
leughaidh a' Ghaidheil eolach air
" Gleann-mor " no air a leabhran
luracli, feuchaidh mi ri brigh an
sgeoil a tha e 'toirt air Para Ruadh
Mac-Griogair a chur sios ann an
Gaidhlig.
Tha iDaird agus luchd-eachdraidh
na Gaidhealtachd o chionn iomadh
linn, a' deanamh iomraidh air Siol-
Ailpein no Clann-Ghriogair, agus
tha facal-suaicheantais na fine fein
— "Is rioghail mo dhream" — a'
toirt iomraidh air an stoc uasal bho
'n do chinn iad.
" Sliochd nan righrean duthchasach
Bha shios ann an Dùn-stathinnis,
Aig an robh crùn na h-Alb-' o thus.
'Saig a blieil dùthchas fhatliast ris."
Ri linn Sheumais IV. bha iad 'n an
cinneach ro chumhachdach, agus
cha bu bheag an sgriob de Ghaidh-
ealtachd na h-Alba a bha fo 'n
seilbh. Ach mu 'n am so thoisich
fineachan eile na duthcha air an
cinn a thoeail ann an luchuirt an
righ, agus is coltach, ciod sa bith a
bu choireach, mar bha each ag eirigh
gu'n robh Clann-Ghriogair a' call
an cas uidh air 'n uidh, gus mu
dheireadh, ri linn Sheumais V.,
Ban -righ Mairi, agus Sheumais VI.,
an deachaidh binn chruaidh a thoirt
a mach an aghaidh .Ceann-cinnidh
Chloinn-Ghriogair, agus an aghaidh
na fine gu h-iomlan, am fearainn a
bhuintinn uapa gu eucorrach, an
ainm a bhacadh, agus an ruagadh
leis na coin-luirg mar mhadraibh-
alluidh nam beann. Is beag an
t-ioghnadh, an deigh a bhi mar so air
an spuiimeadh agus air an creachadh
d'an coirichean agus an sochairean
mar iochdrain laghail, is beag an
t-ioghnadh ged bha an fhine mhi-
shealbhach so air an co-eigneachadh
gu bhi a'' cleaehdainn na seann
riaghailt, gu 'n " glacadh an ti do 'n
urrainn, agus gu 'n gleidheadh an ti
aig a bheil an comas."
Is iomadh sgeulachd agus oran
Gaidhhg a tha air an aithris agus
air an seinn gus an latha 'n diugh
feadh na Gaidhealtachd mu euchdan
agus mu dheuchainnean iomadh
curaidh d' an treubli chlaoidlite,
bhochd so, agus 'n am measg tha an
sgeul air a bheil sinn a' tighinn, mu
Phara Ruadh no mar theireadh cuid
ris " Para donn an t-sugraidh."
Bu mhac brathair athar Para
Ruadh do dhihlnach eile nach b'
fhaoin d'an cheart dream, agus b' e
sin Iain Dubh Gearr, gaisgeach cho
cruadalach agus cho teoma 's a
tharraing riabh claidheamh. Ge
b'e ciod an aimhreit anns an do
thachciir daibh a bhi mu 'n aon am
bha iad le cheile fad iomadh latha
ga'm falach fein feadh mhonaidhnean
agus fhrithean Shrath-spe agus
Bhanbh. An drast agus a rithist
thigeadh iad a nuas le bannal d'an
luchd-leanmhainn calma as an ion-
ada-tearmainn a thogail creiclie o
luchd-aiteachaidh nan cearnaidhean
272
AN GAIDHEAL.
Dara llios an Fhoghair, 1S7G.
sin, agus is iomadh bnaile lulior, Ian
a dh' fhag iad gun chrodhan.
A thaobli gu 'n robh Baile Cliè 'n
a aite fior ghoireasach aig iomall nan
garbh-chrioch, is minig a rinn iad
taghal anu air an turais-chreach-
aidh, agus a cbuir iad tbairis an
oidhcbe gus an eireadh a' gbealach,
no gus am measadh iad gu 'n robh
an rathad reidh rompa gu tighinn
gun fhios air tighean agus air
spreidh nan tuathanacli mora agus
nan uaislean a bha a chomhnuidh
anns a' cboimliearsnachd. Ged nach
àicheadhmaid gu 'n do rinn iad iom-
adh uair gniomh glan, fialaidh,
feumar aideachadh gur minic a bha
a' chuis an car eile, agus uime sin,
cha 'n iongantach ged dh' eireadh
fearg agus gamhlas an t-sluaigh 'n
an aghaidh. Chuir cuid diubh
rompa ma ta na 'm bu chomasach e,
gu 'n glacadh iad an t-ard-chreach-
adair e fein agus gu 'n sineadh iad
thairis e do cheartas.
Oidhche de na h-oidhcheannan
thainig Para Ruadh agus a chuid
daoine do Bhaile Che agus ghabh iad
sealbh na h-oidhche air tigh-osda far
an do laidh iad air ol agus air lan-
aighear nach bu bheag. Cha luaithe
rainig iad am baile na chuireadh
sanas a mach an ear 's an iar. Chaidh
ordugh a thoirt do 'n chaileig a bha
a' freasdal do na seoid i a dh' eisd-
eachd gu mion ris gach smid a bhiodh
aca, a los gu'n tuigeadh iad ciod an
àird' a bha na feara doi a thoirt orra
air an la-ar-na-mhaireach. Am measg
iomadh rud a chual i bha so, gu'm
paigheadh iad ol agus biadhtachd na
h-oidhche le fear-an-tigheachrochadh
moch air madainn. Einn muinntir
a' bhaile ullachadh mor feadh na h-
oidhche agus chaidh a shuidheachadh
gu'n cuairticheadh iad an tigh-osda
aig bristeadh na faire, agiis gu'n
glacadh iad Para Euadh soirbh no
doirbh. Fad na h-uine so bha com-
unn Pharaig agus e f hein gim smuair-
ein a' sineadh air ol agus air ruit-
eireachd air a leithidde dhoigh 's gu'n
robh iad m'an d'thainig a' mhadainn
ann an droch cor gu iad fein a sheas-
amh no a dhion anns a chomli-
strith a bha gu toiseachadh a chlisge.
Gus an gnothach a dheanarah na bu
rahiosa do Pharaig agus d'a dhaoine,
ciod a rinn a' bhanasgal mhealltach
a bha 'frithealadh orra ach gu 'n do
lion i an gunnachan Ian de chabh-
ruich, air alt 's nach gabhadh urchair
cur asda 'n uair thigeadh teinn air
na laoich. Aig an am a chaidh a
shocrachadh chaidh clag na h-eaglais
a bhualadh. Cha luaithe chuala
Mac-Griogair agus a dhaoine so na
ghrad leura iad air an casan, ghlac
iad an armachd, agus thug iad agh-
aidh air bhi mach, ach bha an tigh
air a dliion aig gach oisinn agus air
a chuairteachadh le sluagh fo Ian
uidheam chogaidh. Sheas na Gaidh-
eil gu dalma, duineil, agus thug iad
ionnsaidh air bealach a dheanarah
troimh 'n t-sluagh, ach bha an cuid
ghunnachan gun mhath clhaibh agus
cha robh aca air ach geilleachdainn
gun suil gun dull gu'm faigheadh
iad fiù cothrom teichidh. Mar so
chuireadh an sas an curaidh gun
choimeas gaisgeil, Para Euadh ]\Iac-
Griogair. Chaidh a ghleidheadh gu
teann fo shuil freiceadain agus fo
ghlais, agus goirid as a dheigh sin
thugadh a Dhuneideann e fo churam
gearrd laidir shaighdearan, a chum
's gu 'm faigheadh e binn agus peanas
air sou a lochdan agus a dhroch-
bheartan do-aireamh.
Chriochnaich an creachadair iom-
raiteach so a bheatha fa laimh a'
chrochadair, agus tha iad agradhgu
'n do rinn e an t-oran a leanas eadar
am a ghlacaidh agus a chrochaidh.
Ann an toiseach an orain tha e a'
caoidh agus a' cur sios air an ol agus
air an ruiteireachd a bu choireach
gu'n deachaidh esan a ghlacadh cho
furasda, Tha e an sin ag iomradh
Dara Mio3 an Fhoghair, 1876.
A'N GAIDHEAL.
273
air clio beag eifeachd 's a tha anns a'
gliunna an coimeas ris a' chlaidh-
eamh-mliòr agus a' caoidh dith a
chlaidheinh tlirein nacli do dhiobair
riabli e — an dith dhiublialach sin a
thug an tàraailt airsan aig an cam ud,
gu'n deachaidh a ghlacadh gun urad
agus aon duine d'a naimhdean a
tiioirt gu làr, Tha e rithist ag inns-
eadh nan robh fhios aig mninntir a
dhuthcha an càramh cruaidh anns an
robh e gu'ra b' iomadh aon a chuir-
eadh iad fein gu dragh as a leth.
agus nach bu tearc aireamh nam
maighdeannan a thairngeadh an cuid
sporan a cheannach saorsa dha ; gu
sonraichte aon te a bha a comhnaidh
ann an Srath-Spè a chuireadh gu tog-
arrach agus gu h-ealamh "ciad crùn "
— rud nach b' fhaoin 's an am sin —
g'a fhuasgladh. Aig deireadh an
orain tha e a' tagar gu laidir r'a f hear-
cinnidh agus ga charaid, Iain Dubh
Gearr, agus ga 'bhrosnachadh gus
gach seol agus doigh ga chur an
cleachdamh a mheasadh e eifeachd-
ach no coltach air son a' chiomaich
bhochd a chur mar sgaoil.
Oean Phaea Kuaidh Mhic-Griogair.
Mile mallachd do 'n òl,
'S mairg a dheanadh dheth pòit,
'S e mo mhealiadli gu mor a fhuarr mi.
Mo mhallaclid do' n dram
Chuir an daoracla am cheann,
'N uair ghlac iad 's an Airde-tuath mi.
Mu 'n d' fhuair mi bhi mach,
'S a bhi 'm armachd gu ceart,
Bha rag mheirlich nan cearc m'an
cuairt domh.
Bha tri fichead a's triuir,
Ga mo ruith a dh-aon lùb,
Gus'n a bhuain iad mo lùth 's mo
luaths bhuam.
Bidh mo mhallachd gu brath
Air a' ghunn' air son airm
An deigh a' mheallaidh 's na tair' a
fhuair mi.
Ged gheobhainn domh fein
Lan buaile de spreidh
B' annsa claidheamh fo m' Bg^ith
's an uair ud.
Naile, 's mis' tha fo nair'
Gu'n do ghlac iad mi slàn
A's nach d' thug mi fear bkn no
ruadh dhiubh !
Na'n robh iios mi bhi 'n sàs.
Gun duil f aasgiaidh gu brath,
'S lionmhor ghabhadh mo phkirt
's an uair so.
'S iomadh maighdean ghlan, ùr,
Chluinnteadh farum a gùin,
Chuireadh a crhin ga m' fhuasgladh.
Gu bheil te dhiubh 'n Srath-Sp^,
'S na 'n robh fhios aice fhein,
Ghrad chuireadh i ceud gu luath
dhiubh.
Ach, Iain Duibh, tog a mach
'S thoir na dh' fhaodas tu leat,
Agus cuimhnich a' bheairt bu
dual dhuit.
Na 'm biodh tusa fo ghlais,
Agus mise bhi as,
Naile, cbumainn mo chas gle
luaineach !
Sin agad, ma ta, sgeuLichd Phara
Ruaidh Mhic Griogair mar fhuair
mi aig " Gleann-mor " i. Co aige
tha fios, bho 'n fhuair sinn bias air
Clann-Ghriogair, nach bi cothrom
againn air rud-eigin a radh orra
f hathast m' an tig an Fheill-Brighde.
Is i mo bharail fhein na 'n tugadh
tu air falbh Clann-Ghriogair nach
biodh ann an cuid mhòr de dh-
eachdraidh na Gaidhealtachd ach
" marag gun gheir."
Mac-Mharcuis.
AN CEANNAICHE EAD-
AILTEACH. ■
LE CHARLES LAMB.
Bha ludhach d' am b' ainm Shy-
lock a chomhnuidh ann am baile-
mor Venice, anns an Eadailt ; bha
e 'n a dhuine ro shanntach, agus le
bhi a' cur a chuid airgid a mach air
riadh ard am measg nan ceaunaich-
ean Criosdail chuir e beairteas mor
cruinn. Bha Shylock 'n a dhuine
cruaidh-chridheach agus fuathasach
18
274
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Fhoghair, 1876
teann ann an tagar air ais 'airgiod-
iasaid; bha, uime sin, fuath nach bu
bheag aig a' li-uile duine ceart,
cothromach dha, agus gu sonraichte
aig Antonio, ceannaiclie eg a bha
anns a' bhaile ; agus bha neo-ar-
thaing urad fhuatli aig Shylock
dhasan, oir bha e 'n a chleachdadh
aige airgiod a thoirt do dliaoine air
choingheall agus cha 'n iarradh 's
cha ghabhadh e riadh bho dhuine ;
bha, leis a so, gamhlas nach robh
faoin eadar an t-Iudhach sanntach
so agus an ceannaiche iochdmhor
Antonio. Cha robh. uair a thach-
radh Antonio air an ludhach aig a'
mhargadh nach biodh e 'g a tham-
ailteachadh le bhi 'tilgeil air a chuid
rèidh agus a chleachdainnean spioc-
ach, cruaidh; rud ris an eisdeadh an
t- ludhach gu ciuin, macanta, na'm b'
fhior, am feadh 's a bha e aig a'
cheart am a cur roimhe gu 'm biodh
dioghaltas aige.
Cha robh air an t-saoghal duine
a bu chaoimhneile agus a bu ghloine
na Antonio, no fear a bu chuirteile
'n a ghluasad ; a dh-aon f hacal, cha
robh 's an Eadailt gu leir duine anns
an faicteadh tuilleadh de mhoralachd
nan seann Romanach. Bha e fo
mbor ghradh aig muinntir a' bhaile;
ach b' e Bassanio, flath og Eadailt-
each, caraid a bu dluithe d' a chridhe.
Bha aig Bassanio oighreachd bheag,
ach mar is minig a thachras do
dhaoine oga aig a bheil inbh ard 's
gun ach sporan beag, chaidh e roimh
'chuid maoin le caithe-beatha cosdail
OS cionn a chomais. An uair a
bhiodh Bassanio gann de dh-airgiod,
chuidicheadh Antonio e; bha iad
mar nach biodh ach aon chridhe
agus aon sporan eatorra.
Thainig Bassanio aon latha gu
Antenio agus dh' innis e dha gu' n
robh a rlin air a chor a leasachadh
le mnaoi-uasail air an robh e an gaol
a phosadh ; gu 'n robh a h-athair
marbh, agus gu 'n d' f hag e oighr-
eachd mhor aice ; gu 'm b' abhaist
da am feadh 's a bha a h-athair beo
a bhi a' taghal a tighe, agus gu 'n
d' thug e an aire gu 'n robh i ag
amharc air le suilean gaoil a bha
mar gu 'm b' eadh le teachdaireachd
bhalbh ag radh ris gu'm b'e 'bheatha
tighinn ; ach air dha bhi gun airgiod
g'a chur fhein ann an uidheim
fhreagarraich do dh-fhear a bha an
geall air mnaoi-uasail cho beairteach,
ghuidh e air Antonio cur ris gach
fabhor a bhuilich e air roimhe so le
tri mile bonn oir a thoirt da air
choingheall. Cha robh an t-airgiod
tioram deas aig Antonio a bheireadh
e dha aig an am, ach bha suil aige
ri luingeis Ian bathair a bhi dhacb-
aidh gun dail, agus thuirt e gun
ruigeadh e Shylock an ceannaiche
ludhach, agus gu 'm faigheadh e
iasad an airgid uaith air creideas
nan long a bha a' tighinn gu cal-
adh.
Chaidh Antonio agus Bassanio
comhladh a dh-ionnsaidh Shylock,
agus dh' iarr Antonio iasad thri
mile bonn oir air an ludhach, aig
riadh 's a bith a thoilicheadh e, ri
bhi air a phaigheadh a luach a'
bhathair a bha 'n a chuid luingeis
air a' chuan. Air a chluinntinn so
do 'n ludhach thuirt e ris fhein:
" Ma gheobh raise cothrom air aon
uair mar sàsaich mise an gamhlas a
tha agam dha ! Tha fuath aige d'ar
cinneach ludhach ; tha e a toirt
airgid-iasaid a nasgaidh ; agu sam
measg nan ceannaichean anns a'
mhargadh cha 'n 'eil de thlachd aige
ach a bhi ga m' smàdadh a chionn
bhi a' tagar rcidh air son mo chuid
iasad. Mallaichte gu 'n lobh mo
chinneadh mur crean e air!" An
uair a mhothaich Antonio gu 'n robh
e mar so a' meorachadh ris fhein
gun f hacal freagairt a' tighinn uaith,
agus esan an cabhaig air son an
airgid, thuirt e, " Shylock, an cluinn
thu mi Ì an toir thu dhomh an t-
Dara Mios an Fhoghair, 1876.
AN GAIDHEAL.
275
airgiod a dh' ainraich mi?" Fhreag-
air an t-Iudhach, "Antonio uasail,
air a' mbargadh is trie agus clia b'
ainneamh a rinn tbu tàir orm air son
mo cbuid airgid, agus mo riadh
dligbeach, agus cbuir mi suas
leis gu foigbidneacb, oir is e
fulangas suaicbeantas ar cinnidh gu
leir; agus tbeireadh tu nacb robb
annam acb ana-creideacb, madadb
graineil, agus tbilgeadb tu smugaid
tbaireil air mo tbrusgan ludbacb,
agus bbreabadb tu uait mi mar nacb
biodb agad annam acb cii. Acb a
nis, a reir coltais, tba tbu am feum
mo cbuideacbaidb ; agus tbigidh tu
am ionnsaidb agus tbeir tbu, Shy-
locJi, thoir dhomh airgiod. Am bi
airgiod aig cu? An urrainn do
mbadadb iasad tbri mile bonn oir a
tboirt do dhuine 1 An sleucbd mise,
nis, gu b-umbal agus an abair mi, A
dhuine mbaitb, tbilg tbu smugaid
orm Diciadain so cbaidh, aig am eile
tbuirt tbu madadb riura, agus an
eirig do mbodb agus do cbaoimhneis
tba mi 'dol a tboirt airgid duit."
Fbreagair Antonio, " Tlia e gle
cboltacb gu 'n goir mi an t-ainm
ceudna riut a ritbist, gu 'n tilg mi
smugaid ort, agus gu'n breab mi
nam a ritbist tbu. Ma ni tbu de
cbombstatb ail t-airgiod a tboirt
domb, na toir seacbad e dbombsa
mar do d' cbaraid, acb mar gu'n
tugadb tu air iasad dbomb e mar do
d' nambaid, a los, ma bbristeas mise,
gur urrainn duit le agbaidb is f bearr
a tbagar air ais le costas agUs le
ùnlagb." " Faic a nis." arsa Shy-
lock, " mar tba tbu ga d' cliur fhein
an corruich. Bbitbinnsa cairdeil riut
agus bu mbiann leam tbu bbi caird-
eil rium. Leigidh mi air dhioch-
uinihne gacb tair a rinn tbu orm.
Ni mi cobhair air d' uireasbbaidb,
agus cha 'n iarr mi peighinn de riadh
air son mo cbuid airgid." Ghabb
Antonio iogbnadh morris an tairgse
f hialaidh so ; agus tbuirt Shylock,
agus e fatbast a' gabhail air a bbi
toileacb caoimbneas a nochdadh
agus gu 'n robb e ga 'dheanamb gu
leir air son gaol Antonio a chosnadb,
gu 'n tugadb e dlia an tri mile bonn
oir agus nacb iarradh e peighinn
reidb ; acb a mhain so, gu'n rachadh
Antonio leis a db-ionnsaidb fir-
lagba, agus air son àbbachd gu 'n
cuireadh e ainm ri gealladh, mur
I paigbeadh e air ais an t-airgiod air
a leitbid so a latlia gu 'n dioladh e
punnd d' a f heoil, ri bbi air a ghearr-
adh a aite sa bith d' a chorp a
thoilicbeadh an t-Iudbacb.
" Tlia mi toileacb," ars' Antonio ;
" cuiridb mi m' ainm ris a' gbealladb,
agus aidicbidb mi gu bheil baigheal-
achd anns an ludbacb an deigh a'
b-uile rud a tb' ann." Tliuirt Bass-
anio nacb leigeadb e le Antonio
ainm a cbur ri leitbid sin de gbeall-
adb air a shon-san ; acb coma, cbuir
Antonio roimhe gu 'n deanadh e e,
oir bha e Ian chinnteach m' an tig-
eadh latba paigbeadh a gheallaidh
gu 'm biodb a luingeis air an ais
luchdaichte le luach an airgid thairis
a's thairis.
A' cluinntinn a' cbonnsachaidli a
bha eadar an dithis, gblaodb an t-
ludbach, "0 Abrabaim, m' athair,
nacb ambarusacb na daoine na
Criosdaidhean sin fhein! tba iad
cho cleacbdte ri buntainn gu cruaidh.
's gu bheil iad am beaclid gu bheil
muinntir eile cho dona riutha fein.
Guidbeam ort, a Bhassanio, innis so
dhomh ; mur seasadh e a latba, ciod
a' bhuannacbd a bhiodb anns a'
gheall dombsal Punnd de f heoil
duine air a ghearradh bharr a chol-
uinn, cha 'n 'eil e cho luachmhor no
cho buannacbdor ri muilt-f heoil no
ri mairt-fbeoil. A chosnadh a
dheadh-gbean tba mi a' tairgseadb
a' chairdeis so : ma ghabhas e e is
math ; mur gabb, slan leat."
Mu dbeireadh, an agbaidb comb-
airle Bhassanio, a bha ambarusacb
276
AN GAIDHEAL.
Dara Mlos an Fhoghair, 1S76.
mu 'n ludliach, a dh-aindeoin na
thuirt e mu 'dlieadh-run anns a clibis,
agus nacli robh idir toileach gu'n
cuireadh a charaid e fein fo chunnart
a leithid de plieanas graineil as a
leth-san, chuir Antonio 'ainm ris
a'gliealladh, a' smuaineachadh nach
robh e, mar thuirt an t- ludhach, ach
air son àbhachd.
Bha a' bhan-oighre bheairteach a
bha Bassanio a' cur roimhe a phosadh
a chomhnuidh dluth do bhaile-mor
Venice, aig aite d'an goirear Belmont:
b'e a h-ainm Portia, agus ann an
buaidhean agus maisealachd inntinn
agus pearsa cha robh a coimeas ri
fhaotainn. An uair a f huair Bass-
anio an t-airgiod air son an do chuir
a charaid Antonio e fein fo leithid
de chuing, thog e air à Belmont le
mor ghreadhnachas, a' toirt leis mar
ghille-cuim lasgaire og d' am b'
ainm Gratiano. Shoirbhichgu math
le Bassanio anns an t-suiridh, agus
gheall Portia ann an uine ghoirid a
ghabhail mar a fear-posda.
Dh' aidich Bassanio do Phortia
nach robh saibhreas aige agus nach
robh aige gu uaill a dheanamh as
ach fuil uasal agus sinnsireachd
chliuiteach ; b' iad a bhuaidhean
fiughantach a ghluais a gaol-se, agus
bha beairteas gu leoir aice mar bha
gun suil ri saibhreas le a fear-posda,
uime sin fhreagair i le maldachd
ghrinn, mar bu oihath a bh' aithne
dhi, gu'm b' fhearr leatha gu'n robh
i mile uair na bu mhaisiche na bha
i, chum 's gu'm biodh i airidh air ;
agus an sin thoisich Portia eireachd-
ail air cur sios oirre fhein, ag radh
nach robh innte ach caileag gun
fhoghlum gun sgoil, gun sgil, ach
nach robh i f hathast cho scan 's nach
b'urrainn di ionnsachadh, agus gu'n
cuireadh i i-fein fo 'churam-san gu
bhi air a seoladh agus air a riaghl-
adh leis anns gach ni ; agus ars' ise,
' Mi fhein agus na bhuineas domh
is leatsa. An de, a Bhassanio, bha
mi am bhaintighearna air an luch-
uirt aillidh so, am uachdran orm
fhein, agus am bhana-mhaigistir
air na seirbheisich sin ; ach a nis
mo thighearna, is leatsa an tigh so
na seirbheisich sin, agus mi fhein ;
tha mi ga 'm buileachadh ort leis an
f hainne so ; " agus shin i am fàiune
do Bhassanio. Bha Bassanio air a
lionadh le taingealachd agus le ioghn-
adh ri faicinn cho grinn 's a ghabh
Portia uasal, bheairteach ri duine
mar bha esan nach robh an seilbh
air saibhreas no inbh; chab' urrainn
e a thoil-inntinn, agus a ghradh do'n
mhnaoi-uasail a chuir a leithid a dh-
urram air a chur an ceill ach ann
am briathran bristeach gaoil agus
buidheachais ; a' cur , an fhàinne
air a mheur gheall e nach dealaich-
eadh e ris gu lath a a bhàis.
Bha Gratiano agus Nerissa, bean-
choimhideachd Phortia a' feitheamli
air an triath og agus air a' mhnaoi-
uasail an uair a thug Portia a geall-
adh cho suilbhear gu 'm biodh i 'n a
ceile ghaoil aig Bassanio ; agus
ghuidh Gratiano gach sonas agus
àgh do 'n charaid ghrinn, aig a'
cheart am ag iarraidh cead a bhi air
a phosadh e fein air an aon latha
riuthasan. " Le m' uile chridhe, a
Ghratiano," arsa Bassanio " ma dh'
amaiseas tu air leannan."
Thuirt Gratiano ris gu 'n robh e
an gaol air Nerissa, bean-choimh-
ideachd na mnaoi-uaisle, Portia,
agus gu 'n do gheall i gu 'm posadh
ise esan na 'n gabhadh Portia
Bassanio. Dh' fheoraich Portia de
Nerissa an robh so fior. Fhreagair
Nerissa, " Ma 's e ur toil e, tha e
fior, cha 'n 'eil d' ar dith ach ur
cead fein." Dh' aontaich Portia gu
toileach, agus thuirt Bassanio gu
cridheil, " A Ghratiano, cuiridh do
bhanais am barraehd urraim air a'
chuirm-bhainnse againne; mo bheanu-
achd oirbh,"
Bha sonas nan càra,idean grinne
Dara Jlios an Fhoghair, 1S76.
AN GAIDHEAL.
277
air a bhristeadh gu dòlasacli ann am
meadhon na h-iomairt so, le teachd-
aire a thainig orra a' giulan litreacli
bho Antonio a' cur an ceill naidh-
eachd ro bhronach. An uair a
leugh Bassanio litir Antonio mhlithi
e neul, air alt 's gu'n do shaoil Portia
gu 'n d' f liuair e fios mu bhàs caraid
ghaoil air chor-eigin ; agus mar dli'
fheoraich i ciod an sgeul a chuir a'
leithid a mliulad air, fhreagair e,
"a Phortia mo ghaoil, so agad
briathran is mi-tliaitniche a thainig
riabh o bharr pinn. A bhean-uasal
mo ruin, an uair a dh' aidich
mi mo ghaol duit an toiseach
dh' innis mi gu saor gu 'n
robh na bh' agam de bheairteas a'
ruith ann am chuisle ; ach bu
choir dhomh 's an am innseadh a
thuilleadh air sin gu 'n robh mi na
bu bhochda na ged nach biodh dad
idir agam, gvi 'n robh mi ann an
ainfhach." Chuir Bassanio an sin
an ceill do Phortia gach ni a tha
air aithris an so, mar f huair e airgiod
coinghill bho Antonio ; mar f huair
Antonio bho Shylock an t-Iudhach
e ; mu 'n ghealladh ris an do chuir
Antonio 'ainm, gu 'n tugadh e punnd
d' a fheoil fein do 'n ludhach mur
paigheadh e an t-airgiod air an latha
a chaidh a shocrachadh, agus an sin
leugh Bassanio litir Antonio, mar a
leanas : A Bhassanio, a dhidne mo
ghaoU, tha mo luingeis uile air an
call, feimaidh mi an f-hilagh iocadh
do 'u ludhach ; agus a thaobh gu 'r
aocomasach e mi hhi beo an deigh sin
a dheanamh, bu mhatii learn d'fhaicinn
ail am mo bhais. Ach dean an rud
a chi thu freagarrach ; mur loir do
ghràdh dhomhsa art tighinn, na tugadh
mo litir ort." '*M' fheudail de na
feara," arsa Portia, " cuir gach
gnothach troimh do lamhan gun
dàil agus tog ort; bheir mi dhuit
de dh-òr na phaigheas an t-iinlagh
ged bhiodh e f hichead urad 's a tha
e, m! am fulling mi gu' n cailleadh
an caraid caomh so fuiltean d' a
cheann air son mo Bhassanio ; agus
a chionn gu 'm bi mi air pris cho
mor a phaigheadh air do shon, bidh
an tuilleadh gaoil agam ort." Thuirt
Portia an sin gu 'm posadh i Bassanio
mu 'm falbhadh e, a los gu 'ra biodh
coir dhligheach aige air an airgiod ;
agus an latha sin fein chaidh am
posadh. Chaidh Gratiano aig a'
cheart am a phòsadh ri Nerissa;
agus thog Bassanio agus Gratiano
orra ann an cabhaig do bhaile Venice
far an d' f huair Bassanio Antonio
bochd ann am priosan. Bha an
latha air an robh aige ris an airgiod a
phaigheadh air dol seathad, agus
dhiult an t-Iudhach an-iochdmhor
an t-airgiod an uair a thairg Bassanio
dha e ; cha ghabhadh e ni sa bith
ach punnd de fheoil Antonio. Chaidh
latha a shuidheachadh air son na
cuise a thoirt air a h-aghaidh aig
mod an lathair Dhiiic Venice, agus
bha Bassanio a' feitheamh latha na
cùiite fo churam agus fo iomacheist
mhòir.
Eadar. le I. ]\1acillebhain.
{Ri leantainn.)
SOP AS GACH SEID.
Tha'n leisg a' siubhal gu mall, agus cha'n
fhad gus an dean bochduinn gr^im oirre.
Tha caraid amaideacli moran nis triob-
laidiclie na namliaid a ta glic.
Seasaidh an fhirinn gu daingeann air
aOn cbois, an uair nach seas a' bhrèug ach
gu cugalach air tri.
Gabh gu cridhe gu'm meudaich eolas am
peacadh, mar bi an cridhe air a theagasg,
CO maith ris a' cheann.
Tha an duine sin a ta 'caitheadh a
bheatha fein, mar is coir da a dheanamh,
cimiteach gu'm faigh e bàs mar is coir da
f haotuinn, tbigeadh e luath no mall.
Is e ar cridhe fein, agus cha'n iad barail-
ean sluaigh eile, a bhuilicheas meas agus
urram oirnn am measg ar co'-chreutairean
fein.
278
AN GAIDHEAL.
Darapiois an Fhoghair, 1876.
Tha fireantachd mar chloich-chinn na
h-oisinn, ann au gihlan an duine. Gidh-
eadh, mar bi i air a ateidheachadh gu
daingean ann an lithibh na h-oige, bithidh
gaoid a' chaoidh anns a' chaith-beatha.
" Tlia duine a' toirt breith air fein leis
gach focal a ta tuiteam o 'bhilibh. Le
thoil fein, no an aghaidb na toil aige fein,
tha a dhealbh air a tharrning ann an
sùilibh sluaigh eile leis gaoh briathar a
Ikbhras e."
Feumaidh an duine sin dichioll a dhean-
a,mh le uile chridhe fein a ta steidhichte air
deagh aijim fha,otuinn dha fein 'san t-
saogbal, — e fein a thogail suas gu h-inbh'
urramaich 'na la 's na linn-fein agus air
deagh dhtirachd a choimhearsnaich a
chosnadh dha fein.
Dean mar a leanas, agus togaidh tu
cuimhneachan dhuit fein a bhjos buan-
mhaireannach. Sgriobh t-ainm fein le
cairdeas, gradh, agus trocair air cridheach-
aibh na muinntir sin a thachaireas ort
bliadhn' an deigh bliadhna, agus cha di-
chuimhnichear thu gu brath.
Tha beatha an duine air a roinn 'na tri
earrannaibh, agus is iad sin, an earrann a
bha, an earrann a ta, agus an earrann a
bhitheas. Bu choir duinn a bhi air ar tea-
gasg leis an am a chaidh seachad,- — buann-
achd fhaotuinn o'n am a ta làthair, agus
gu bhi 'gar gii^lan fein ni's leàrr air son
an ama ri teachd.
Tha deagh eiseimpleir chum buannachd
do-thuigsinn do'n chinne-daoine, agus tha
cumhachd ana-barrach mòr aice thairis
orrasan ris am bheil sinn a' còmhi-adh. Is
riaghailt bheò so a theagaisgeas daoine
gu'n dragh sam bith ; agus a dh' fh^uchas
doibh an cionta gun mhaoidh gun mhas-
ladh sam bith.
Tha seann daoine ann naeh urrainn cur
suas le Builbhearachd agus beothalas na h-
oige ; ach dh' f hèudadh iad eeart eo maith
coire fhaotuinn do'n earracb do bhrigh gur
e an t-km e air son teachd nam blàth agus
nan duilleach, agus cha'n e an t-àm am tend
diiil a bhi aca gu'm faigh iad measan agus
toradh an fhoghair.
Tha daoine glic a' measgadh cridhealais
neochiontaich maille ris na nitbibh a' ta
'cur ciiraim orra mar dhòchas aon chuid
gu'n dichuimhnich iad na nithe sin, no gu'n
toir iad buaidh orra. Ach tha iadsan a ta
'gan toirt fein thairis do'n mhisg air son
suaimhneis inntinn a' deanamh an dichill
chum bròn a leigheas le amaideachd agus
cuthach.
Cha'n e saibhreas mòr, no fuil uasal a ni
duine sona. Tha 'n da chuid aig mòran de
na daoinibh a's truaighe air an talamh. Is
sona, siochail, beannaichte, an ti sin aig am
bheil cumhachd gu cur suas gu foighidinn-
each le dèuchannaibh, agus aig am bheil
taingeileachd gu comhf hurtachd a shealbh-
achadh. Tha 'n ti sin a' tarruing sonais à
cilisibh èugsamhla na beatha, agus eirichidh
gu maith dha a bhos agus tball. Smuain-
ich air so, agus bi glic.
Tha cleachdadh dichill 'na bhauannachd
mhòir air a sgath fein. Is e so fior shaorsa
an duine sin a ta iriosal. Tha e 'cur deala-
chaidh ro chomharraichte eadar e agus an
neach sin eile a tha ciontach agus truagh.
Is e so fior shuaicheantas an urraima ta aige
'san t-saoghal, agus is e so a bheir air gu'n
abair e, — " Tha mi a' cumail m' àite fein a'm
measg mo cho'-chreutairean, a chionn gu'n
do choisinn mi e." Tha e 'ga fhaicinn fein
saor agus neo-eiseimeileach, agus anns gach
comunn feudaidh e a cheann fein a thogail
suas.
A thaobh ar teachd-an-tir tha moran
deth 'ga mhilleadh le ana-caitlieadh. Fàgar
cuiddheth 'narsoithichibh, — thfid cuid dhetl^
'san teine, — agus tilgear cuid dheth a mach.
Tha e cinnteach gum' bheil comas againn
airsoadheanamh, oirisleinnfeine. Cheann-
aich no choisinn sinn e. Phaigh sinn am
fuineadair, agus am feoladair, ach cha do
phaigh sinn Esan a rinn ar teachd-an-tir,
agus cha'n urrainn sinn ath-dhioladh a dhean-
amh Dha-san le h-airgiod no le h-or.
Uaith-san tha sinn a' faotuinn ni's leòir air
son ar feumalachd fein, ach cha'n 'eil sinn
a' faotuinn coir. Uaith-san gu ana-caith-
eadh a dheanamh air a' chuid a's lugha de
thoirbheartas a' fhreasdail fein d'ar taobh.
Seideadh na gaothan, agus eireadh tonna
an amhghair, mu'n cuaii-t duit mar a dh'
fheudas iad, ach na cuireadh iad bruaillean
ort. Rach air t-aghaidh air slighe na firinn
agiis a' cheartais, agus bithidh tu daingean
mar chreig. Suidhich thu fein air treibh-
dhireas, agus cuir gach anradh agus aimh-
leas gu'n dulan. Ma dh' eireas mu'n cuairt
duit luchd-tuaileis le'n teangaidh nimhnich,
agus ma ni iad an dichioll chum smal a
thoirt air do dheagh chliu, na toir feairt
orra. Amhairc air gach aon diubh gu dian
'an clar an aodainn, agus na fosgail do
bheul. Giulain thu fein gu direach, biodh
do ghiulan glic agus ionraic, — agus thugadh
ciuineas do ghnuis, agnis macantas do
bheatha a' bhreug dhoibhsan maraon, leis
am bu mhiann do chlaoidh, do sharuchadh,
agus do emkladh as.
Dara Mios an Fhoghair, 1876.
AX GAIDHEAL.
HEM AX DUBH.
ORAX LUADHAIDH.
Gleus a.
M > Gu beothail.
^ Fine.
*
#?-^E?--C,-J_-^
t=«-*-" p^p-l
~^Vl-^
^-?—
Li:d.,m I r.,m:d,Si.- L,:{i.,r i mini | M.,nl:In,^.-lm:IIl,s.-
&-^-^
i^-S
B.C.
^^^^^^^^^^^m
L.,s :m,r.-!m:ni,s.- Li.,1 : d 1 1 . s.m : m E.,d : ti,Si.- i
XoTE. — This peculiar favourite song is ver\' old. It used to be, and I doubt not still
is, sung with much spirit by Highland women when fulling cloth; it is a genuine "Oran
luadhaidh." This complete version which I send you was supplied by that indefatigable
Celtic Tiresias, the Rev. Mr. Stewart, Xether-Lochaber, to the Oban Tirnes. There
are a few slight irregularities in the rhythm, but I hope your musical readers vdU, by a
little manipidation in dividing the syllables of either text or music, be able to sing it.
Each stanza after the first commences where the music is marked with an asterisk. In
the first stanza, your readers will require to supply an additional short note (mt to the
words "Xa'n," which I have bracketed, in order that the syllable "èisd" may faU upon
the accented note following the bar beside the asterisk. J. W.
H^mam dubh, hi ri och-ro,
H^man dubh, hù 6.
(i*^a'n) èisdeadh sibh, hèman dubh,
Eium, a mhnathan, hèman dubh,
Dh' innsinn sgeul, hi ri ho rd,
Dhuibh air m' athais —
H^man dubh, hi ri och-ro,
dubh, hù 6.
Dh' innsinn sgeul, heman dubh,
Dhuibh air m' athais, he'man dubh,
Gu bheU mo leannan, hi ri ho rd,
Ard 's an fhaodhail.
Hdman dubh, hi ri och-ro
Hdman dubh, hù d.
Gu bheil mo leannan, hdman dubh,
Ard 's an fhaodhail, heman dubh,
Cha'n fhaod mo ghaol, hi ri ho rd,
Feia an taghal
H^man dubh, &c.
Cha'n fhaod, &c.
Oganach donn, hi ri ho rd,
Deas fo 'chlaidheamh
Heman dubh, &c.
Oganach, &c.
'X oidhche bha mi, hi ri ho rd,
'N airidh lochain.
Heman dubh, &c.
'X oidhche, &c.
Cha robh e arm, hi ri ho rd,
Fear do choltais.
Heman dubh, &c.
Cha robh, &c.
Bho nach maireann, hi ri ho rd,
Fionn no Oisean ;
Heman dubh, &c.
Bho nach, &c.
Xo Diarmaid donn, hi ri ho rd,
]Mac righ Lochlainn,
Heman dubh, &c.
Xo Diarmaid, &c.
Ged tha mise, hi ri ho rd,
'M uiseig riabhaich;
Heman dubh, &c.
Ged tha, &c.
Aigeannach, trom, hi ri ho rd,
Gun bhi sgiamhach,
Heman dubh, &c.
Aigeannach, &c.
Thainig teachdair, hi ri ho rd,
Xis ga m' iarraidh —
Heman dubh, &q.
280
AN GAIDHEAL.
Dara Mios an Fhoghair, 187
Thainig, &c.
Dithis an iiiridh, hi ri ho t6,
'S triuir am bliadhna.
Heman dubh, &c.
Dithis an, &c.
Gille 'a litir, hi ri ho rd,
Each a's diollaid.
Heman dubh, &c.
Gille, &c.
Falaire dhonn, hi ri ho rd,
Spuir a's srian innt'.
Heman dubh,&c.
Falaire, &c.
Teachdaireachd, hi ri ho t6,
Bho mhac an larla.
H^man dubh, &c.
Teachdaireachd, &c,
Na'n robh miae, hi ri ho rd,
Am ghille-biatachd,
Heman dubh, &c.
Na'n robh, &c.
'N dorus sabhail, hi ri ho rd,
Bheirinn biadh dhi.
H^man dubh, &c.
'N dorus, &c.
Bheirinn fodar, hi ri ho rd,
Agus fiar dhi.
Heman dubh, &c.
Bheirinn, &c.
Bheirinn cruithneachd, hi ri ho rd,
'S bheirinn siol dhi.
Heman dubh, &c.
Bheirinn cruith., &c.
'S greis fhalaireachd, hi ri ho rd.
Air an t-sliabh dhi.
Hdman dubh, &c,
Greis, &c.
'D è ged tha, hi ri ho rd,
Cha ghabh mi 'm bliadhna.
Heman dubh, &c.
'D è ged, &c.
B' annsa leam, hi ri ho rd,
Mac Anna riabhaich.
Hdman dubh, &c.
B' annsa, &c.
'G am bi na h-eich, hi ri ho rd,
IVIhor air shrianaibh,
Hdman dubh, &c.
'G am bi, &c.
Na h-eich dhonna, hi ri ho rd,
Throma, dhiolldach.
Hdman dubh, &c.
Na h-eich, &c.
Ach na'm bithinn, hi ri ho rd,
'N riochd na h-eala,
Heman dubh, &c.
Ach na 'm, &c.
Shiiamhainn an caol, hi ri ho rd,
'S rachainn thairis.
Heman dubh, &c.
Shnamhainn, &c.
Dh' fhios an aite, hi ri ho rd,
'M beil mo leannan,
Hdman dubh, &c.
Dh' fhios, &c.
'S chuirinn fàradh, hi ri ho rd,
Ris a' chaisteal.
Hdman dubh, &c.
'S chuirinn, &c.
'S bheirinn a mach, hi ri ho rd,
Mor nigh'n Lachainn.
Hdman dubh, &c.
'S bheirinn, &c,
'S, a Mhic Dhò'uill Duibh, hi ri ho rd,
A Lochabar
Hdman dubh, &c.
'S, a Mhic, &c.
'S truagh, a Righ, hi ri ho rd,
'S gun mi agad !
Hdman dubh, &c.
'S truagh, &c.
Ge b' e aite, hi ri ho rd,
'M beil do leaba.
Heman dubh, &c.
Ge b' e, &c.
'M bun nan craobh, hi ri ho rd
'M barr nam baideal,
Hdman dubh, &c.
'M bun, &c.
No air bord, hi ri ho rd,
Luinge faide.
Hdman dubh,
No air, &c.
No air mor-chuan, hi ri ho rd,
Gorm an aigeil.
Hdman dubh, &c.
No air, &c.
'N ddis mo chur, hi ri ho rd,
'N ddis mo chatha;
Hdman diibh, &c.
'N ddis, &c.
'N ddis mo dheoch, hi ri ho rd,
Uisge bheatha !
H^man dubh, hi ri och-ro,
Hdman dubh, hù d.
THE G^^EL,
ENGLISH DEPAPvTBISNT.
Vol. V.
SEPTEMBER 1876.
No. 57.
1. Ele^ients of Gaelic Grajsi^lir, I
in Four Parts : By Alexander '■
Stewart, minister of the Gospel
at Dingwall. Third edition re- j
vised, with Preface by the Rev. ]
Dr. M'Lauchlan. Edinburgh:
Maclachlan & Stewart. London: |
Simpkin, Marshall & Co. 1876.
2. ELE:iiEXTARy Lessons in Gaelic
Reading, Geam^iar and Con- I
STRUCTJON, with a Key and J
Vocabulary. Inverness : the ;
Highlander Office. Edinburgh :
Maclachlan & Stewart. Glas-
gow : William Love, Argyle
Street, and all Booksellers.
1876. Price One ShilUng.
Our readers will not expect that |
Stewart's Gaelic Graìimar will |
be reviewed in this Magazine.
We place it at the head of this para-
graph, simply because, in the many
commendatory notices taken of it in
the press, some reviewers stated it
as a drawback to the usefulness of
the volume that exercises in Gaelic
Grammar were not added to it by
way of Appendix. As mentioned in
the preface, it was at one time con-
templated to give grammatical ex-
ercises, but the idea was, after
mature consideration, abandoned.
This desideratum has been oppoi*-
tunely and ably supplied by the
"Elementary Lessons in Gaelic,"
printed from time to time in the
Highlander newspaper, and after-
wards collected and published in
the little volume before us.
jNIr. MacBean's " Gaelic Lessons "
is the first attempt, so far as we are
aware, made to put in the hands of
the Gaelic teacher and pupil a series
of lessons in reading, grammar, and
construction, graduated to suit the
progi'ess of the scholar from the easy
to the more difficult. All first
attempts are more or less chargeable
with imperfection, nor do we say
that Mr. MacBean's treatise is an
exception to the universal law. We
do not mean to dwell on the imper-
fections. In comparison with the
real merits of the work, they are but
few in number and of trivial import-
ance. Mr. MacBean has no doubt
found them out himself, and has been
informed of them by others, long
before now. The plan of the book
is well conceived and successfully
carried out. We cordially commend it
as an excellent aud safe guide
to the daily increasing number of
students Avho do not consider that
a guide is unnecessary in learning
to read and write the Gaelic language
with ease and accuracy.
MY CIRCULAR NOTES.*
Ant production from the pen of
Mr. Campbell will be read vrith in-
terest by Scottish Highlanders
wherever situated. No living man
expended so much time, labour, and
money in collecting and publishing
the floating and rapidly-perishing
* My Circular Notes. Extracts from
Journals, Letters sent Home, Geological
and other Notes, written while traveUing
westwards ro\uid the world, from July 6,
1874 to July 6, 1875. By J. F. Camp-
bell, author of "Frost and Fire." London:
Macmillan & Co. 1876.
282
THE GAEL.
September, 1876.
literature of the Gael in this country t
as Mr. Campbell did. The " West l
Highland Tales " and " Leabhar na {
Feinne" will be to future genera-
tions the most permanent and reli-
able record of the kind of intellec-
tual nutriment which our people,
almost down to our own day, so
eagerly devoured. Whether we ac-
ceptorreject the conclusions at which
Mr. Campbell has arrived regard-
ing the debated questions of Gaelic
literature, we must admit that he
had before him a larger mass of
material for forming a correct judg-
ment than any predecessor in this
field ever had; that he placed a
great portion of this material before
the world exactly as he got it; that
he expressed his own views with
the most perfect clea.rness and
frankness; and that when, upon
further consideration, he found
cause to change his convictions, he
made no scruple of publicly declar-
ing the change.
The " Circular Notes " introduce
us to other scenes and other lands.
In many respects they are deeply
interesting. They appear to us to
possess all the excellencies and, we
regret to say, more than all the
defects of the volumes upon Gaelic
literature. The title-page gives a
fair idea of the contents of the book
to every person who read Mr. Camp-
bell's former works. Not a sentence,
or line, or sketch but is stamped
with the individuality — the person-
ality— of the writer. A man turned
fifty, who has seen many countries
and many peoples; of marvellous
activity, physical and mental ; of
keen eye, ready tongue, and swift
pen ; a man who thoroughly enjoys
"roughing it" in heat and cold, on sea
and land ; a man who inherits from
nature, and has perfected by habit,
a disposition to be "hail fellow, well
met " Avith all classes and conditions
of men — we might say even of ani-
mals,-— of all countries and races ; —
such a man sets out on a tour round
the world as a "globe-trotter" or
" vagrant," as he likes to style him-
self; and Ave can beforehand predict
in great measure of what character
his letters and journals Avill be.
The book is made up of extracts
from a journal which Mr. Campbell
more or less regularly kept, and
letters to friends at home — chiefly
to his mother. The information
conveyed to us is often valuable and
interesting. Mr. Campbell is at
home wherever you put him. He
is a shrewd observer of men and
manners. He is an authority in
folk-lore, and has a turn for geology.
In form the "Circular Notes" is less
deserving of commendation. No
one is expected to write his journal
or his letters with very great
care; and the circumstances in
which the contents of this book Avere
originally Avritten made it impossible
that much attention could be paid
to literary canons. At the same
time, Avhen an author decides to
publish his notes and his letters, it
appears to us that some regard is
due to the judgment of his readers,
if not to his OAvn literary reputation.
Mr. Campbell can Avhen he pleases
Avrite the Enghsh language better
than many Avho plume themselves
upon their literary attainments. We
have to regret that, in too many
instances, in these "Notes" he has
not so pleased. Perhaps he Avould
consider it an unpardonable fault to
change a phrase or sentence from
its original form. To change the
language of his author is unpardon-
able in an editor ; but to correct the
syntax of a letter written by one-
self before it is submitted to the
public is as alloAvable as to correct
the spelling of it; for it must be
remembered that a writer, during
September, 187
THE GAEL.
283
his own lifetime, has the absol-
ute right to determine in Avhat
form productions of his shall be
given to the world, and, indeed,
Avhether any portion of them shall
appear at all. In addition to its
careless style, there is a slovenliness
of arrangement manifested in the
book which detracts considerably
from the merit of it. We have
letters to his mother containing an
account of the author's travels
through a certain portion of country;
extracts from the journal repeating
in part the information ; and not
infrequently a letter to a friend in
which portions of the ground are
traversed for the third time. The
two volumes contain ample material
for making an interesting and valu-
able volume, and few men could
make the volume so valuable and
interesting as Mr. Campbell, had he
thought it necessary to bestoAv reason-
able care u^^on its style and arrange-
ment.
BURT'S LETTERS FROM THE
NORTH OF SCOTLAND.*
These interesting Letters were
first published in London in 1754.
A third edition appeared in 1 760. To
the fourth edition, published in 1822,
Dr. Jamieson prefixed a lengthy
introduction with the history of
Donald the Hammerer, of which a
Gaelic version appeared in the
Gael for November 1875. The
present is a reprint of the first
edition, with facsimiles of all the
* Burt's Letters from the North of
Scotland. With Facsimiles of the original
Engra-sdngs. With an introduction pbyR.
Jamieson, F.S.A. And the histo y of
Donald the Hammerer, from an authentic
Account of the family of Invernahyle ; a
M.S. communicated by Sir Walter Scott.
Two Volumes, Edinburgh : William
Paterson, 1876,
original engravings, and containing
the introduction by Jamieson and
the Hammerer's history from the
fourth edition.
The letters were not signed by
the writer; and the editor of the
original edition, in a short preface,
states that he purchased the manu-
script from the family of the
gentleman in whose possession the
letters were — -presumably the person
to whom they were addressed — but
that he does not know the author's
name. The genuineness of the
letters appears never to have been
questioned ; " and the author," says
Dr. Jamieson, " is commonly under-
stood to have been Captain Burt,
an officer of engineers, who, about
1730, was sent into Scotland as a
contractor." The letters are twenty-
six in number. The first is headed
" Liverness," but not dated. The
last is headed " Concerning the New
Roads, &c., 173-" and commences
as follows : " It is now eight years
since I sent you the Conclusion of
my rambling Account of the High-
lands." All the rest are without
place or date. But in Letter XV.
the author makes an extract from
his diary, dated Oct, 2, 172-,
Letter HI, again, is written after
the year 1726, and Letter XIIL
after 1727. It would appear,
therefore, that the letters were
written between 1728 and 1731.
As already stated none are signed.
These letters are valuable chiefly
for two reasons. In the first place,
they are the only detailed account
we have of the eveiy-day life of
Highlanders written by an English-
man before the '45 and the breaking
up of the clan-system consequent on
the issue of that movement. There
are, indeed, two other treatises
or tracts referred to by Macaulay
of even an older date {Northern
Memoirs, by R, Franch PMlan-
284
THE GAEL.
September, 187
thropos, 1694 ; Jour my through
Scotland, by the author of the
Journey through England, 1723);
but the writers had penetrated into
only small portions of the Highlands,
and had limited opportunities of
observation in comparison with
Captain Burt. The journeys of
Pennant and Dr. Johnson deal with
the western seaboard and the
Hebrides, and are about forty years
later in date. Dean Munro and
Martin, though earlier than Burt,
were countrymen of our own.
Again, the letters were written
confidentially to a friend, and not
meant for publication. Indeed the
writer, in his first letter, conjures
his friend to show them to only one
person, a common friend of botii.
Considering the nature of the con-
tents of the letters, the reasons
assigned by Captain Burt for this
" precaution " are perfectly in-
telligible. " First, the contrary
might create inconveniences to me
in my pi-esent Situation. It might
furnish Matter for disobliging
Comparisons, to which some of our
Countrymen are too much addicted.
This, again, might give OlFence,
especiall)'- to such who are so national
as not to consider that a Man's
Native Country is not of his own
making, or his being born in it the
effect of his Choice . . . And lastly,
it would do me no great honour to
be known to have made a Collection
of Incidents, mostly low, and some-
times disagreeable." Here, then,
we have an educated Englishman,
with his head-quarters at Inverness,
whose duties give him frequent
opportunities to make excursions to
dirlerent parts of the country, with
plenty of leisure time upon his
hands, sitting down to describe the
every-day life of Highlanders of
all classes, with the unrestrained
freedom which private correspon-
dence allows, A man of shrewd
observation who can summon,
when needful, his pencil to the aid
of his pen — a man who is no
philosopher, and who seldom in-
dulges in general reflections or
abstract speculation — an English-
man considerably beyond the
average in education and experience,
of strong sense, with all the in-
quisitiveness so characteristic of the
modern English tourist, but which
is usually ascribed to our people
rather than to them — and with the
barely suppressed tone of superiority
which has become a second nature
to a people who believe that
England is the centre and stay of
the solar system, and that one
Englishman is equal to three French-
men, and to at least half-a-dozen of
any other nationality or race.
What a.ccount does this author
give of our country, our language,
our people, and our institutions]
Not a flattering account certainly.
It may be, in part at least, true ; it
is certainly interesting and minute ;
and the reading of it may be profitable
to us. In one respect the author, and
the same may be said of almost all
English travellers in the Highlands
of the last century, differs widely
from those wdio, in the present
century, consider it their duty not
only to visit our country but to teU
the world what impressions the
country and the people made upon
them. For the last seventy years
no writer, from the poet of the first
rank down to the humblest penny-
a-liner, who has made a Highland
tour and described it but has fallen
into raptures over the grandeur of
Highland scenery. In the last
century the case was different. Mac-
Pherson by the publication of Ossian's
Poems in some measure drew the
attention of Englishmen and Low-
land Scotchmen to the impressive
September, 1875.
THE GAEL.
286
scenery of the north of Scotland-
Sir Walter Scott completed the
conquest which Ossian had begun.
Scott's influence not only made it
fashionable to "do" the Highlands,
but changed the character of the
literature and art of Britain. Since
his time, English literature in all its
forms is as marked for its affection
for nature, as it was, before Scott's
time, conspicuous for its neglect of
nature. Landscape painting in
Britain, especially the reproduction
on canvas of the stern and wild
scenery of the north, may be said to
have been unknown fifty years ago.
We Highlanders are sometimes told
by men who ought to have known
better that we were taught to
appreciate our own scenery by
strangers. It is satisfactory to
know that our best poetry was
written before our would-be teachers
were born, and that the distinguish-
ing feature of that poetry is the
ardent passionate admiration which
the poets, one and all, felt and ex-
pressed for the scenery of their own
land. Captain Burt looked at our
mountains and our floods with a
different eye. To him our moun-
tains were "monstrous excrescences;"
"the huge naked rocks, being just
above the heath, produce the dis-
agreeable appearance of a scabbed
head. . . . Those ridges of the moun-
tains that appear next to the Ether
— by their rugged, irregular lines,
the heath, and black rocks — are
rendered extremely harsh to the eye,
byappearing close to that diaphonous
body, without any medium to soften
the opposition ; and the clearer the
day, the more rude and offensive
they are to the sight ; yet, in some
few places, where any white crags
are a-top, that harshness is some-
thing softened. But of all the views,
I think the most horrid is to look at
the hills from east to west, or vice
versa, for then the eye penetrates far
among them, and sees more par-
ticularly their stupendous bulk,
frightful irregularity, and horrid
gloom, made yet more somhrous by
the shades and faint reflections they
communicate one to another." But
Burt is far surpassed, in energy of
language, by his predecessor Philan-
thropos : " It is a part of the creation
left undressed ; rubbish thrown aside
when the magnificent fabric of the
world was created ; as void of form
as the natives are indigent of morals
and good manners" {ÈTacaulay's
History of England, chap, viii, foot-
note.) When Burt was penning at
Inverness the sentences above quoted,
Mac-Mhaiglistir'Alastair was com-
posing in Ardnamurchan, songs
which expressed the sentiments of
his people and of his day, and which
anticipated by three-quarters of a
century the judgment of cultivated
Englishmen and Scotchmen- upon
the matter of Highland scenery.
Of our language Captain Burt has
but little to say. He is not a literary
man and he does not appear to have
met with literary men in the north.
Gaelic, or Erst as he calls it, is a
corruption of the Irish tongue. To
him it is very harsh in sound " like
the Welsh, and altogether as guttural,
which last, you know, is a quality
long since banished all the polite
languages in Europe." He gives the
old alphabetwiththetoo true remark,
that very few can write it. He
complains that our clergy and lay
gentlemen are unable to spell
English, and gives an example
which, if Captain Burt were a satirist,
one might understand : — " for Heirs
I find Airs repeated several times in
the same letter."
The first thirteen letters are taken
up chiefly with Inverness and im-
mediate neighbourhood ; the last
twelve with more remote parts of
286
THE GAEL.
September, 1S76.
the Highlands. Our author seems
to have been regarded as a sort of
spy in the Northern capital ; but he
warmly and, we doubt not, honestly
repudiates the imputation. Others,
whose friendship he enjoyed, told
him "it would have been but just
that some native had had my
appointment." He replied, " I
should readily agree to it, and
cheerfully resign; and would further
take upon me to answer for all my
Countrymen that they should do
the same, provided no Scotsmen
had any Government Employment
be-south the TAveed ; and then I
doubted not that there Avould be
ample Room at Home for us all."
We have often heard of late years
"Ireland for the Irish;" and we
begin to hear occasionally, for the
last year or two, " The Highlands
for Highlanders." Captain Burt's
reply to this kind of talk is con-
clusive. If a similar cry were raised
and acted upon, "England for the
English," and " Southern Scotland
for the Lowland Scotch," no part of
the British Isles Avould suffer much
except the Highlands and Ireland.
The real meaning of the cry exposes
the absurdity of it : "The Highlands
for Highlanders alone — but all the
rest of the world for Highlanders
combined with other people."
To judge from Captain Burt's
description, a substantial burgess of
Inverness in 1730 had, in many
respects, considerable advantages
over his successor in 1876. Rela-
tively to the rest of Scotland, Inver-
ness was, one hundred and fifty
years ago, a far more important
place than it is at the present day.
The Northern capital has made
rapid strides during the intervening
years; but it has been outstripped
by many towns in the South which
were obscure villages at that time,
and by some towns which had not
then come into existence. It could
boast of a castle which was newly
repaired. The Ness was spanned
by "a Bridge about eighty yards
over, a piece of good workmanship,
consisting of seven arches built with
stone ; and maintained by a toll of a
Bodle, or sixth part of a penny, for
each foot-passenger loaded with
goods; a penny for a loaded horse,
&c." Seals pursued salmon to
within eighty yards of the bridge.
There were two churches, one for
the English and one for the Irish
tongue ; though both were out of re-
pair. Mutton and beef were about a
penny a pound. Salmon was in-
deed twopence per pound in conse-
quence of a late regulation of the
magistrates, but this Avas con-
sidered an exorbitant price. A
fowl could be had at market for
twopence or tAvopence-halfpenny.
The Avages of a maid-servant Avas
three half-crowns a year, Avith a peck
of oatmeal for a Aveek's diet, and a
possible increase of the alloAvance
by " the Skimming of a Pot to mix
Avith her Oatmeal for better Com-
mons, and a pair of Shoes or tAVO
for Sundays Avhen they go to Kirk."
The inhabitants spoke English,
although the most of them talked
"Irish" as well. They Avere very
polite — excessively so, in the eyes
of this matter-of-fact Englishman.
" A pedling Shopkeeper, that sells a
Pennyworth of Thread, is a Mer-
chant; the person Avho is sent for
that Thread has received a Commis-
sion; and bringing it to the Sender,
is making Report. A bill to let you
knoAV there is a single Room to be
let is called a Placard; the Doors
are Ports; an enclosed Field of tAvo
acres is a Parle; and the Wife of a
Laird of fifteen pounds a Year is a
Lady, and treated Avith — your Lady-
ship. ... I am told once a Aveek
that the Gentlewoman that Avashes
September, 1S7C.
THE GAEL.
287
my Linen is below; and frequently
hear something or other of a Gentle-
man that keeps a Change not far
from hence." The women were
handsome. " Thei'e are hardly any
crooked People (except by accidents),
because," says Captain Burt, senten-
tiously, " there has been no care
taken to mend their shapes when
they Avere young. " And there are
but four Fools.
But there is another side to this
very attractive picture. The town-
hall was a plain building of Rubble.
The Magistrates transacted business
in a room " which would be toler-
ably handsome, but the Walls are
rough, not whitewashed, or so much
as plastered, and no Furniture in it
but a Table, some bad Chairs, and
altogether immoderately dirty."
The Coffee-house is kept by " a
Gentleman who loves Company and
Play for his Diversion." But a
description of it, its furniture and
utensils, would not be decent. "The
Room appears as if it had never
been cleaned since the building of
the House, and, in Fi'ost and Snow,
you might cover the Peat-fire with
your Hands." The Gaol was a
weak, old building, and the town
was not in a condition to keep it in
repair. The town consisted chiefly
of four streets. La these the best
houses were low roofed, built of
rubble, and harled. " The extreme
parts of the Town are made up of
most miserably low, dirty hovels,
faced and covered with turf, with a
bottomless Tub or Basket in the
Roof for a chimney." The town
was excessively dirty. The Magis-
trates would not order the streets to be
cleaned. They depended on showers
of rain for the removal of filth.
The merchants were not scrupulously
honest. The town was infested
with rats. Poverty, filth, vermin,
and itch abounded everywhere.
And if this was the state of mat-
ters in Liverness, a royal burgh, and
the capital of the Highlands, what
must have been the condition of life
in the more secluded parts? Ihe
description of Captain Burt is almost
incredible. Hunger, filth, rags, dis-
ease, and vermin. There is no phase
of the social life of the country into
which this prying Englishman does
not enter, and of which he does not
give a detailed account to his corres-
pondent in London. The clan system
was in full force. One chief in the
neighbourhood of Inverness he de-
scribes. A poor, proud, selfish, cruel
man, who will not encourage industry
for fear of generating independence.
The people in general are as circum-
stances make them. They have no
school- education. The life-educa-
tion they get is of the worst sort.
There is no premium on industry
and self-reliance. There is no ca-
reer for energy and ambition. The
clergy are landed. They receive
respect and they deserve it. In
their church courts they are in-
clined to be overbearing. Their
preaching is one-sided, and their code
of morals is what has since become
known as the somewhat inconsistent
but severe Scotch Ecclesiastical Code.
But they lead blameless lives, and
this amply atones for many .short-
comings.
Through all the ramifica^ons of
Highland social life, as it existed in
the year 1730 or thereabouts. Cap-
tain Burt, in his rambling, desultory
way leads us. Our births, marriages,
and deaths, with their attendant
ceremonies ; our civil ecclesiastical
polity and beliefs ; our virtues and
vices ; our sermons and our scandals ;
our food, clothes, and amusements ;
our filth and our disease ; our
poverty, ignorance, and laziness are
all detailed without passion or
prejudice, by this cool and im-
288
THE GAEL.
September, 1876-
perturbable Englisliman. To say-
that the letters are interesting read-
ing is to say very little. That they are
valuable as giving a vivid picture of
the life and manners of our ances-
tors no one can doubt. Do they give
a faithful picture? We are inclined
to think that the answer to this
question must be of a mixed charac-
ter. Lord Macaulay says that Cap-
tain Burt " was evidently a man of
a quick, an observant, and a culti-
vated mind, and would doubtless,
had he lived in our age, have looked
with mingled awe and delight on
the mountains of Inverness-shire."
We quite agree with the same high
authority when he says that " a
traveller must be freed from all
apprehension of being murdered
or starved before he can be charmed
by the bold outlines and rich tints of
the hills." Macadam and Hutcheson
had to succeed Ossian and Scott, be-
fore the "clerks and milliners" were
thrown into raptures at the sight of
Highland scenery. But, scenery
apart, we can scarcely allow that
Captain Burt gives evidence in his
letters of a very " cultivated mind,"
as we understand the phrase. We
believe he was a truthful, honest
witness ; that he told nothing but
what he saw or what he was told by
others and l)elieved to be true. But
he left a great deal untold. Martin,
an earlier traveller, gives a different
picture of Hebridean life ; and we
cannot suppose that the Isles were
much in advance of the mainland at
that time. Besides Captain Burt
Avrote his account in private letters.
We have therefore, it is true, many
circumstances which would not have
been related had he expected his
letters to be published ; but we have
also many circumstances left untold
which would find place in an
account meant for the world. Be-
sides, admitting the veracity of the
writer to the fullest extent, we doubt
not that if he wrote his letters with
the knowledge that all his statements
would be subjected to severe criticism,
he would have taken pains to secure
that every statement accorded with
strict fact. Lastly, he continually
forgets or does not know the social
condition of the peasantry of
England at the time he wrote.
He looks at the most remote High-
land hamlet from the standpoint of
a Londoner of his day. But Macau-
lay's description of certain portions
of London, in 1685, is scarcely ex-
ceeded by Captain Burt's descrip-
tion of the Highland "change"
about fifty years later. Burt finds
at Kelso quarters which, from his
own account, could scarcely be sup-
erior to any possible accommodation
anywhere. In Edinburgh, at the
time he wrote and later, the way-
farer after ten o'clock at night in
the wynds and closes had to cry out
" baud your haunde." Captain Burt
witnessed the practice, but seems to
forget it when he is sojourning in
more northern parts.
Burt's account of life in the High-
lands during the first half of the
eighteenth century is one-sided, de-
fective, and therefore misleading.
He states the truth, exaggerated
probably in some minor points; but
not the whole truth. His letters
and Martin's description ought to be
read together. Macaulay read Burt
and exaggerates even him. Martin,
who wrote twenty years earlier, he
does not quote. Mr. Paterson has
done good service in publishing this
rare and interesting book.
AN
gj-a.idh:ea.l,
Mar ghath soluis do m' anam fein
Tha sgeula na h-aimsir a dh' fhalbh." — OiSEAif.
V. Le.\bh.1 TREAS MIOS AN FHOGHAIR, 1876.
[58 Air.
EIEIONNAICH 'US ALBANN-
AICH.
" Nach b'e an t-Eirionnach e ! "
" Clia 'n 'eil ann ach direach smior
an Eirionnaich ! " Is trie a chluinn-
ear a leithid so de chainnt ann am
beul nan Gaidheal Albannach, agus
ann ati seadli co-ionann agus ged
theireadh iad : " Nach b'e an
Turcach e ! " " Cha 'n 'eil ann ach
fior shlaightear ! "
A nis, gun teagamh sam bith, cha
'n 'eil e aon chuid càirdeil no eareach-
dail do'n Ghàidheal Albannach a
bhi 'labhairt mar so mu thimchioll
a bhràthar Eirionnaich. Abair na
thogras tu, is e an t-Eirionnach do
dhearbh bhràthair. Tha e na h-uile
buiile a cheart cho Gàidhealach —
'n a f hull agus 'n a chainnt — agus a
tha mac do mhàthar. Agus cha 'n
ann gun eolas air a' chuis a tha mi
ag radh so ; oir a ris agus a ris
shiubhail mi Gàidhealtachd na h-
Alba air fad agus air lend ; agus
cha 'n 'eil mi idir 'n am choigreach
anns an Eilean àluinn uaine 's an
robh mòr thlachd aig Pàdruic
Naomh nan Salm ; agus ann an
America chuir mi eolas air Albann-
aich 'us Eirionnaich 'n am miltean
aig an robh fior chomharradh ar
fine 'n an gniiis agus 'n an guth.
Agus tha 'n t-Eirionnach air iomadh
dòigh 'n a bhràthair as am faod sinn
uaill a dheanamh. Airson blaths'
cridhe, airson ciiiil 'us dannsa 'us
òraid, c'àite am faic thu a choimeas 1
Gidlieadh, cha 'u ann gu tur gun
leth-sgeul a sheallas sinn air an
Eirionnach gun ro mhòran tlachd.
" Is tiuighe full na burn ; " ach, a
dh' aindeoin fuil 'us cainnt, tha da
ni, air a chuid is lugha, anns a' bheil
an Gaidheal Albannach agus an
Gaidheal Eirionnach a' gabhail fad o
chèil,amhuil a tha an Airde-near agus
an airde-niar. A thaobh an aidmheil
cha bhuin e dhuinn bòsd a dhean-
amh, no beum a thoirt do f hear seach
a cheile. Ach a thaobh dortadh fola
agus urram do bhuid tha dealach-
adh farsuing mar an cuan eadar
beachdan 'us cleachduin an da
shluaigh. Air fad agus lend Gàidh-
ealtachd na h-Alba tha am mortair
agus fear nam mionnan-eithich, cha'n
ann a mhàin 'n an cuspairean fuath
agus eagail, ach 'n an cuis-uamhais.
Cha 'n e mhàin gu bheil an lagh an
tòir orra, ach tha mòr-chridhe an t-
sluaigh gu tur agus gu h-uile — Ian
shuidhichte 'n an aghaidh. Cha 'n
'eil duine aig a' bheil eolas sam bith
air na Gàidheil 'n ar dùthaich a
chuireas so 'an teagomh — gu h-àraid
ma 's urrainn da sealltainn air ais
car deich-bliadhna-fichead na da-
fhichead-bliadhna. Air da ni a
thachair ann an Eilean Dubh an taobh
Kosaich, an uair a bha mi ann am
bhalachan, agus a tha'n an eisempleir
air so, cha dean mi di-chuimhne gu
breath. Aon la chunnaic mi creut-
air truagh air bhoile cuthaich, a
theich gus na coilltean, agus nach
tigeadh 'an gaoth do thigh ach airson
greim arain an uair a bha e air a
sgiiirsadh le acras. Bha e cosmhuil
19
290
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Fhoghair, 1876.
ri tamhasg ; 'f halt 'n a chiabha allta
a seasamh suas troiiAli chèile mar
mhuing an hyena, 's a sliùilean
fuilteacli 'us dearg lasarach mar
shiiilean cait 's an dorcha. Bha
eagal, oillt, uamhunn air an
dealbh na aogais, agns mar gu'm
biodh iad a' beò-ghluasad 'n a
eudann. Bha e 'clisgeadh le geilt
roimh f haileus fein, no roimh f hiiaim
a rinneadh le eun beag ag itealaich
ri 'thaobh. 'S ann gu dearbh a
bha e mar gu'm biodh, mar tha,
a,ingeal an dioghaltais air a shall,
Agus an t-eagal a chuir ,is a chiall
e fein^ is beag nach d' fhàg e air
gach siiil a chunnaic e. Tire agus
team sinn uile o'n ghluasad uamhais
sin 'n an cridhe leis an dubhairt na
daoine ri chèile, mar bha e 'dol as
an f radharc, gun an guth a leigeadh
OS cionn an analach : " SuD Am FEAR
A THUG NA MIONNAN EITHICH."
Mu'n am cheudna cliaidh boirionn-
ach a mhortadh ann an àite aonarach
air mullach a' Mhaoil Bhuidhe, eadar
Inbhir-Feòran agus Port-Cheasaic.
A leithid de ghluasad agus a bha
'measg an t-sluaigh cha 'n urrainn
dòmhsa chur an cainnt. Cùram
bìdh 'us dibhe, cliram sprèidhe 'us
tuathanais, maille ri ibis na h-oidche
— dh' fhàg iad an sluagh gu tur.
Cha robh ni ach so 'n am beul agus
'n an smuain, "Co a rinn e 1 "
"Cionnas a gheobhar greim air a
mhortair'?" Thàinig togail fo'n t-
sluagh mar gu'm biodh na Loch-
lunnaich a ris air tir, agus cha robh
duine ann an seachd sgireachdan
an Eilein-Duibh nach robh 'n a
fhear-diolaidh-na-fola.
A nis cuir ann an coimeas ri so na
nithean a tha o la gu la a' tachairt
an Eirinn. Duine a' dol a mach air
àirde a' mheadhon la, a' luidhe sios
le 'ghunna air culthaobh pris, agus
a' losgadh air an fhador mar a
thilgeadh ta sionnach, agus 'n a
dheieh sin a' falbh air a shocair agus
a faighinn fàrdoich 'us fasgaidh bho
na ficheadan de dhaoine a chunnaic
an gniomh. Agus cha 'n e sin a
mhcàin, ach mionnaichidh na h-uile
duine dhiu nach do rinn e an gniomh
idir, ach gu' n robh e aig an am air
taobh eile na diithcha.
Tha ann an so a' cheist ag èirigh :
*' Ciod a rinn an dealachadh mòr so
eadar muinntir a tha dh' aon fliuil
agus a dh' aon chainnt 1 " Cha 'n
'eil a' cheist furasta fhuasgladh, agus
theagamh nach e so an t-àite is
freagarraiche air son oidhirp a thoirt
air fuasgladh a thairgse. Ach tha
ceist eile a dh' fhaodas sinn
fheòraich dhinn fein. A' bheil
na Gàidheil Albannach an diugh cho
clili-thoillteanach anns na nithe so
agus a bha iad o chionn da f hichead
bliadhna Ì Tha eagal orm nach 'eil.
Nach 'eil Eirionnaich ag èirigh 'n ar
measg fein Ì Agus nach 'eil beachd-
an fior Eirionnach corr uair ri 'n
oluinntinn anns a' bhaile ud agus
anns a' bhaile ud thall Ì
An uair a thoisicheas daoine aig
a' bheil greim air cluas nan Gàidheal
air "cur na gaoithe," seall a mach air-
son "fogharadh na cuairt-ghaoith."
D.
Is firinneach an sean-fhocal adeir "Gu'n
caomhain am fear nach caith." Agus
thubhairt an Ti sin a labhair mar nach do
labhair neach riamh ; " An ti a ta firinneach
anns an ni a's lugha, tha e firinneach mar
an c^udna ann am mòran ; agus an ti a ta
èucorach anns an ni as lugha tha e èucorach
ann am moran, mar an c^udna." Far am
bheil neach nach gabh cùram de chuid a
mhaighstir, cha ghabh e cùram de chuid
fein. Tha gnmndalas agus millteachd 'nan
nithe aig am bheil mòr chumhachd thairis
oirnn, araon "nar gnothuichibh fein, agus
ann an goiothuichibh muinntir eile. Ma ni
thu ana'caitheadh air cuid duine eile, tha
thu 'deanamh rèubainn air. Tha thu 'ga
chreachadh co'-ionnan air an da sheòl agus
' tha 'n call dàsan an t-aon ni ; ach ma tha
ctiram ort a thaobh codach do mhaighstir,
gabhaidh tu an cùram c^udna a thaobli do
chodach fein agus thèid thu air t-aghaidh
air an t-slighe gu soirbheas.
Treas Mios an Fliogbair, 187G.
AN GAIDHEAL.
291
THILL AN T-EA.RKACH.
Is àillidli ceum an earraich àìgh,
'S gach ait m' an cuairt an saogh'l.
O, cuir do lamb am làimh-sa, 'ghràidh,
'S as ùr gu 'm fas ar gaol.
Am bi gach bòid a thugadh leinn,
'S gach gealladh grinn, gun stath,
"X uair tha gach lus a' togail cinn,
'S a thill an t-earrach tlath ?
An speur no 'n cuan cha Mir dhomh buaidh:
Cha dual domh tlachd an ni
'S an talamh ghorm ; 's e gaol mo luaidh
'Chuir tart ro chruaidh am chridh',
jMar thart an fheòir 's nam flùr geal, grinn,
Nach cinn gun fhrasan blàth,
Xis 'n uair tha eòin a' seinn gu binn,
'S a thill an t-earrach tlàth.
Xis dhiiisg an t-earrach eòin nan craobh,
Leag gaoir na fairge brèin' ;
An sgap e 'àiUeachd air gach taobh,
'S gun si on do m' ghaol 's domh fèin ?
Gràdh nach tig leis a thogas dhinn
Gach mighean agus cràdh,
'X uair tha gach lus a' fas gu grinn,
'S a thill an t-earrach tlàth ?
An t-hite, 'n cuimhne leat, a rtiin,
Fo sgaile dlùth nan crann,
Am measg nam fliii- — ar sixgradh cihin ?
Tha bhuainn as ùr dol ann.
'S an kite 'n trie bu mhhirneach sinn,
Ar gaol gu'n till mar bhb,,
Oir tha na h-eòin a' seinn gu binn,
A's thill an t-earrach tlàth.
Eadar. le Mac-Mharcuis.
SEANA CH LEAS AN GAIDH-
EAL AC H.
Fhir mo chridhe, — Tha naire
onn sgi'iobhadh thugad leis cho
fada 's a bha mi gu 'n smid a
cbur ad ionnsaidh. Cha 'n 'eil mi
math no toigheach air na leisgeulan
agus air an aobbar sin clia 'n f lieuch
mi ri m' leisgeul a ghabhail. Is
taitneach leam f haicinn o am gu am
an oidheirp dhiongmholta a tha thu
a' toirt air nithibh Gaidhealach a
chumail suas mar bu choir dhoibh a
h\n. Tha a' GhaidhUg agus gach
gnothach Gaidhealach a' faighina
meas an drast nach d' fhuair iad
bho chionn moran bhUadhnaichean
agus tha mi am beachd gu 'm bi e
'n a thoiUnntinn do luchd-leughaidh
a' Ghaidheil cunntas fhaighinn air
cuid de na seana clileasan a h'
abhaist a bhi ga 'n cluich anns a'
Ghaidhealtachd an uair a blaiodh
daoine air chèilidh. Ged tlia moran
de na seana chleasan Gtàidheahich a
nis a' dol air dhi-chuimhn' agus an
aite air a lionadh le cleasan Gallda,
tha cuid dliiu ann an cleachdainn am
measg nan Gaidheal fhatliast.
Bheir mi le d' chead cunntas air
cleas a b' abhaist a bhi againn ann
am Bun-atha an uair bha mi am
" Dhonnachadh og." Is e am "Mart
Bradach " a theireamaid ris. Is ann
mar so a bhiteadli ga 'chluich.
Bha a' chuideachd air a cur anu
an ordugh agus croinn air an cur co
a bhithidh 'n a Bigh agus co 'n a
BhuachaiUe. An uair a bha an Kigh
agus am Buachaille air an cur air
leth, bha a' chathair-mhor air a
deanamh 'n a Righ-Chathair, agns
air a h-àrdachadh le da f hold mòna
a chur fo gach cois, agus an sin bha
an Eigh air a chur 'n a shuidhe
oirre, le slait 'n a laimh. Bha an
sin cairtean paipear air an cur ami
am boineid, cairt air son gach neach
anns a' chuideachd ach an Righ agus
am Buachaille. Air aon de na
cairtean so bha dealbh Mairt. Bha
a' bhoineid air a crathadh agus an
sin fear a dol mu'n cuairt a' chuidh-
eachd leatha agus gach h-aon a'
toirt cairt aisde. Bha gach aon ris
a' chairt a chumail 'n a laimh air a '
chul agus cha robh e fein no fear
eile ri amharc oirre aig an am so.
An uair a bha na cairtean ga 'n
roinn bha am fear a chaidh a chur
air leth mar BhuachaiUe a' dol taobh
mach dorus a' chatha agus air dha
sanas fhaotainn gu 'n robh gach lii
deas air a shon, bha e a bualadh rti
doruis tri uairean gu fuaimeil. Air
do 'n Righ so a' chkiinntinn bha e
ag radh, " Tha mi 'cluinntinn cais-
292
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Fhoghair,
meachd aig an dorus ; fosglaibli e."
Air do'ii dorus bhi air 'fliosgladh
bha am Buachaille a' deanadh beic
•ris an Kigli agiis ag radh, " An cead
briiidhinn, a Kigh Ì "
KiGH. — Is cead.
Buachaille. — An cead an cèum
so, Rigli Ì
EiGH. — Is cead.
Buachaille. — A' li-uile ceum gu
ruig an Eigh 1
RiGH. — Is cead.
Bha aig a Bhuacliaille ri 'bheic a
dlieanamh a' h-uile li-uair a bhruidh-
neadh e ris an Rigb. Mur deanadh
e so dh' fhaodadh an Eigh eisdeachd
a dhiultadh dha, ordugh a thoirt a
sguirsadh agus fear eile a chur 'n a
aite.
Bha am Buachaille a nis a' dol a
suas gu cathair an Eigh agus air dha
a bheic a dheanamh ris an Eigh,
theireadh e, " An cead bruidhinn a
Eighr'
Eigh.— Is cead.
Buachaille.— Tha mise 'n so,
am Bhuachaille bochd, bho chnoc gu
cnoc, ag iai-raidh Mairt mhaoil,
dhuibh; tha amharus agam gu'n
deachaidh a goid, agus tha mi ag
iarraidh bho 'n Eigh ughdarras a
chuid daoine a rannsachadh.
EiGH.^ — Biodh e mar is math leat;
so dhuit ughdarras an Eigh.
An uair a tha an Eigh ag radh so
tha e a' sineadh na slaite Eioghail
dha mar ughdarras. Tha am
Buachaille a nis a' dol troimh 'n
chuidheachd a dh' feuchainn am faic
e am fear air an do leag e amharus.
Air dha fhaicinn, tha e ga 'thoirt a
mach gu meadhon an urlair agus a
cur na meairle as a leth. Tha am
fear so ag àicheadh na meairle, agus
mar dhearbhadh air a neo-chiontachd
tha e 'leigeil fhaicinn na cairte a tha
'n a laimh. Mur 'eil dealbh a'
Mhairt air a' chairt tha so na f hior
dhearbhadh gubheil e neo-chiontach,
agus air dha a bheic a dheanamh ris
an Eigh, tha e ag radh, " An cead
bruidhinn a' Eigh"?" An uair a
gheobh e cead an Eigh their e, "Co
meud buille a tha an Eigh ag
ordachadh do'n Bhuachaille so air
son na meairle moire so' a chur as
mo leth agus mi neo-chiontach?"
Dh'ainmicheadh an Eigh an sin
an cunntas bhuillean a bha am
Buachaille ri fhaotainn, agus bha
am fear so a chaidh f haighinn neo-
chiontach ris na buillean a thoirt
do 'n Bhuachaille. An uair a bha
so seachad bha am Buachaille a' dol
a rithist air tòir a' IMhairt. An
uair a dh' amaiseadh e oirre bha
am fear a bha ciontach d'an mheairle
air a thoirt air beulaobh an Eigh,
agus bha esan ag ordachadh a
sgiùrsaddh, ag ainmeachadh do 'n
Bhuachaille a' chunntais bhuillean a
bha e ri thoirt seachad. Na 'm b' e
's gu 'n tugadli am Buachaille buille
a thuilleadh 's a' choir no h-aon
tuilleadh 's beag, bha e fein ris a'
cheart chunntas bhuillean fhaotainn.
Is trie a bha an Eigh ag ainmeach-
adh cia mar a bu mhath leis na
buillean a bhi air an toirt seachad,
agus cha robh e idir 'n a ghnothach
farasda do'n Bhuachaille cuimhne
'chumail air gach ni a dh' ordaich-
eadh an Eigh, oir is trie a theireadh
e an am toirt na binne, " Tha mi ag
orduchadhfichead buille — tri cruaidh
agus h-aon bog;" agus dh' f heumadh
am Buachaille bochd na builean a
thoirt seachad a reir ordugh an
Eigh.
Ma's math mo chuimhne 's ann
mar so a bha an cleas so air a
chluich, ach tha cho fada bho nach
do chluich mi e, 's nach faca mi air
a' chluich 's e, nach Ucàire dhomh ged
bhithinn air cuid dheth a leageil as
mo chuimhne. Bidh fhios agad
fein ma tha mi cearr.
Tha mi'n dochas gu'n cuir thu
fein dreach air an litir leibidich so.
Is mi do charaid dileas, FiONN.
Treas Mios an Fhoghair, 1876. AN GAIDHEAL. 293
OEAN NA SAMHXA.
Air Oidhclie na samhna bidli ann, bidli aim,
Buidsichean 's deamhna neo-ghann neo-ghann ;
Bidh sithcliean le aighir a' marcachd 's an athar,
'S a' toirt leo mnathan 'us clann 'us claim.
Lninneag.
Seinn iùra-bliinn oho, horò, horò,
Nach cluinn sibli, a chaileagan, fouaibh aig bade,
Mu'n bi sibh na'r fauaid 's na'r spòrs, na'r spòrs.
Seinn ilira-bliinu oho, horò, horò.
Bidh moran de dhaoine fo sprochd, fo sprochd ;
'S a' chlann bidh ag caoineadh gu goirt, gu goirt ;
Bidh mnathan ag glaodhaich, 's cha blii iad gun aobhar,
'S ua sithchean ga'n slaodadh do'n chnoc, do'n chnoc.
Ged bhios logaidean 's bodaich air falbh, air falbh.
Tha'n oidhche sin sona gu dearbh, gu dearbh,
Gheabh fleasgaichean 's caileagan brath air an leannain,
Le fàisneachd gun mhearachd, gun chearb, gun chearb.
0, tha m' eubh ribh, a Cheòlraidh, mo chcàil, mo chàil,
A ghleusadh gu ceòl 'us gu dan, gu dan ;
Los gu'n seinneam mu'n ghòraich 'tha 'measg na cloinn' òige,
'S an aois cha'n 'eil moran na's fheàrr, na's f heàrr.
Bidh fleasgaichean 's cailean, gun tcàmh, gun tàmh,
A' falbh feadh gach baile 'gold càil, 'gold cail ;
Cha bhi gàradh no callaid nach leag iad gu talamh,
'S iad 'teicheadh leis dhachaidh gun nàir', gun nàir'.
'N uair 'thig iad leis dhachaidh, air chrith, air chrith,
Gu'n cuir iad e seachad, gun f hios, gun f hios,
Bràigh dorus an tighe, mu'n teid iad a laidhe,
'Us bidh e gu lath' ann a' sin, ann a' sin.
An ciad neach 'thioj a steach, an t-ath la, an t-ath la,
Bidh na 'chomhar gu beachd, air an gràdh, air an gràdh;
'Us dona no math air an stoc ma bhios bias,
Bidh an urra sin ceart no gun stàth, no gun stàth.
Ma leanas ris tobhtag no pleoc, no pleoc.
Aig an aon sin bidh tochradh, no toic, no toic ;
Ach ma bhios an stoc geocach, crom, cam, agus crotach,
Bidh an duine sin coltach na 'chorp, na 'chort.
Cleachdadh eile tha aca. gu dearbh, gu dearbh,
'Bhi mach feadh nam bailtean, air falbh, air falbh,
Ag 'eisdeachd 's a' farcluais aig dorus gach aitrimh
'S gur comhar 'chiad fhacal air 'ainm, air 'ainm.
294 AN GAIDHEAL, Treas Mìos an Fhoghair, 1876.
A macli do'n chruaich arbhair, theid iad, theid iad,
'S bidli a' spionadh 's a' tearbadh nan dias, nan dias :
An siol-mullaicli ma dh' flialbhas, cha bhi ac' ach fann-earbsa
Gu'n teid cèile leo 'shearmoin gu siorruidh, gu sior.
'S theid feadbainn le faicill do'n àtbaidh, do'n àth,
'Us bheir lad leo ceirsle de shnàth, de shnàth ;
- Ga 'tilgeadh do'n lagan tri uairean 's ga tachras,
Dh' fhiach 'u teid oirre grabadh le'n gradh, le'n gràdh.
Cuid eile gheabh ubhal, gun fhios, gun fhios,
'S theid iad gu sgàthan g' a ith, g' a ith ;
'S chi iad coltas an leannain ga 'spioladh gu h-ealamh,
'S ga 'thoirt as an lamhan gu clis, gu clis.
'Us tha e de chleachdadh aig cuid, aig cuid,
Dol do'n t-sabhul a dh-fhasgnadh le guit, le guit ;
'S chi iad samhladh no tannasg 'del seachad na 'dheannaibh
'S a' dol as an t-sealladh na 'ruith, na 'ruith.
'S theid fleasgaich a dh-aitheamh nan cruach, nan cruach,
'S g' an tomhas le'n lamhan mu'n cuairt, mu'n cuairc,
Dh' f haighinn samhlaidh na'n glacaibh air a' cheile 'bhios aca ;
'Sin teicliidh iad dhachaidh gu luath, gu luath.
Cuid a thumas an alldan an lèin', an lèin',
Far an coinnich tri oighreachdan 'chèil', a cheil' ;
'S ris an tain' fad na h-oidhch' theid a cur gus am foillsich
Ga 'gèard tannasg, no taibhse, na drèug, no dreug.
'N sin theid aig an teallaich, air lie, air lie,
Tri cuachagan geala de dh-fhiodh, de dh-fhiodh ;
Ann an te bidh uisg' glan, 's an aon eil' uisg' salach
'S an treas te bidh falamh, gun sil', gun sil'.
'S theid dallan air neach gu seòlt', gu seòlt',
'S gu'n tea;nn e'na 'n caraibh le 'chròig, le 'chròig;
Air te thrnaillt', glan, no falamh, ma dh' eireas da amas,
'S e leith'd sin 'ni e theannadh na 'choir, na' choir.
An sin gheabh iad uachdar ii stop, a stop,
'S gu'n dian iad dheth fuarag 'bhios mòr, bhios mor ;
Theid a cur ann an cuaich, 's cuirear fainne gu luath iunt',
'S ge b'e gheabh e tri uairean gu 'm pòs, gu'm pòs.
Bonnach-salainn no sgadan 'bhios goirt, 'bhios goirt,
Gu'n ith iad le cabhaig, 's le'n toil, 's le'n toil ;
Los gu 'm faic iad an leannan ('n uair 'theid iad do'n leabaidh)
• 'Tigh'nn g'an ionnsuidh fo mhadainn le deoch, le deoch.
Nis sguiream de m' òran 's de m' dhuan, 's de m' dhuan,
'S a dh-innse mu ghòraich an t-sluaigh, an t-sluaigh ;
•Gheabh gach urra ri phòsadh an neach 'tha 's an òrdugh,
'S cha chum duine 's an Eorp' e bhuap', e bhuap'.
Seinn iùra-bhinn, &c.
Treas Itlios an Fhoghair, 1S76.
AN GAIDHEAL.
295
TOMAS REUMAIR.
" An uair tliig Tomas le ' chuid each,
Bidh la, nan creach aig Cluaidh."
Cha 'n 'eil ach f ior bheagan air
sgial againn de eachdraidh chinntich
sa bilh mu Thomas Eeumair. Is
anil a mhuinntir Ercildoune {Earls-
t(i'un), baileachan beag a mach air a'
Ghalltachd a bhà e. Tacan a mach
as a' bhaile chitear gus an la an diugh
làrach a' chaisteil aige. Bha uair a
bha e ainmeil 's a' Ghaidhealtachd,
agus fhathast cha do leigeadh tur
air diochuimhne e, ach, ar learn
nach cuala mi co dhiubh a bha no
nach robh Gàidhlig aige. Is e
Learraont a bu daoine dha — is ann
a chionn e bhi ri bàrdachd a theirt-
eadh an Reumair ris. Bha e ann ri
linn Alastair III., agus their feadh-
ainn gu 'n d' eirich e le Wallace ;
ach cha robh e 'am bithibh an
t-saoghail so 's a' bhliadhna 1299,
thatha's am beachd. Cleas iortia
duine fhoghluimt' a bh'ann ri 'linn,
bhiteadh ag our air Tomas gu 'n
robh a' sgoil-dubh aige. Tha innse-
sgeòil agàinn cuideachd gu 'm biodh
e ri fiosachd no faisneachd ; ach co
dhiubh a fhuair e an t-eòlas sin bho
mhaighdinn-chr'àbhaidh a bh' ann
an Haddington, no bho leannan-
sith, cha'n 'eileas tur chinnteach.
Coma, is ann mar so a chuala mise
a fhuair e bho 'n leannan-shith
e : —
Bha e latha na 'shineadh, na
'dhùisg no 'n righeachd-na-suain', 'am
bun craoibhe-caoruinn air uchdaich
Beinn Eildoin, agus faicear a' dol
seachad an aon ribhinn a b' àillidh
snuagh a chunnacas riabh. Bha i
'marcachd air falaire bhòidhich,
ghuirm, 's a muing air chrathadh le
cluigeinean airgid a bha togail fuinn
fo ghaoith an fhirich. A diallaid
de'n ibhridh f hior ghloin fo dhealt-
radh de dh-obair an òrchiùird. Na
stiorapan, a deise, 's gach seud 'us
ni mu 'n cuairt di, a' tòirt bàrr air a
chèile 'am maise 's 'an luach. Bha
bogha de dhearg an iubhair air lugh
na 'laimh, agus a^orlach 'an croch-
adh ri 'crios. Tri miol-choin uaine
aice air lomhainn, agus tri coin-
luirge gun mheang ri 'sail.
Thuit Tomas an trom ghaol oirre
's a' chiad phlathadh, 's chuir e
fàilte oirre 's dh' iarr e a làmh. A
làmh cha tugadh i seachad mur
gabhadh e an toiseach aice na 'ghille.
Thàlaidh a snuagh 's a cainnt e cho
mòr 's gu 'n d' aontaich e sid a
dhianamh ; ach mu 'n gann a chord
iad, dh' fhàs ise na 'caillich a bu
deisniche dhuaichnidh a chunnacas
riabh no chi. Na sùilean sin a bha
bho chionn tiota stracte le mùirn
'us gaol, thionndaidh iad gun lannair
na 'ceann. Chrion 'us dli'fhail a
fait gu buileach, 's dh'f has a deise
na baidrich bharlag, 's cnaimhean
na falaire fhein a' sginneadh romh
'n t-seiche. Cha robh dreug no
druineach nach b' oigh Làmh rithe ;
ach coma, an uair a dh' iarr i air
soiridh bhuan a ghabhail leis a'
ghrèin 's leis a' ghealaich, 'us leis
gach lus 'us craoibh, dh' impich e 's
dh'fhalbh e leatha do'n Tir-fo-
gheas. Grhabh iad a stigh do
dh-uamha 's thug iad tri latha 's tri
oidhche 'an goile 'n talmhainn, gun
bhiadh gu 'n deoch, ag coiseachd 'au
dall-dorchadas, uair a chluinneadh
iad nuallanaich a' chuain, 's uair a
chroisgeadh iad aimhnichean fala,
gus mu dheireadh thall an d' fhosg-
ail an talamh dhaibh. A' sin fhuair
iad iad-fhein 'an gàradh àluinn a
bha 'sruthadh leis gach soighneas
'us àilleas, gach lus fo bhlàth 's gach
craobh a' luisreadh le measan, agus
na h-eòin a' seinn ceileiridh nach
cualas riabh 'àicheadh. Mu'n gann
a bha iad a stigh 's an ionad-àigh so
dh' ath-nuadhaich a bhan-chompan-
ach — i-f hein 's a lòiseam, agus sùil
dh' an d' thug e, bha i na b' àillidk
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Fhogliair, 1876.
na bha i an uair a cliunnaic e an
tùs air a' bheinn i. An irapis fann-
acbadh leis an acras, sbin Tom as a
làmh a ruigsinn air meas. " Na
dian," OS ise, " sin agad na h-libhlan-
sianta a thug bàs nihic-an-duine."
An sin thòisicb i air an dùtbaich
f biacbainn da.
" An t-sbgbe ud tball air do làimb
dbeis," OS ise, " is ann oirre a
tbriallar do phàras. An t-sbgbe
cbònard, rèidb, sbios ud fotbad, is i
rathad nan daoidh do rigbeacbd-
nam-pian. An treas sbgbe a tba
'gabbail romb 'n doire dboilleir ud
tball is ann oirre a db' imicbear do
'n ionad-mbeadbon. Acb a' faic
tbu 'n ratbad eile a tba 'g iatbadb a
null romb 'n raon db'ionns' a' cbaist-
eil àigb ud bbuainn? sid agad an
ratbad a tba 'dol gus an Tir-fo-gbeas
— an ratbad againne, agus is e an
caisteal ar ceann-uidbe. Is ann 's
a' cbaisteal ud a tba 'n righ a' fuir-
eacb agus is mis' a bbànrigbinn.
An uair a tbeid tbu stigh do 'n
cbaisteal feumaidb tu 'bbi d' bbalbb-
tbosd, ciod sa bitb a tbeirear riut :
innsidh mi-f bein an ceann-fatb
dbaibh, agus is e sin, gu'n d' tbug
mi do labbairt bbuat air an t-sligbe
dliuinn as an tir-isil. — A nise tog
ort".
A' sin tbog iad orra air cbeann an
turuis. An uair a ràinig iad an
caisteal cbaidb iad a stigb do'n tigb-
fbuine, 's bba 'sin cuirm ga 'grèidb-
eadh, 's fèisd ga 'cumail, a db'
fboghnadh do rigb an dombain
fbein.
Bba deicb feidb fbicbead na 'n
sineadb air bòrd-mòr an tigb-fbuine.
's còcairean gun fbàillinn ga 'n
àitheadh 's ga 'n deasacbadb, 's na
miol-cboin tbomalt a rinn an t-sealg
na 'n laidbe ag imlicb 's ag òl na
fala, air àird' an dòigli' ag ambarc
na sitbne. A' sin cbaidb iad a stigb
do tballa-mòr an rigb, 's cbuir esan
gun eud, gun umbail, fàilte 's furan
air a cbeile cbaoimh. Bha ridirean
'us baintighearnan 's ridbleadh triiiir
aca ga 'dbannsa gu cuireideach air a'
cblàraidh. Gacb airteal, sgios, agus
allaban, a db' fbuiliic Tomas air a
thurus bho Bheinn Eildoin, cbuir an
rimbeadh, 's an ceòl, 's an dannsa,
gu buileach fo cbeal, agus sid e ag
cur nan car dbeth cbo dlbtb ri gille-
mirein am measg cbàicb air a' chlàr-
aidh. An ceann bine 's aim sir, 's ar
leis-san gu 'm bu ghoirid, thug a'
bhànrigbinn guth e, 's db' iarr i air
e-fbein ullachadh gu tilleadb dhacb-
aidh.
" Nise," OS a' bhànrigbinn, " c'
fhad a tba tbu 'n diiil a tba bbo'n a
thainig tbu Ì "
"Ma th, 'ùigh nam ban," osa
Tomas, " sbaoilinn gu'm beil mu
sbeacbdain ann."
" Is tus' a tb' air do mbealladb, a
a Thomais," os a' bhànrighinn, ''tba
seacbd bliadhna bbo'n a thainig tbu
'so, agus is mitbich dbut a bbi 'falbb
Bidb am Fear-mòr e-fbein a' so am
maireach a thogail na cànacb, agus
duine cho eireacbdail riutsa, cba dù
dha dol as air. Cba bu gbiarab
leam air an t-saoghal a dh' iatbas
mu'n gbrein, gu'm bitbinn-sa am
impidh air do cbur an làimb ; uime
sin ma ta tog ort agus biomaid a'
triall."
Tbug sgial an uambais so air
Tomas, olc air mbath, an Tir-fo-gheas
f bagail ; agus cba b' fbada gus an do
cbuir a' bhànrighinn gu sàbbailt e,
far an do thacbair i 'n tiis air, am
bunnacraoibhe-caoruinn, 's na b-eòin
a' seinn gu b-iullagacb na 'geugan.
An sin ghabb i soiridb-ghaoil leis,
agus cbuir i mar gbeasan air — falbb
leatha ge b'e uair a thigeadb i g'a
iarraidb. Mar sin ag gabbail a cead
detb, a los a chliu a bbi gun bheud,
bbuibcb i air an teanga nach innseadh
hriag. ■ Cbaidb esan gu 'dhùlan a
dbiùlt na buadbacb so, a dhianadh,
ar leis, òinid gun mbeas detb, air
Treas MIos an Fhoghair, 1S76.
AN GAIDHEAL.
297
feill 's an clachan, 'an ciiirt an righ
's an cuideaclida leannain. Ach bu
diomhain da cur na 'h-aghaidh — clia
d' thug i feairt air ; a chor 's nach
robli cuideaclida 's am bitheadli e,
chord iad 's gu'n d' thug an dròbhair
a' bheinn air 's an am a shònraich iad.
Ràinig e 's chaidh an t-each aghrad-
phcàidheadh dha le buinn de sheann
chiiinneadh na righeachd, agus thug
an uair thuiteadh do 'n chonaltradh j an duine-uasal cuireadh dha a dh'
fhaicinn àrois-thaimhe. Dh' fhalbh
iad cois air chois, agus ciod a bha 'sid
ach stàbull mòr làn ghearran air stall,
agus saighdeir fo Ian uidhim na
'shineadh balbh aig casan gach eich.
" Cha'n 'eil fear no each dhiubh
sin," OS an duin'-uasal ris an dròbhair,
" nach diiisg 's nach bi mach latha
Sliabh-an-t-siorra. "
'An ceann shios an stàbuill mhòir
SO bha claidheamh 'us dudacli an
crochadh air ealehain, agus sheòl am
fiosaiche do'n dròbhair iad, ag rkdh
gur h-iad sid a dh' fhuasgladh a'
gheas. Chaidh an dròbhair na
'bhreitheal leis na cuir a bh' ann,
agus beirear air an dùdaich 's teannar
ri 'seideadh. A chlisgeadh ghluois na
h-eich agus thòisich iad air breabadh
chas 's air crathadh shrian. Dh'
a bhi mu 'n ùine ri tighinn, nach
dianadh Tomas Eeumair fàisueachd
dhaibh, agus cha b' urrainn da a'
chaochla.
Thug Tomas fada beò na 'dhùn
fhein an deaghaidh dha tilleadh as
an Tir-fo-gheas agus e 'm miagh 's
an urram mar fhàidhe aig mithibh
'us mathaibh gach dùthcha. Tha
mòran fhathast air sgial dheth
'f hàisneachd agus cha bheag dhi a
thàinig air chois. Ach is diomain
gach dull 'us creubh air thalamh,
agus cha bu dual do Thomas a bhi
mairionn gu bràch. Là mòr a bha
'sid 's larla Mharch aige air chuir-
eadh, cliuir muiniitir a' bhaile fios g'
a ionnsuidh gu 'n robli damh-feidh
'us eilid ag gabhail romli 'n t-sràid
a' dianamh direach air a chaisteal.
An uair a chuala Tomas so, ghrad- 1 eiricli na daoine 's tharrainn gach fear
eiricli e bho 'n chuirm, 's as: innse dliiubh a chlaidheamh a truaill. asrus
do na h-aoighean gu'n robh an uair
aige air ruith, dh' fhalbh e leis an
danih 's leis an eilid air an ais do 'n
f hrith, agus ged a chithear e fhathast
na 'uaireannan le còrr dhuine àraid
a thiiiraicheas e e-fhein 'fhiachainn
daibh, cha d' rinn e Ijheag sa bitli i agus dh' èirich oiieag mliòr ghaoithe
leis an eagal thuit an dtidach a làimh
an dròbhair, 's chual e guth mòr mar
ghàir a' chuain ag radh :- —
Mair-g air a' cliladhaire riabh pa 'bhreith,
Nach do tharrainn a lann mu'n d'thug e sgal,
tuille de chomunn ri muinntir an
t-saoghail so.
Tha Tomas fhathast fo gheasan,
agus is e 's obair dha, ma 's f hior, a
bhi cur suas armailte 'am feitheamh
latha uaiiihasaich a tha gu tighinn
air Albainn. Co nach cuala mu'n
dròbhair-each a bh'ann roinihe so, a
reic an t-each dubh ri coltas fior
dhuin'-uasail de na daoine bho shean.
Cha do phàidh e air 'uachdar e, ach
s thugar an togail bheag mhòr ud
air an dròbhair a mach as an uamha,
's dh' fhairtlich air riabh tuille a
dorus fhaotainn.
Tha'n sgialachd chiadna air a
h-aithris le Raonull Scot, fear a
cliuir a mach leabhar mu bhuids-
eachd 's mu eolasan ri linn Banrigh-
inn Ealasaid. Cha robh e-fhein a'
toirt geille dhaibh, ach ionaim's a
dhearbhadh beachd a th' aig feadh-
thuirt e ris na'n tachradh e air mu ' ainn gu'm beil spioraid dhaoine-mòra
mheadhoin-oidhche air beinn àraid a ; ann a tha 'dion 's a' tathaich bhailt-
dh' ainmich e, gu'n d' tliugadh e 'n | ean 'us dlmthchannan a bu toigh leo
t-airgiod da. Is e bh' ann gu'n do an tir nam beò, tha e 'g radii : B'
298
AN GAIDHEAL.
Treas :
lair, 187C.
urrainn domh fear àraid ainmeach-
adh a chunnacas bho cliionn ghoirid
— e-f he'in no samhladh air choirigin
a tha 'gabhail an ainme sin air.
Tha ciad bliadhna blio'n a dh'eug e,
's bha gach duine a' sealltainn air
mar f luàidhe no mar fhiosaiche. An
uair a chunnacas e ma tà thug e
cunntas gàbhaidh mu ghorta 's mu
phailteas, mu chogadh 's mu dhòrt-
adh fala, 's mu dheireadh an t-saogh-
ail. Is ann mar so a chunnacas mu
dheireadh e a reir innse-sgeòil an
duine air an do thachair e : " Bha
mi turus air feill 's a' bhaile ud thall
a' reic eich," os esan, " ach leis nach
d' f huair mi too thoileachadh prise
air, thill mi dhachaidh leis, agiis
tachrar an duine so orm air an
rathad. Ghabh e naidheachd na
feille 's dh' f horfhaisich e mu chor
na dùthcha. Chaidh sinn mar so an
seanchas a chèile agus innsear mi-
fhein dha mu'n each. Thòisich e
air an each a cheannach, agus "s e
bh'ann gu'n do reic mi ris e. Thill
e learn agus thuirt e na'n rachainn
dhachaidh leis gu 'm pàidheadh e an
t-each dhomh. Chum sinn air —
mise air muin m' eich fhein agus
esan a' marcachd air each cho geal
ris a' chanach. Dh'fharraid mi
dheth càite 'n robh e fuireach, agus
c' ainm a bh' air. Thuirt e gu 'n
robh e 'fuireach am Farran mu
uidhe mile dhuinn — àite nach cuala
mi guth riabh mu dheighinn ged a
b' aithne dhomh gach cèarna de 'n
dùthaich. Dh' innis e dhomh cuid-
eachd gu 'm b' e fhein am fear ud
de theaghlach Learmont a bha cho
ainmeil 's an tir a thaobh'f hàisneachd.
Chuir so beagan eagail orm, agus
cha do lughdaich e dhomh e a bhi
ga m' f haicinn fhein air rathad òn-
rachdach air nach robh mi riabh
roimhe. Ach chum sinn air le
siubhal-sith gus an d' fhuair mi
mi-fhein gun f hios ciamar 'an goile
'n talmhainn. Co bha romham a'
sin ach boirionnach briagha, 's
phàidh i an t-each dhomh gun smid
a ràdh. Thug esan air m' ais mi
romh chadha fada farsuinn far am
faca mi còig ciad saighdeir na 'n
laidhe fo chuing nan arm 's iad ion-
ann 's na'n suain. Mu dheireadh
le solus na gealaiche fhuair mi mi-
fhein a mach 's a' cheart àite 's an
do thachair e orm, agus rinn mi
luim air a bhi aig an tigh mu
ghaitm-choileach. An uair a chunnt
mi an t-airgiod bha an dùbladh
agam 's a phàidbeadh dhomh air an
each, agus fhathast tha beagan de
na buinn agam — -buinn naoidh-sgill-
innean, thri sgillinnean, buinn-a-sia,
agus eile."
A reir coltais bha Tomas cho
math air pàidheadh 's a bha e air
fàisneachd, agus ma 's fhior an
drobhair, bha a chuid airgid mòran
na bu mho tàth na an t-airgiod-sith
a tha sinne ag cleachdadh. Cha
mho a tha teagamh nach b' i am
maighistir-sporan ud bànrighinn nan
sithichean a thug leatha Tomas do
'n Tir-fo-gheas ; ach ged nach d'
thàihig e fhathast le 'chuid each,
agus nach 'eil 'f hios co dhiùbh a tha
am bruth 'am Farran 'an Dim-buic
no 'n Tom-na-h-iùraich, ma leanas
an cosnadh 's a' Ghalltachd mar a
tha e, a reir uile choltais, " bidh la
nan creach aig Cluaidh."
DiARMAD.
Cha'n 'eil ni ann a ta co iongantach ' ti
Leabhar, ach duine beo a mhain. Is
teachdaireachd dhuinn on bhas e. Is
aithris e a chuireadh d'ar n-ionnsuidh le
muinntir nach fhac sinn riamh. Is comh-
radh uathasan e a bha beo o chionn mile
bliadhna, agns a bha miltean de mhiltibh
asdah- air f albh. Tha so iongantach, gidh-
eadh, tha iadsan a bha beo o chein, a' labh-
airt ruinnan diugh anns na duilleagaibh
beaga sin. Tha iad 'gar tìusgadh, 'gar
brosnachadh, 'gar teagasg, a' toirt misnich
agus comhfhurtachd dhuinn, agus a' fosg-
ladh an cridheachan dhuinn mar bhrath-
airean agus mar luchd-daimh!
Treas ilios an Fhoghair, 1S76.
AN GAIDHEAL.
299
MARBHRANX
DO SHIR lOSEPH EADCLIFFE.
Le Uilleasi Mac-Coinxich.
Dh'ecg an ridire so 's a' bhliadhna 1872. i
Is Ban-Gharannach, nighean do dh- Fhear-
Lic, a bha posda aige. Bha taobh m6r
aige, mar a th' aig an ridir òg a dh' fhag e
na 'dbeaghaidh, ris a' Ghaidliealtaclid. Bha
f ridh Ghàdhaig aige cimntas mòr bliadhn-
aichean, agus i-e an ama sin b' e Uilleam
Mac-Coinnich so, a rinn a' mharbhrann
dha, an t-^Vrd-Ghiomanach. A mach bho
a bhràthair fhein, Aonghus ISIdr Mac-
Coinnich (faic An Gaidheal, leabh. v. slios
44), b' ainneamh sealgair a thug barr air
Uilleam; ach, neothar-thaing dha, "bhae
bho 'n a ru.adh e riabh "an caidreamh
fhiadh 'us earb." Faodar a rlidh gur h-ann
air am f eadh a dh' araicheadh e — agTis sin
's na ceart mhonaidhnean 's an robh tath-
aich Dhonuill mhic Fhionnlaidh nan dan —
seann fhridh Loch-Trfig. Bha a shinnsir-
ean bho chionu fhios cò an linn 'am
Bràighe-Lochabar, 's tha ckirdean 'us
dllsean da fhathast ann, na 'n tuath cho-
thromaich.
Tha 'bhardachd nàdurrach do Uilleam
Mac-Coinnich, 's rinn e de dh-òrain 's de
dhuanagan snasmhoi-, na lionadh leabhar
mòr ; ach cha bhi sinn ri moladh-malrbh
air ; tha e beò, slan, fhathast, 's gu'm bu
fada mar sin da.
" Theid diichas an aghaidh nan creag ;"
is nighean do dh-Uilleam a chuir an " Clò-
dubh " mu'n òran a th' aig bonn an t-slios.
DiARilAD.
Gur mise "tha fo airteal 's fo thhrs,
'S beag m' aighir ri sunnt an drast,
Bho'n a chaill mi mo charaide-ciiirt,
A sheasadh mo chilis 's gach cks.
A JACOBITE MARCHING SONG
from the gaelic op
Alasdaie Mac Mhaighistir Alasdaie.
Oh, we love him, love him, lore him,
'Oh, we love him, love him, Charlie!
March we then, so lightly, proudly ;
Close to'jether, — thus we'll guard him.
Ruin seize this ruthless king, then.
Who, in conquering, tined the glory ; —
Blackened homesteads, butchered kindred.
Long shall live in song and story.
Oh, we love him, <tc.
'S leir ri fhaicinn a bhlath air mo ghniiis,
'S trie snidhe mo shtd gu lar,
Bho'n 'chuir iad thu 'dlaidhe 's an uaigh,
Bidh mi 'm dhuine bochd truagh gu brach.
Co ris a theid mi g'am ghearan a chaoidh,
Ged a bhithinn fo bhinn aig each,
"S tu sheasadh gun athadh mo chùis,
'N uair bhithinn fo ghlùn mo namh.
Ged a thionndaidheadh each rium fuar,
Bha do chridhe 's do chinas dhomh blath,
'S tha m' earbs" ann am Mac Kigh nan Dul,
Gu bheU d' anam, a ruin, aig tàmh.
Thig Earrach, thig Samhradh, na 'dh^igh,
Tiounda'idh siantan nan speur gu bias,
Thig bruthainn 's an Fhoghar ri grein,
Chuireas toradh 's gach por tha fas.
Ach thig Geamhradh na gailinn na 'dheigh,
Crionaidh luighean 'us feur gu lar,
'S ann mar sin tha saighid an aoig,
A' taghadh nan laoch a's fearr.
'S ann agad bha 'n inntinn, fhir ghaoil,
Nach fhaiceadh na'n eiginn each,
Gu h-uasal, macanta, ciuin,
'Us sealladh do shùl cho blath.
Cha spiocaireachd, ghortach, gun diubh,
Bu toigh leat, a ruin, bhi 'd phairt,
'Us gu'm b' aigh'reach mise na d' chùirt,
Gu3 'n do dhealaich ar ctxrs am bàs.
'N uair chaidh mi an toiseach fo d' sgeith,
Cha robh sinn le cheil' ach òg ;
Bha thus' anns an onair bu dual —
Jklise am ghiullan bho Chruaioh a' cheo.
'S ioma comhairle ghliocais le tùr.
Thug thu orm anns gach cMs bu choir,
Bithidh mi nis mar bha Oisein na Feinn,
Ri cumhadh ad dheigh ri m' bheò.
lU befall the coat untidy !
Loathed of those who yet unborn are ;
True-bom Gael, weU wot I, ever,
On Ms back displayed would scom it.
Oh, we love hiui, cfcc.
Give to us our plaid of tairtan.
Kilt, blue-bonnet, loved ferara.
Dirk keen-bladed, Islay-hilted, —
Sin an Gaidheil mar lu choir dha!
Oh, we love him, ttc.
And though I'm here, just now, in. Sassun,
Their ways and fashions I regard not ; —
It's, Oh ! to be 'mong Highland maidens.
Whose lip-music is the Gaelic !
Oh, we love him, d:c.
Mary E . Macfheksok.
300
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Fhoghair, 1876.
'Stricdh'fhalbh sinn air thurus do'n bheinn,
Bhiodh do ghunna air ghleus, a sheòid,
Bha mi earbsach à d' laimh 'us A d' shùil,
'N uair a lùbadb tu 'n gltin le deòin.
Bhiodh an lan-damh cabrach gun lùs,
'Call fal' air an driuchd gu làr,
Cha'n iarramaid cuileana seang—
Bhiodh do pheileir mu cheann a bhais.
Fhad 's a mhaireas mo mheodhail 's mo
thùr
Gu'm bi e nam' chuimhn' gach la,
Na fhuair mi de sholas ad chùirt,
An aighear 's am miiirn, 's a' spòrs.
Ann am monadh no'mfrldhnandamh seang,
An coire, no'n gleann a' cheo,
'S e thogadh mo chridhe, gu sunnd,
Bhi 'g eisdeachd ri cainnt do bheòil.
Tha do bhaintigheaman òga fo thùrs,
'S trie snidhe an sùl gu lar,
Mu'n athair, a thog iad ri ghluin,
Choisinn urram 'us cliùth thar chach.
Cha'n ioghnadh ged bhithinn-sa civlirt',
IMu theaghlach mo ruin gach la,
Bho'n chaill iad am barantas-cùil,
'Bha 'gleidheadh an curs dhaibh òg.
'S ann a ghabh sinn cead deireannach buan
Aig cladach a' chuain Dimairt ,
Cha'n fhaca mi tuilleadh do ghnuis,
'N uair a dh' fhaisig thu nunn thar sail'.
Bha deòir a' frasadh o 'm shuil,
'N uair chuir mi mo chul ri trkigh,
Tha mi nise mar bhàta gun stiuir —
Gun sgiobair, gun siùil, gun ràmh.
Gur lionar m' osnaich fo thuinn,
"S mo chridhe am chom fo phramh,
Tha acain fo aisnean mo chleibh,
Cha dean lighich' mo chreuchdan slkn.
Cha ghalar, no goirteas mo chinn,
A dh' fhag mi cho tinn an drkst,
Ach cumhadh mo mhaighstir ghaoil,
'S mo bheannachd ad dheigh gu bràth.
Sguiridh mise ga d' chumhadh, fhir ghaoil,
Bho 'n nach dean e dhomh feum no stath,
Chaidh toll ann am chridhe Ikn chreuchd,
Bho'n 'chuala mi sgdul do bhais.
Ach guidheam le còmhnadh Mhie Dh^,
Do Mhacoighre bhi 'g eiridh 'd ait,
Ann an onair, an gliocas, 's an suairc'
Gu lionadh a suas na beam.
AN CEANNAICHE EADAILT-
EACH.
(Air a leantainn.)
An am do Phortia dealachadh r'a
fear-posda labhair i gu misneachail
ris, agus dh' iarr i air a charaid a
thoirt leis an uair a thilleadh e ;
ach bha i fo amharus gu 'n eireadh
gu h-olc do dh-Antonio, agus an uair
a dh' f hagadh i leatha fhein, thoisich
i air meorachadh an robh aon doigh
no doigh eile anns am b' urrainn di
ruigheachd air caraid a Bassanio
gaoil a sliaoradh ; agus ged gheall i,
air son an tuilleadli urraim a
chur air Bassanio, gu 'n geilleadh i
gu malda macanta d' a gliHocas-san
mar thigeadh e do mhnaoi dhileis,
air a shon so uile, a nis an uair a
bha an cunnart anns an do sheas
caraid caomh a fir-phosda ga 'cur fo
ghhiasad, cha robh teagamh aice 'n
a cumhachd fein, agus Ian d' an
bheachd so gun chead gun chomh-
airle, chuir i roimhpe gu 'n togadh i
oirre do bhaile-mor Venice, agus gu
'n tagradh i anns a' chuirt as leth
Antonio. Bha aig Portia caraid a
bha 'n a fhear-lagha (is e Bellario a
b' ainm da) • sgriobh i a dh-ionnsaidh
an duin'-uasail so, a' cur an ceill
gach ni mar bha, agus ag iarraidh a
chomhairle agus aig a' clieart
cam gu 'm biodh e cho math 's gu 'n
cuireadh e ga 'h-ionnsaidh an fliall-
uinn a b' abhaist da a chaitheamh
an uair a bhiodh e a' tagradh aig a'
mhòd. Thill an teachdaire le lit-
richean bho Bhellario ga 'seoladh
mar dheanadh i, agus leis gach sion
a dh' fheumadh i g'a h-uidheamach-
adh air son na cliirt.
Sgeadaich Portia agus a bean-
choimhideachd Nerissa iad fein ann
an aodach-fhear, agus a' cur uimpe
falluinn an fhir-lagha thug i leatha
Nerissa mar chlèireach; agus a' tog-
ail orra gun dail rainig iad baile-mor
Treas ^Iios an Fhoghair, 1876.
AN GAIDHEAL.
301
Venice, direach air latba na
cuirt.
Bha cliuis direach a' dol a blii air
a gairm an lathair an diùc agus
comhairlich a' bhaile ann an talla-
mor a' mhòid, an uair a thaiuig
Portia a stigh agus shin i suas litir
bho Bhellario anns an d' tliuirt am
fear-lagba ainmeil sin ris an diuc, gu
'n robh e fein a' cur roimhe tighinn
air aghaidh a thagar as leth Antonio,
ach gu 'n robh e air a bhacadh le
tinueas, agus dh' iarr e gu 'n tugt-
eadh cead agus cothrom do 'n
sgriobliadair og, nasal Balthasar (is
Q so an t-ainm a thug e do Phortia)
tagar 'n a àite. Cheadaich an diuc
so, agus ioghnadh air cho og 's a bha
coltas a' choigrich, agus i gu seolta
grirni air a ceiltinn fo f halhunn an
fhir-lagha agus gruag fhada, bhàn
air a ceann.
Thug cudthromachd a' ghnothaich
a ghabh Portia os laimh an tuilleadh
naisnich do'n mhnaoi-uasail àillidh
sin agus an taice a dleasnais ghabh
i gun athadh, gun sgath. Theann i
an toiseach ri Shylock, an t-Iudhach;
agus ag aideachadh gu saor, a reir
laghannan na h-Eadailt, gu 'n robh
Ian choir aige air an dioladh a bha
air a chur sios anns a' chuadmant,
labhair i cho grinn mu iochd agus
mu ihrocair 's gu 'n tugadh e maoth-
achadh air cridhe sa bith ach cridhe
cruaidh Shylock ; chuir i an ceill gu
'n robh trocair a' braonadh mar
f hrasan sèimh nan speur a nuas air
an talamh ; mar bha beannachd
dùbailt a' leantainn trocair, a' bean-
nachadh an ti a nochd agus an ti a
fhuair trocair; mar thigeadh trocair
do righrean na b' fhearr na an crùin,
a chionn gu 'm b' aon de bhuaidhean
Dhe fhein trocair ; gu 'n robh cumh-
achd an duine a tighinn dluth do
chumhachd Dhe a reir's mar bha e
a' taiseachadh ceartais le trocair;
agus ghairm i air Shylock e a chuimhn-
eachadh mar ghuidheamaid uile air
son trocair, gu 'n tigeadh e dhuinn
trocair a nochdadh. Cha 'n fhaigli-
eadh i smid f hreagairt bho 'n ludh-
ach ach tagradh air son an imlagh a
I bha air 'ainmeachadh anns a chumh-
' nant. " Nach 'eil e comasach an
I t-airgiod a phaigheadhi" arsa Portia.
I Tliairg Bassanio an sin do'n ludhach
Ian phaigheadh thairis a's thairis ;
\ cha b' e mhain tri mile bonn òir,
ach de dh-òr na thoilicheadh e ; rud
I a dhiult Shylock ag radh nach
j gabhadh e ni ach punnd de f heoil
I Antonio. Dh' aslaich Bassanio air
an sgriobhadair og gu 'n claonadh e
I an lagh anns an tomhas a bu lugha
[ agus gu 'n caomhnadh e beatha
i Antonio. Ach fhreagair Portia gu
! smalanach, aon uair 's gu'n rachadh
I lagh a shuidheachadh nach robh e
! comasach 'atharrachadh. An uair a
chuala Shylock Portia ag radh nach
gabhadh an lagh atharrachadh shaoil
e gu'n robh i a' gabhail a thaoibh,
agus ghlaodh e mach, " Tha Daniel
fhein air tighinn a thoirt breith :
0 mo bhreitheamh og, glic, is tu is
airidh air urram ! Tha thu fada na
's sine na do choltas ! "
Dh' iarr Portia an sin air Shylock
an cumhnant a leigeil 'f haicinn di ;
agus an uair a leugh i e thuirt i,
" Tha an gealladh so briste, agus a
reir mar tha mise ga 'leughadh tha
coir aig an ludhach air punnd de
f heoil ri bhi air a ghearradh a uchd
j Antonio, lamh ris a' chridhe."
I Thuirt i agus i a' tionndadh ri Shy-
lock, " Bi trocaireach ; gabh an t-
airgiod, agus ceadaich dhomh an
gealladh so a shracadh." Ach cha
chluinneadh Shylock an-iochdmhor
iomradh air trocair ; agus fhreagair
e " Tha mi a' toirt mo mhionnan air
gach ard agus iosal nach 'eil cumh-
achd ann an teanga an duine a tha
comasach air mo ghluasad bho 'n ni
sin a tha mi a' cur romham." " Ma
tha sin mar sin," arsa Portia ri
Antonio, "feumaidh tusa do bhroill-
302
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Fhoghair, 1S76.
each a dheanamh deas air son na
sgine ; " agus am feadh a bha Shy-
lock gu dian a' geurachadh na cuirce
chura am pnnnd feola a ghearradh,
dh' fheoraich Portia de dh-Antonio,
"A bheil diog agad ri radh ? "
Fhreagair Antonio gu siochail, ciuin,
nach robh a' bheag aige ri radh, a
chionn gu'n robh 'inntinn cheana
leagte ris a' bhàs. An sin thuirt e
ri Bassanio, " Fair dhomh do lamh,
a Bhagsanio ! Slàn leat ! na bi fp
dhoilgheas air son gu'n d' thainig
am mi-fliortan so ormsa air do sgàth.
Thoir mo bheannachdan do d'
mhnaoi oig àilhdh^ agus innis di cho
mor 's a bha mo ghradh dhuit ! "
Fhreagair Bassanio agus a cliridhe
bronagh Ian, "Antonio, tha mi
])òsda air mnaoi, a tha cho anusail
agam ri m'bheatha; ach bu bheag
]eam mo bheatha, mo bhean, agus
an saoghal gu h-iomlan aijn an coim-
eas ri d' bheatha-sa. Chaillinn iad
uile, dh' iobrainn iad gu leir do'n
abharsair so air ghaol thusa chaomh-
nadh."
An uair a chuaLa Portia so, ged
nach robh a' bliean-uasal chaomh
idir diombach d' a fear posda air son
mar chuir e an ceill ann am briath-
ran cho laidir, a ghaol agus a chom-
ain do charaid chp dileas ri Antonio,
ars' ise, " cha tugadh do bhean
buidheachas duit, na 'n robh i a
latbair agus do chluinntinn a' tairg-
seadh e leithid sin." Dh' eirich an
sin Gratiano, agus e toileach eise-
impleir a mhaighstir a leantainn,
agus e a smaointeachadh gu'm bu
choir guth a blii aige-san anns a'
ghnothach cho math ri each ; ars'
esan ann an eisdeachd Nerissa, a bha
'n a. suidhe ann an riochd cleirich
aig taobh Portia, "Tha agamsa bean
agus, air m' fhacal, tha gaol agam
oirre ; b' f hearr leam gu'n robh i an.
ceart uair am flaitheanas na 'm b'
urrainn di iompaidh a chur air na
cumhachdan gu h-ard inntinn ap
ludhaich aingidh so atharrachadh.''
" Is math dhuit nach 'eil i ga d'
chluinntinn," arsa Nerissa, '' air neo
cha chuirinn geall nach togadh e
aimhreit ann ad thigh." Ghlaodh
Sliylock a mach le boile, " Tha sinn
a' cur seachd nine ; guidheam ort
thoir a mach a' lihinn." Bha gach
neach anns a' chuirt a nis fo fhiamh
agus gach cridhe fo dhoilgheas air
son Antonio.
Dh' fheoraich Portia an robh
meidh deas a thoimhseadh an f lieoil;
agus ars' ise ris an ludhach ; " A
Shylock feuch gu 'm bi lighiche
dluth, air eagal gu 'm faigh e bàs le
dith fala." Cha. robh a dhith air
Shylock ach gu.'n sileadh Antonio
gu bàs, uime sin thuirt e, " Cha 'n
'eil sin air ainmeacliadh anns a'
ghealladh." " Cha 'n 'eil," arsa
Portia, " ach ciod air a shon sin Ì
Bu 'mhath gu 'n deanadh tu an urad
sin air son iochd." Ach facal cha
tigeadh bho 'n ludhach ach, " Cha
'n amais mi air; cha 'n 'eil e anns a'
chumhnant." "Is e do choir, ma
ta," arsa Portia, " punnd de f heoil
Antonio. Tha an lagh ga 'chead-
achadh, agus tha a' chuirt ga 'bhuil-
eachadh. Agus faodaidh tu an
fheoil a ghearradh as a bhroilleach.
Tha an lagh ga cheadachadh, agus
tha a' chuirt gu 'bhuileachadh."
Ghlaodh Shylock a mach a rithist,
" 0 mo bhreitlieamh glic agus firinn-
each ! Tha Daniel fein air tighinn
a thoirt breith !" An sin gheuraich
e a rithist an sgian f hada a bha 'n a
laimh, agus ag amharc gu, dil air
Antonio, ars' esan "So, dean deas!"
" Socair bhòidheach, ludhaich,"
arsa Portia, " tha rud-eigin eile an
so f hathast. Cha 'n 'eil an gealladii
so a' toirt aon bhraon fala dhuit ;
tha na briathran ag radh gu soilleir,
punnd feola, a nis, an uair a tha thu
a' gearradh na feola, ma dhoirteas
tu aon bhraon de dh-fhuil a' Chriosd-
aidh so, buijiear bhuait gach fearann
Treas Mios an Fhoghair, 187
AN GATDHEAL.
303
agus maoin a tlia agad agus gabhar ' uachdranachd, a chionn gu 'u do
iad le uachdranachd Venice." Bha thionnsgain thu lamh a chur ann
e gu tur eu-comasach do 'n ludhach am beatha aon de luchd-àiteachaidh
am punnd feola a ghearradh a uclid 1 a' bhaile agus tha do bheatha fo
Antonio gun deur fala a dhortadh, ] throcair an diùc ; a sios air do
uime sin. shaor Portia leis an t-seol ' ghluinean. ma ta, agus iaiT maith-
innleachdach so beatha Antonio ; eanas." Thuirt an diiic an sin ri
rud 'n uair a chunnaic na bha lathair Shylock. " A chum gu 'm foic thu
bha iad air an lionadh le h-ioghnadh iochdmhoireachd a' Chriosdaidh, tha
ri gHocas anabarrach a' chomhairhch < mi a' toirt dhuit maitheanais m'am
oig a bhreithnich an doigh sheoltcfi i beil thu ga ashichadh ; tlieid darna
ghrinn, agus thog iad iolach ait bho : leth do mhaoin a thoirt do dh- An-
gach oisinn d' an rahòd ; agus ' tonio agus an leth eile do 'n uachd-
ghlaodh Gratiano. agus e ag ailis ranachdh." Fhreagair an t-uasal
air an ludhach, " 0 mo bhreitheamh j suairce Antonio, gu 'n tugadh esan
glic agus firinneach ! Seall a nis, a ! suas earrann fein de mhaoin an ludh-
bhodaich, Daniel fein air tighinn a aich, na 'n cuireadh an t-Iudhach
thoirt breith !" i 'ainm ri boid a tiomnadh a chodacli
An uair a mhothaich Shylock gu ' aig am a bhais d' a nighinn agus d'
'n deachaidh a run fuilteach a thilg- ' a fear-posda; oir bha fhiosaig Anto-
eadh bun os cionn, chaill e gu tur a nio gu 'n robh aig Shylock aon-ghin
mhisneach agus thuirt egu'ngabhadh nighinn a bha goirid roimhe sin air
eant-airgiod;ghlaodhBassanio,agus oganach Criosdaidh a phosadh d' am
a thoil-inntinn a' cur thairis ri faic- j b' ainm Lorenzo, caraid do dh- An-
inn na saorsainn a thainig air Anto- ' tonio ; gu 'n do rinn i so fada an
nio, " So an t-airgiod ! " Ach chuir aghaidh toil an ludhaich, rud a
Portia stad air, ag radh, "Air d' chuir miothlachd mor air, agus gu
f haicill ; cha 'n 'eil aobhar cabhaig ! 'n do bhuin e uaipe uime sin a coTr-
ann ; cha 'n fhaigh an t-Iudhachach ! bhreith. Dh' aontaich an t-Iudhach
an t-Unlagh ; uime sin, a Shylock, ! so a dheanamh ; agus a' faicinn mar
dean deas air son na feoladaireach ; I bha e mar so air a ghlacadh 'n a
ach feuch nach doirt thu deur fala ; chuilbheartan, agus air a chreachadh
agus na gearr mor no beag ach dir- 1 d' a chuid beairteis, thuirt e, " Tha
each punnd ; biodh e thairis air an mi gu tinn ; leigibh dhachaidh mi ;
tomhas no fodha, ged nach biodh ' cuiribh an sgriobhadh as mo dheigh
ann ach cudthrom na faochaig. ged , agus cuiridh mi m' ainm ris, a sin-
nach biodh ach na dh' aomadh a' eadh thairis do m' nighinn darna
mheidh leud na roinneig, theid do leth mo chuid an t-saoghal." "Tog
dhiteadh gu bàs le lagh na riogh- ! ort, ma ta," thuirt an diiic, " agus
achd, agus d' uile bheairteas a thoirt [ feuch gu 'n dean thu sin; agus ma
thairis do 'n uachdranachd." "Thug-'ni thu aithreachas de d' dhroch-
aibh dhomh m' airgiod agus leigibh bheart, agus à so suas gu 'm bi thu
as mi," arsa Shylock. " Tha e ull- ; ad Chriosdaidh, bheir an uachdran-
amh ann a' so," arsa Bassanio. achd maitheanas duit anns an leth
Bha Shylock 'dol a ghabhail an eile de d' bheairteas."
airgid an uair a bhac Portia a rithist j Leig an diuc as Antonio agus
e, ag radh, "Air d' athais, ludh- i sgaoil am mod. Mhol e gu h-ard
aich; tha greim eile agam ort f hath- gliocas agus ealantachd a' chomh-
ast. A reir laghannan Venice tha airlaich oig agus thug e cuireadh
do mhaoin gu leir an geall do 'n dha a dh-ionnsaidh a thighe a dh'
304
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Fhoghair, 1S73.
itheadh bidh leis. Leis gu 'n robh
a run air Portia tilleadh do Bhel-
mont m' an ruigeadh a fear posda,
f hreagair i, " Tha mi a' toirt nior
thaing do ur morachd, achfeiimaidh
mi falbh gun dàil." Tliuirt an diuc
gu 'n robh e duilich nach ceadaich-
eadh a dheifir dha dol agus greim a
ghabhail leis ; agus a' tionndadli ri
Antonio, ars' esan, " Thoir duais do
'n duin'-uasal so; oir is i mo bharail
gu blieil thu fo nihor chomain da."
An uair a dh' f hag an diuc agus
an kichd-lagha a' chuirt thuirt Bas-
sanio ri Portia, "M' uasal caomh,
tha mise agus mo charaid Antonio
an diugh troimh do ghliocas-sa air
ar saoradh o unlagh trom, tha mi a'
guidhe ort, ma ta, gu 'n gabh thu
an tri mile bonn oir a bha againn ri
iocadh do 'n ludhach." "Agus a
bharr air sin," arsa Antonio, " bidh
sinn fo f hiachan graidh agus umhl-
achd duit gu bràth."
Dhuilt Portia lamh a chur air
bonn d' an or; ach air do Bhassanio
iompaidh a chur oirre duais air chor-
eigin a ghabhail, ars' ise, " Thoir
dhomh do lamhainnean ; caithidh
mi iad air do sgath. Thug Bassanio
dheth a lamhainnean agus chunnaic
Portia am fainne a thug i fein da
air a mheur. Is e so a bha dhith
air an aluinn sheolta, oir bha toil
aice 'fhaighinn uaith agus gu 'm
biodh beagan abhachd aice mu 'n
chuis an uair a thachradh iad a
rithist. Ai's' ise, " gabhaidh mi am
fainne so mar chuimhneachan ort."
Bha Bassanio air a chur thuige gu
mor an uair a dh' iarr am fear-lagha
an t-aon ni sin ris nach b' urrainn
da dealachadh, agus fhreagair e gu
buaireasach, nach fhaodadh e am
fainne a thoirt da, a chionn gur ann
bho 'mhnaoi a fhuair e agus gu 'n
do gheall e nach dealaicheadh e ris ;
ach gu 'm foraisicheadh e mach am
fainne a bu luachmhoire ann am
baile-mor Venice agus gu 'n tugadh
e dhi e. Air cluinntinn so, ghabh
Portia oirre a bhi air a tcàmailteach-
adh agus dh' fhag i a' chuirt, ag
radh, " Is ann a tha thu ga m'
fhreagairt mar nach robh agad ann-
am ach an dèirceach." " A Bhass-
anio mo ghaoil," arsa Antonio, "thoir
dha am fainne; agus cuir mo ghradh-
sa agus an gniomh do-labhairt a rinn
an duin'-uasal as mo leth, an aghaidh
corruich do mhnatlia." Bha naire
air Bassanio gu 'n saoilteadh gu 'n
robh e neo-thaingeil ; gheill e agus
chuir e Gratiano as deigh Phortia
leis an fhainne. An sin dh' iarr
Nerissa bho 'n d' fhuair Gratiano
fainne cuideachd an uair a phos iad,
dh' iarr i am lainne air ais, agus (le
toil a bhi cho fada mach r' a mhaigh-
stir) thug Gratiano dhi am fainne.
Is ann aig na mnathan-uasal a bha
an abhachd air an tUras a' smaoin-
teachadh mar thàirngeadh iad as na
fir an uair a thilleadh iad dachaidh
air son mar dhealaich iad ris na
fainneachan, agus mar dh' fhagadh
iad orra gu 'n d' thug iad do leann-
ain air chor-eigin iad.
An uair a thill Portia dhachaidh
bha a h-inntinn anns an t-suidheach-
adh sholasach sin a tha a' sruthadh
0 dhearbh-bheachd a bhi aig aon gu
'n do rinn e gniomh ceart ; bha a h-
inntinn gu h-aoibhneach a' gabhail
tlachd anns gach ni a chunnaic i ;
cha 'n f hacas leatha riabh a' gheal-
ach a' dearrsadh cho oirdhearc ;
agus an uair a cheil a' ghealach a
gnuis fo neul, leum a h-inutinn le
aiteas aig faicinn leus soluis 'n a
h-uinneig fein ann am Belmont, agus
thuirt i ri Nerissa, " Tha an solus
sin a' lasadh ann an talla mo theach;
cho fada 's a tha a' choinneal bheag
sin a tilgeadh a gathan, is co fhada
a dhealraicheas deadh glmiomh ann
an saoghal uile ; agus a' eluinntinn
fuaim ciùil a' teachd bho 'n tigh ars'
ise, " Thar leam gu bheil an ceol sin
moran na 's binne na bhiodh e 's an
Treas Mios an Fhoghair, 1S76.
AN GAIDHEAL.
305
latha." Chaidh Portia agus ISTerissa
a stigli ; chuir iad orra an aodaich-
ean fein agus dh' fhuiricli iad a'
feitheamli am fir-pliosda. Cha b'
fhada gus an d' thainig iad agus
Antonio 'n an cuideachd. Thug
Bassanio a charaid caomh an lathair
na mna-uaisle àillidh, Portia, acli is
gann a bha an f liailte agus am furan
a chuir iad air a cheile thairis, an
uair a thug iad an aire do Nerissa
agus a fear-i^osda a conspaid aun an
oisinn d' an t-seomar. " Ciod e is
ciall do so ? " arsa Portia ; " an e gu
bheil sibh a' cur a mach air a cheile
cheana Ì 'D è tha cearr? " Fhreag-
air Gratiano, " Tha, le ur cead, an
iorghuill mu fliainne leibideach
f heòdair a thug Nerissa dhomhsa, air
an robh facail bhardachd air chor-
eigin mar chithear iomadh uair air
na sgeanan, ' Gi'àdhaich mi agus na
treig mi.' " Cha 'n e luach an
fhainne no a' bhardachd air a bheil
mi a' tighiun," arsa Nerissa. " Gheall
thu dhomhsa an uair a thug mi
dhuit e, gu 'n gleidheadh tu e gu
latha do bhàis ; agus a nis tha thu
ag radh gu 'n d' thug thu do
chleireach fir-lagha e. Tha f hios gle
mhath agamsa gun d' thug thu do
bhoirionnach e." " Mo lamh dhuit,"
arsa Gratiano, " thug mi e do dh-
òganach, leth bhalach, gasan
greanuach nach bu mho na thu fein;
bha e 'n a chleireach aig a' chomh-
airleach og a shaor le a thagradh
glic beatha Antonio; ghuidh agus
ghrios an giuUan so air son duals
eigin agus cha b' urrainn domh air
mo bheatha a dhiultadh." " Rinn
thu rud a bha cearr, a Ghratiano,"
arsa Portia, " dol a dhealachadh ris
an fhainne a thug do cheile dhuit
mar a clad thiodhlac. Thug mise
faiune do m' thighearna Bassanio,
agus is mi tha cinnteach nach
dealaicheadh esan ris air son na
chunnaic e riabh." Thuirt Gratiano,
agus toil aige a leisgeul fein a
ghabhail, " Thug mo thighearna
Bassanio am faiune aige fein do 'n
chomhairleach, agus an sin ghuidh
am balachan cleirich, a rinn a
dhleasnas gu tapaidh aig a' mhod,
am fainne agamsa 'fhaighinn."
Ghabh Portia oirre a bhi fo chor-
ruich mhoir an uair a chual i so ;
thoisich i air achmhasan a thoirt do
Bhassanio mu'n fhainne ; thuirt i
gu'ra bu cheart an t-amharus a bha
aig Nerissa gu'n d' thug iad na
fainneachan do leannain air chor-
eigin a thachair orra. Bha Bassanio
ro dhuilich am miothlachd a thug e
da cheile chaoimh, agus f hreagair e
gu durachdach, " Cha d' thug, air
m' fliacal, cha d' fhuair bean fo 'n
ghrein e ach am fear-lagha. Dhiult
e tri mile bonn oir bhuam, agus dh'
iarr e am fainne, rud 'n uair a dhiult
mi dha, thog e air 's e Ian diumb.
Ciod a b' urrainn domh a dheanamh,
a Phortia, a bhean mo ghaoil ] Bha
a leithid a naire orm air son gnoth-
ach cho mi-thaingeil a dheanamh 's
gu 'n d' f heum mi am fainne a chur
as a dheigh. Thoir maitheanas
domh, a bhain-tighearna chaoin ; na
'n robh thu fein ann, tha mi dearbh-
chinnteach gur ann a bheireadh tu
bhuam am fainne ga 'thoirt do'n
fhear-lagha."
" Och, nach truagli an duine
mise ! " arsa Antonio, "is ann air mo
sgathsa a thachair gach brionglaid
a tha 'n so."
Dh' iarr Portia air Antonio gun e
'ghabhail doilgheis mu'n chuis, oir
gu'm b' e a Ian bheathasan thun a
tighe ; agus an sin thuirt Antonio,
" chuir mise mo bheatha an geall
aon uair air sgath Bhassanio, agus
mur bhith am fear d' an d' thug d'
f hear-posda am fainne bha mise an
diugh fo'n ùir. Cuiridh mi mo
cheann an geall a rithist nach meall
do thighearna tuille thu." " Theid
thusa an urras air, ma ta," thuirt
Portia ; "thoir da am fainne so agus
20
306
AN GAIDHEAL.
Treas Mios an Fhoghair, 1876.
iarr air a glileidheadh na 's fhearr
na a ghleidh e am fear eile."
An uair a slieall Bassanio air an
f hainne, ciod a b' iongantaiche leis
na 'fhaicinn gu 'ni b' e a' cheart
f hainne a thug e seachad a bha ann ;
agus an sin dh' innis Portia dha
gach car mar thachair— gu'm b' ise
an comhairleach og, agus gu'm b'i
Nerissa an cleireach ; agus thuig
Bassanio, agus cha bu bheag a thoil-
inntinn agus a thaitneas an uair
a thuig e, gu'm b' ann troimh f hiugh-
antachd agus troimh ghliocas a
mhnatha gaolaich a chaidh beatha
Antonio a chaomhnadh.
Chuir Portia failte as lir air An-
tonio, agus chuir i 'n a laimh lit-
richean a fhuair i air sheol air
chor-eigin, anns an robh fios gu'n
robh na luingeis aig Antonio a
shaoil daoine bhi caillte an deigh
tighinn sabhailte gu cala. Chaidh
toiseach bronach an sgeoil mu'n
clieannaiche shaibhir so gu tur air
dhi-chuimhn' anns a' ghairdeachas
a lion gach neach ris an teachdair-
eachd àigh agus an solas a lean i.
B' iomadh gaire a bha aca mu
dhriod-fhortan nam fàinneachan
agus mu na fir nach d' aithnich am
mnathan fein. Thug Gratiano
boidean —
Ri 'bheò nach b' eagal leis rud a bu
mhiosa
Na gu'n caillteadh gu bràth leis am fàinn'
aig Nerissa.
Eadar. le I. Macillebhain.
CNUASACHD CAILLEACH DHUNNACHAIDH 'IC UILLEAM.
Le Caiptein Mac-an-t-Saoir.
FoNN. — " Comhachag bhochd na Sròine."
A' CHIAD EARANN.
Ml 'ra shuidhe air Meall-an-fhuarain,
'Sealltainn mu 'n cuairt air Loch-Liobhann,.
(Far an robh mi aotrom uallach,)
'S air na glinn 's na ghluais mo shinnsre,
Chi mi 'n t-Inbhear agus Comhann,
A' Chàrnach 's na Maola-dubha,
(Cha b' iad acli na Maola buidhe,)
A dh' fhàs gu bainnear, braonach, cluthor,
Agus Coir'-fhioghain nam fuaran.
As an trie an d' fhuair mi deoch,
'S am minic an robh 'n damh cluas-dearg
'Dol na 'ghailc le luath's nan con ;
'S Achadh-triochadain nam beann,
A 's àrd ceanu 'an iarmailt nan speur ;
Is colgarr' greann ri slignich shneachd, —
Creaga glas mu 'n cinn am feur;
'Us aghaidh riabhach Sgùrr-na-cìche
'Sealltainn direach air a' Chaillich ;
Ge riabhach brucach gur brigheil,
Seamragach, millteachail, failteil.
Treas Mios an Fhoghair, IS-G. AN GAIDHEAL. 307
'S ioma gaillionn agus gaoth
' Dh' f huilig an da aodunn glilas,
Cha laidh orra smal na h-aos',
'S gu la bhràtli clia cliaochail as.
'S ioma òganacli deas ùr
Bu sliubailt gliin 's bu liithar cas
A shiubliail aghaidh an stùc,
'S a leig a chù seang, silibhlach bras.
Chi mi Gairbeinn nan earn glas,
'Us Feith-nan-lap air a cùl,
Coire-chorcaig 's Gleann-a'-chaolais
'S an dian am boc le bìaoman dusgadh.
Chi mi 'm Bodach stùcach, gruamach,
Coire-am-bà 's an da Ghruagaich,
'S an dian damh na cràice nuallan,
'S tàrmacban nan àrd a ghruadal.
Tha mi 'sealltainn air mo dheigh
Air sleibht' a 's trie a cheum mo chas
'S fann-ghrian an fheasgair a' dearrs
Air na sliosan reithe cas.
Tha mo chridhe ann am chliabh
(Le buille dhein) 'am fiabhras bras,
A' meamhrachadh finid mo chuairt'
'An tir nan cruach, nan gleann 's nan clach.
Ax DARA H-EARANN.
Ach ma ni mi triall air m' ais,
(Mo cheann glas 's mo chas neo-liithor,)
Bidh mi 'iàilteaehadh nan aonach
'N ait' nan daoine b' a'ist bhi dlùth dhomh.
Bidh mo chridhe dhiam a' foighneachd
Cà' bheil na maighdeannan càbhach
A chithinn, mocli agus feasgar,
'Dol a leigeil cruidli do 'n f hàsach I
Càite bheil sgalag an àitich ?
Càite bheil àireach na sprèidhe,
Le 'm bu bhinn bhi 'n gleann na h-airidh
'G èisdeachd toirm an ail ag geumraich I
Càite bheil sealgair nam fiadh ì
Càite bheil iasgair na h-amhann ?
Cà' bheile uile mo luchd-eolais Ì —
Tha, — gun deò fo 'n f hòid na 'n laidhe !
308 AN GAIDHEAL, Treas Mìos an Fhoghair, 1S7
Ach saoilidh mi gu'm faic mi 'n cruth,
A' tàmli, fo stuirt, air uchd naa stall;
Saoilidh mi gu'n cluinn mi 'n guth
'An tormanaich shrutli nan alld !
'S cianail learn fiamliachd nan torn,
'S an duathar trom a tha mu'n t-sliabh ;
Cha doilleireaclid air gnùis na grein' e —
'S i mo leirsinn 'tli' air dol dhiam.
'S tiamhaidh leam tcrman nan eas
A' taomadh feadh sgolb nan creag. —
A chraobh liath, tha miarach dosach,
'S cuimhne leam 'n uair bha thu 'd phreas.
'S cuimhne leam 'n uair bha thu 'd phreasan,
'S a liibadh a' chuthag ho ghuisein,
'iSr uair a bhiodh i, am an fheasirair.
Duibhre na h-oidhche 'teachd fagus,
Smeòrach 's an ogan a b' fhaide,
'S neòineinean lòintean an driìichd
'Dùnadh an sùl — 'dol a chadal.
Oigearan a' tigh'nn à fireach,
Buachaillean a' teachd bho 'n innis
Duanag aig gruagaich na buaile,
'S mac-talla 'cur suas a binnis.
Oigeir f haoin d' an aois am fichead,
Treun a d' dhòrn 'us card 'am misnich,
Bidh tu f hathast mar tha mise —
'Caoidh nan nithe a chaidh seachad :
Do làmh lag, do cheura mall,
Do chridhe trom, do shliil dall.
Do cheann crom, do chom fann,
Gu h-uaigh ag aomadh gu teann.
Tha beath' an duine a' triall
Mar fhaileas nan nial air fonn,
(Gaoth ga 'n ruagadh 's an speur,)
'S CO gheabh lorg an dèigh am bonn !
Dhirich mi aoibhinn an tulach,
Mi nise tearnadh fo mhulad,
Cuan na Siorrachd 'am làthair —
Air a thràigh co thàrras fuireach ?
A Thi 'chuir solus anns a' ghrèin,
Agus crioch romh cheum nan tonn,
'An gleann dorcha sgàil a' bhàis,
Biodh do làmh 's do ghràsau leam.
Treas Mios an Fhoghair, 1876
AN GAIDHEAL.
309
BLAR CHAIRINNIS.
Anns a' bhliadhna IGOl thug
Clann Domhnuill Uibhist, agus
Claim 'ie Leoid na h-Earadh, la
fuilteach aig feithe na fala ann an
Càirinnis, an Uibhist mu Tbuath.
Aims an am, mar a tha eacbdraidh
ag innseadh dliuinn, cha rol)h na
tineacban Gaidbealacb a' toirt mòr
urram do lagb na riogbacbd acb 's
annabbana h-uile ceann-feadbna a'
gabbail an lagba 'na laimb fhein
agus a' dol a mach air cbeann a
dliaoine gu aicbeambal a thoirt
dbetb 'naimbdibb. Tba e coltacb
gur e spiiilleadb 'us tngail creiclie
an doigh cliumanta ' bb' aca air a
blii deanamh diogbaltais air each a
cbeile. A b-uile fear nacb b' urrainn
e fbein a dhion cha robh aig' acb a
bhi cbo umliail 's a bhiodh an lucb
fo spògan a' chait ; oir, mar tha 'n
Seanfbacal ag radh, — "Bhiodh am
fear bu treise 'n aachdar 's am fear
bu luaitb' air an toiseach," " Bhiodh
a chuid bu mbiosa aig a' bhus bu
taise." Air son aobbair gle neonach
dh' eireadh fine an aghaidb fine.
Agus is trie a bha na càirdean air an
da thaobb a' cogadh gu cruaidh an
aghaidb a cbeile.
'S ann eadar Domhnullaich
Shlèibhte agus Leodaich Dhun-
bheagain a thòisich an aimhreit a bha
na mathair-aobhair air BLàr Chàir-
inis. Tba e air aitbris gur aim mar
so a thòisicb an aimhreit : — Phòs
Domhnull Gorm Shleibbte nighean
'ic Leoid Dhunbheagain, agus ciod
air bith a bb' aige na h-agbaidh tha
0 coltacb nacb robh e fhein 's i
fhein gle rèidh, agus 's e tbainig as
a' chilis gu 'n d' thug e litir-dbeal-
achaidh dhi 's gu 'n chart e dhacb-
aidh a thigh a b-athar i. Thug so
tàmailt mhòr do Shir Ruairidh J^.Iac
Leoid agus db'a chàirdibb gu leir,
acb 's e dhoranaich buileacb iad an
dòigb anns an deach' a cur dhacb-
aidb. Bha i fbein air leth sbùil,
no, cam mar a theirear, agus gus a'
chilis a dheanamb cbo tàniailteacli
's a ghabhadh deanamh fhuair
Domhnull Gorm seann each ban,
cam, gille cam, agus cii cam, 's
chuir e 'n gill 's an cli 's an t-each a
dh-aon sgriob a Dhunbheagain
leatba. Bha ' Bhaintigbearna cbàm
air muin an eich cb<àim, gille cam a'
falbb na 'cbeann, 's cù cam a' tVdbli
na'n dèigb! An uair a ràinig a'
chuideacbd neonach so Dunbheagaiii
's a chaidh am beag sgeul thun a'
mhoir sgeil cha robh Leodach ri
tràigh 's an Eilean Sgiathanach no
's na b-Earadh nacb robh ann an
run nan tuadh do Dbomhnull Gorm
's d' a chcàirdibb 's gach càite. Tha
aobbar a bhi 'creidsinn gu 'n do
dhioghail iomadh neach fad iomadh
bliadhna air a' gbniomb mbaslacb a
bha 'n so ged nacb 'eil cunntas
againn mu dbèidhinn.
B' e Domhnull Glas Mac Leoid
ceann-feadbna nan Leodach 's na
b-Earadh. Bha e aon uair na
'dhuine ro threun, acb aig an am so
bha e air fas trom, lapacb, agus cha
b' urrainn da dol a mach air cbeann
a chuid gaisgeach treun' a thogail
creiche no 'thoirt blàir. Acb bha '
mbac 'na dhuin' òg, tapaidh, gaisg-
eil, ann an treun a neirt agus deidb-
eil air glòir 'us urram f baotainn dha
fbein 's dha chinneadb. Chuala e
mu 'n tamailt a thugadh d'a cbàrd-
aibb an-Dunbheagain 's cha 'n fbac
e dad a b' iomchuidbe na falbb a
db-Uibbist-mu-tbuath air cbeann da
f hicbead fear treun a thogail creiche
chum aicbeambal a thoirt, air aon
doigh no doigh eile, dbetb na Domh-
nullaich. " Mur pàidh thu fhein e
pàidhidb do mbcàileid e." Tbog na
fir orra 's dh' f halbb iad, cuid 's a'
bbirlinn aig mac Dhomhnuill Ghlais
's cuid eile ann am bataicliean aisig.
'N uair a ràinig iad Uibhist dh'
acraich iad na bataicbean an Loch
nan Ceall, aig bun na faoghlach a
tuath. Ghabli iad air aghaidh 's
310
AN GAIDHEAL.
Treaa Mios an Fhoghair, 1876.
thog iad a' clireacli, gu furasda 'n
Càirinnis, agus o nach robh nine gu
leor aca gu dol thun nam bàtaich-
ean leis a' chrodh 's e rud a rinn iad
chruinnich iad iad do theampuU na
Trionaid gus am biodh iad a' falbh
an la'r-na-mhàireach. Ghabh iad
fhèin seiibli air tigh-a'-chnuic o'n
bha e 'n aite àrd, fradharcach, am
braiglie bhaile. Bha iad a' cur
seachad na h-iiine leis gach fealadhà
's toileachas inntinn a b' urrainn
daibh, a' Ian chreidsinn gu soirbhich-
eadh gach cùis leo mar bu mhiann
leo. Ach cha robh e 'n dan gu
faigheadh iad am miann s a' chilis
so, oir mu'n deach' a' ghrian fodha
air an ath La bha "caochladh cuir air
clò Challuim."
Bha duine treun ann an Uibhist
mu-dheas ris an cainte gu cumanta
Domhnnll mac Iain 'ic Sheumais.
Bha 'n duine so ainmeil r'a linn
airson a mhòr ghràidh a dh flùrinn,
a dh-onair, 's a cheartas. Ma 's
fhior an sgeul, tha e air aithris gu
robh e 'n còmhnuidh a stri ri bhi
'cur as do 'n chreachadh, do 'n
spiiilleadh 's do 'n lamhachas-làidir
a bha 'na chleachdadh cho cumanta
's an am. Nuair a thàinig na Leod-
aich air tir an Uibhist mu-thuath
thuig muinntir an aite gu maith 'd
e bha fanear dhaibh, 'us 's e bh'ann
chuir iad fios cabhagach gu mac
Iain 'ic Sheumais mar a bha chiiis
air thuar a bhi. Bha esan mar a
bha e riamh cho ealamh ris an f hacal,
's air falbh a bha e le da f hear dheug
de na ceatharnaich bu chalma 's bu j
cholgarra a bha r'am faotainn an [
Uibhist mu-dheas. Air tràigh |
oidhche chaidh iad thar faoghail
nan làrnan 's thar faoghail 'ic-an-
Aoidheir, 's beagan roimh bheul
au latha rcàinigiadCàirinnis. Anuair
a ghabh iad beachd air cur a' bhaile
's a thuig iad gu robh na creach-
adairean fhathast gun fhalbh dh'
f halaich iad iad fhein ann am feithe
'm braighe bhaile. 'JN" uair a thòisich
an la air soileireachadh mhothaich
iad gu robh barrachd cuideachd aig
tigh-a'-chnuic 's bu choir a bhi ann
's thuig iad CO bh' aca. Thilg mac
Iain 'ic Sheumais saighead 's leon e
fear dhiubh. Leis an ath shaigheid
leag a fear eile. Ghabh iad an t-
eagal 's thubhairt fear dhiubh, " Tha
mi gu mòr air mo mhealladh mur
ann o laimli Dhomhnuill 'ic Iain 'ic
Sheumais a thàinig na saighdean,
's ma's ann tha eagal mòr orm gu
'm bi la dubh againn dheth." Cha
robh iad fhathast cinnteach cò 'n
àird as an robh. na saighdean a'
tigliinn, ach 's e rud a rinn iad
thionndaidh iad an aghaidhnean gu
ceithir àrdaibh an athair, 's 'n uair a
thàinig an treas saighead thuig iad
gur ann o 'n àird an ear-thuath a bha
na saighdean a' tighinn. Cho luath
's a bh' aca bhruchd iad sios an
cnoc. An uair a chunnaic mac Iain
'ic Sheumais iad a' cromadh le bearr-
adh a' chnuic thuirt e, " Nis 'illean,
ma rinn sibh riamh e deanaibh an
diugh e, oir tha mi 'm barail gu
bheil triuir aig gach fear agaibh ri
chur gu Làr." " Ma tha," ars' iadsan,
cha'n fhad a bhitheas." Bha e fhein
's a ghillean cho ealanta air a' bhogha
's gu'n d' thug iad tanachadh maith
air na Leodaich mu'n do tharr iad,
ach gann, cromadh le bearradh a'
chnuic. An uair a dhliithaich iad
r'a chèile 's ann an sin a bha 'n
" cath, teth, teann." —
" Thachair r'a ch^ile na suinn,
Mar bhruaillein thonn airclruima' chuain,
Bha beuman beucach dlù ri ch^ile :
Am bàs a' leum tbar trein 's an t-sliabh,
Mar neul de chlachaibh-meallain garbh,'
'S gaoth mhòr na 'cirb ag eirigh. "
Dhe'n da fhichead fear cha do tharr
as ach an dithis. Thuit each gu
lèir ach an ceannard — Mac Dhomlm-
uill Ghlais — 's a' chath. Theich
esan le bheatha. Thug Mac Iain
'ic Sheumais teann-ordugh gun a
mharbhadh air chor, sam bith, ach,
na'm bu chomasach e, a ghlacadh
Treas Mios an Fhoghair, 1876.
AN GAIDHEAL.
311
beo. Chaidh e faisg air da mliile
mu'n d' tliainig fear de sbaighdear-
an mhic Iain 'ic Sheumais suas
ris air traigh faisg air a' Bhaile-
sliear. Ged a bha 'n dithis aca air
an trom-lot roimbe sin thug iad
deannal air iomairt-chlaidheamh.
Cha gheilleadli Mac Dhomhnuill
Ghlais 's e beo, ach bha e gabhail
iomain-chiiil gus mu dheireadh an
deachaidh e mach air a' mhuir thun
na duilleig. Ged a bha toil aig an
an fhear eile a ghlacadh beo a reir
orduigha mhaighstir, 'n uairathòisich
an sàile ri del 's na lotaibh dh' fhàs
e goirid 's an fhoighidinn 's le aon
sàthadh de 'n chiaidheamh chuir e
crioch air 's a' bhad an robh e, 's
dh' fhàg 6 marbh air an oitir e.
Theirear Oitir 'ic Dhomhnill Ghlais
ris an oitir gus an la 'n dingh.
Thiodhlaiceadh coluinnean nan
Leodach far an do thuit iad — air
Leathad-a' bhuailte, mar a theirear
ris an àite riamh o'n thugadh am
blàr ann. Chuireadh an cinn ann
an uinneagaibh an teampuill far am
bheil cuid diubh, 's dòcha, f hathast
ri 'm faicinn. Cha'n 'eil cunntas
againn co lion a thuit de na Domh-
nullaich 's a' bhlàr fhuileachdach
so, ach, air a shon sin,faodaidh sinn
a bhi cinnteach gu 'n do thuit an
àireamh bu mho dhiubh. Fhuair
Domhnull Mac Iain 'ic Sheumais, e
fhein, iomadh lot ged a chaidh an
la leis. Ach thàinig e gu maith
dheth na dheigh sin. Tha e air
aithris, ged nach ruig sinn a leas a
chreidsinn, gu robh 'u fheithe' ruith
le fuil, agus uime sin, theirear feithe-
na-fala rithe gus an la 'n duigh.
Theagamh gu 'n saoil cuid gu
robh e eu-comasach do dha fhear
dheug cur as do dhliith air da f hich-
ead fear, ach mar a bha 'n Sean
fhacal ag ràdh, "Is fearr duine na
daoine." A bharrachd air a sin
'n uair a bha na Domhnullaich 'g am
falach fhein 's an fheithe 's each a'
cromadh leis a' bhruthach bha 'n
cothram ac' orra, 's mu 'n do tharr
iad sealltuinn li-uca no uatha bha àir-
eamh mhaith dhiu air an leonadh.
Mar so chaill cuid mhòr dhiu 'm
misneach gu buileach. A thaobh
nan Domhnullach tha e air aithris
gu robh iad anabarrach ealanta air
a' bhogha, agus, mar an ceudna, gu
robh am boghachan cho làidir 's
nach b' urrainn neach sam bith an
lùbadh ach iad fhein. Tha e furas-
da thuigsinn gu 'n tilgeadh iad
saighdean astar gle f hada. Leis na
nithibh so a bhi gu leir na'm fàbhar
a bharrachd air iad a bhi nan daoine
ro thrèun tha e soilleir nach bu ni
doirbh dhaibli an la chur.
'N uair a chuala Domhnull Gorm
mu bhlàr Chàirinnis 's mu ghaisge a
charaid bha e ro thoilichte, 's mar
chomharradh air a thaingealachd
airson a threubhantais thug e dha
Gabhaltas na Cuidrich 's an Eilean
Sgiathanach. Gu cinnteach bha e
na 'Ian airidh air agus corr. B' ann
d'a shliochd Caibtean Ailein
Domhnullach, Khingshurgh, a bha
pòsda ri Fionnghail Dhomhnullaich
a bha 'n cuideachd Phrionns Tearl-
ach 'n uair a bha e fo 'n choille 's a'
Ghàidhealtachd. An deigh blàr
Chcàirinnis rinn a mhuime, Nic Còis-
eam, òran do Dhomhnull mac Iain
'ic Sheumais anns an do leig i ris gu
soilleir gu 'm bu ghaisgeach treun e
a thug, uair 'us uair, buaidh air a
naimhdibh. Tha 'n t-òran so nuair
a bhios e air a sheinn gu ceart ana-
barrach tlachdmhor ri bhi 'ga eisd-
eachd. Ged a tha dllith air tri
cheud bliadhna o rinneadh e tha
h-uile facal dheth, tha e coltach, air
chuimhne fhathast. Cha do chlò-
bhuaileadh riamh e, achbithidh e gun
dail air a chlobhualadh anns an
Ornnaiche aig Mac-na-Ceardadh, an
Glasachu.
So, mata, cunntas mu bhlàr
Chairinnis mar a tha 'n sgeul air
aithris gu coitchionn an Uibhist.
Iain,
312
AN GAIDHEAL.
Treas Mois an Fhoghair, 1876.
THA MO KUN AIR A' GHILLE.
G-LEUS A.
Sloivly, with feeling.
S^:
m : s .m | r ,d.-:D.,d
;^=fc
1 :1 .s I s ,l.-:Si.,li
■^v— ^-
\=lM—±
liiz^?:
d.,r:m.r|m.s,S:l
s .1 : r I d .
:D.,r
1*^
m .,m : s .m I r ., d : D,d . d
nfs-
1.1 :l.,s I s.,1 :Si..]i
?=£
:^
d., r:m.r|in.s,S:l.l
s . 1 : r 1 d
Seisd. — Tha mo run air a' ghille;
'S e mo dhurachd gu'n tig thu;
'S mi gu'n siubhladh leat am fireach,
Fo shile nam fuai^-bheann.
Oidhche shamhraidh dhomh 's mi 'm ònar,
Na'm b'urrainn domh gu'n deanainn òran —
'S truagh, a righ, nach robh mi pòsd'
Air òigeir a' chuil dualaich.
O gur e mo cheist an t-òigear !
Tear 'chuil duinn 's an leadain bhòìdhich;
'S mi gu'n siubhladh leat thar m' eòlas,
Ged tha 'n còta ruadh art.
'S mor a thug mi ghaol do'n fhiùran,
Tha mach à teaghlach Chill-Fhùndainn —
Sealgair fhiadh thu 'm beinn a' bhùiridh,
'S eilid lùth nan luatb-chas.
Ged tha bliith na brie' ad aodann,
Cha do lughdaich sud mo ghaol ort;
'S mi gu'n siubhladh leat an saogh'l,
Na'n saoilinn do bhuannachd.
Phosainn thu dh-aindeòin mo chàirdean.
Gun toil m' athar no mo mhàthar —
lain-Saor a tha mi 'g àireamh,
Bho'n 's e chnamh a' ghruag dhiora.
Tha an XoUaig tigh'nn as ùr oirnn ;
Ged a tha gur beag mo shùnnd rith';
'M fear nach fhagadh anns a' chuil mi.
Air chill nan tonn uaine !
'S beag a shaoilinn f^in an uiridh,
Gu'n treigeadh tu mi cho buileach —
Mar gu'n tilgeadh craobh a duiUeach,
Dh' fhàs thu umam suarach.
THE G-A.EL,
ENGLISH DEPARTMENT.
Vol. V.
OCTOBER 1876.
No. 58.
OUR GRAMMARIANS.
Since the publication of the '■' Celtic
Gleanings"* in 1857, the study of
our language and literature has
made very rapid progress. The
number of Celtic students has in-
creased largely. The revived interest
in the old language and its several
dialects is fast maturing into an
earnest intelligent and scientific ac-
quaintance with its structure, dis-
tinctive character, and reiationships.
For this purpose the works of " Le
Gonidec," "O'Donovan," "Rowland,"
" Stewart," " Zeuss," and others,
are indispensible. Some notes of
their personal history may therefore
be justly regarded as acceptable to
students, and not devoid of interest
to all our readers.
I. Le Gonidec.
J. F. M. Le Gonidec, was born at
Le Conqiiet, a small seaport town at
the westmost point of Brittany, on
the 4th September 1775. His
parents were of ancient extraction,
though without fortune. At the age
of three years, his mother died, and
he was abandoned by his father.
He was generously adopted into the
family of Mr. and idrs. De Ker-
Sauzon, who were interested in the
child, as they previously had been
in his parents. Their tenderness
and attention towards him were such,
that up to his twelfth year, he was
not aware of their real relation to
him. When the circumstances were
made known to him, he was so much
Maclachlan & Stewart, Edinburgh. 1857.
affected, that he took ill and nearly
died of grief. His early education
was obtained in the town of Saint-
Brieuc. Through the influence of
a namesake and relative, the AbM
Le Gmidec, he was led to study theo-
logy. His generous benefactors, the
" Ker-Sauzons " were, through mis-
fortune, reduced in worldly circum-
stances, and no longer able to devote
themselves to their adopted son: the
Abbe in these circumstances, became
tutor to the son and nephew of his
his former friends. No sooner had
he entered on his labour of love,
than, owing to the troubles of 1791,
he had to give up his chosen work,
and Le Gonidec was under the
necessity of looking out for a more
secure and permanent dwelling
place. In 1793, ere he was yet
eighteen years of age, he was
doomed to the guillotine, and
actually brought out for execution,
when, by a coup de main, armed
friends fell upon the soldiers, and
rescued the prisoner. After passing
through many difficulties, and narrow
escapes for his life, he crossed the
channel and landed at Penzance, in
Cornwall. On landing, a stranger
asked him if his name was not Le
Gonidec, and upon his answering in
the affirmative, he was invited to be
guest with a lady in the neighbour-
hood. On arriving at the mansion-
house, he discovered that he had
been mistaken for another person of
the same name, who was expected
to arrive from America. His
generous hostess, however, kept him
as her guest for nearly twelve months.
In 1794 he returned to Brittany,
314
THE GAEL.
October, 1876.
only to be again involved in the
civil wars of the Mor-Bihan and the
Cotes-Du-Nord, in which he was
seriously wounded. He thereupon
visited Britain a second time, but
was in a short time recalled to en-
gage in the conflict in his native
country. The Amnesty of 1800
permitted him to lay down arms
and settle at Brest. It was here
his literary life began. His natural
genius fitted him as little for the
battlefield as it did for theology.
Now it was that he began to make
the acquaintance in a scientific man-
ner of a language, which, without
any study, he had spoken from his
infancy. Henceforward his zeal in
that study was intense, and his
labours abundant. Although em-
ployed in an important post under
the empire, he did not forget his
duty to his countrymen and their
language. In 1805 his name ap-
pears on the list of members of the
" Celtic Academy." Le Gonidec
soon found that although "the
Academy" was specially designed
for the pursuit of Celtic studies, yet
the special object of its institution
was sadly neglected, and that, when
a Celtic subject was discussed, it was
treated in the most superficial man-
ner ; at the same time the silly pre-
tensions and wild imaginings of
some of the members disgusted the
majority. The antiquity claimed
for the Breton language roused these
men into ojjposition, and a state of
matters existed not unlike what
obtained in our own country in
the old " Ossianic controversy."
This caused Le Gonidec to
turn his attention to the
ancient Breton MSS., and led
eventually to the composition of his
" Celto-Bretonne Grammar," which
was published in 1807. Three
grammars preceded that of Le Goni-
dec, viz., the " Grammaire Bret-
onne-Galloise " of John Davies, Lon-
don, 1621 ; the " Grammaire Bret-
onne" of P. Maunoir, about the
middle of the same century ; and
the grammar of P. G. de Rostre-
nen, published at Brest in 1795.
The work of Le Gonidec was a
manifest advance on its predecessors,
and is an authority to the present
day. NeXv troubles met him at
every stage of his course. His father
died insolvent, and yet such was the
disinterestedness of the son that he
contracted debts himself, that he
might wipe off this stain from the
memory of the man who had aban-
doned him from his childhood. A-
gain he occupied an important post
under the empire, but the disaster
which befell the French arms after
the retreat from Moscow, once more
involved Le Gonidec in ruin. The
last man to leave his post he lost his
furniture, books, and manuscripts.
In vain did he appeal to the services
rendered to his country. He was
deprived of position, commission, and
reward. It was when reduced to
this state that he composed his
"Breton-French" dictionary, which
dates from 1821. In 1827 he pub-
lished the New Testament which is
said to be the finest translation in
the Breton language. The whole
edition is said to have been bought
up in Wales. The Bible Society
immediately asked for the Old Tes-
tament. The Latin-Welsh diction-
ary of Davies was so scarce that a
copy could not be obtained in France,
and yet the work was regarded as so
important, and the services of Le
Gonidec as so valuable, that the Rev.
Mr. Price carried the precious vol-
I ume to Brittany in his own hands.
His translation is justly regarded as
furnishing an inimitable text. Two
years were devoted to the Grammar ;
eleven years were given to the Dic-
tionaries ; and ten years to the
THE GAEL.
315
Translation of the Scriptures. All
this work he did when he was under-
going the daily toil in other duties
necessary for the support of his
family ; and he did it all without fee
or reward. The State, prodigal
enough in other matters and spend-
ing hundreds of thousands on the
classical tongues, could not afford to
spend a cent on Celtic literature,
and the language spoken by a large
portion of its own people. The case
in this respect offers a suitable
parallel to what has befallen the
the Gaelic of Scotland at the hands
of the legislature. Discarded by the
State in 1834, he had to seek in
private estabhshments the work
necessary to support hi-s family.
He had carefully finished the works
to which we have so briefly referred
when the pen fell from his nerveless
grasp. After an illness of three
months he died ; to the grief of his
countrymen and the great loss of
Celtic literature. W. E. B.
THE GAEL IX THE
FAR WEST.
By the Rev. Donald Masson,
M.A., M.D., Edinburgh.
In a paper contributed some time
ago to a Journal similar to the Gael,
I noticed the names of some notable
Scottish Highlanders who, owing
little to birth and nothing to for-
tune, have, by their own worth and i
ability, risen in Canada to positions I
of wealth and great influence. Thus
I noticed the fact that the Highland
parish of Logierait gives to the
Dominion her present Premier, the i
Honourable Alexander JMackenzie,
as Dornoch had given his prede-
cessor, Sir John A. Macdonald.
And if space were at command, it
were easy, and to me it were a
grateful task, to add to this honour-
ed roll name after name of country-
men and kinsmen, who, from Cape
Breton to Vancouver's Island, and
in various spheres of life, are carry-
ing high the banner of our race.
How ample are the materials for
such a roll-cry let the following
facts exemplify. At the foot of
Lake Ontario, in the pleasant city
of Kingston, during the meeting of
the Church of Scotland Synod, and
round the hospitable board of Pro-
fessor John Hugh Mackerras, I met
with seven ministers of the Kirk
who, like mine host and myself,
were born in the valley of the
Nairn ; and in one Free Church
Presbytery on Lake Huron, I found
three ministers, all cousins of my
own, who hailed from the parish of
Croy. At the Synod of the Church
in the Lower Provinces, which met
at Charlottetown, in Prince Edward
Island, elders and ministers were
Highland, almost to a man ; and I
was told of one of their missionaries
in the South Sea Islands, the Rev.
Mr. Goodwill, avIio, though by blood
a Yankee, was a powerful preacher
in the vernacular of Ossian. He is
now back again to " The Island,"
and ministers to "the largest con-
gregation of Gaelic-speaking High-
landers in the world." And when
the leader of the House at Charlotte-
town, the Honourable Mr. Sinclair,
did me the honour of showing me
over the "Lords" and "Commons"
of Prince Edward Island, he was
able, in choice, classic Gaelic, to
explain to me the vhole order of
business, as well as the questions
under discussion. And, at a public
breakfast the day I left Charlotte-
town, when we filled the largest
room in the city, we had Gaelic
orations of great pathos and beauty,
mingled wiUi the strains of Mac-
Crimmon's Lament and Caber feidh on
316
THE GAEL.
October, 187C.
the bagpipes. But of Canadian
Gaelic, and of right loyal Highland
feeling on the part of Canada's fore-
most men, there is in truth no end.
My eight months' experience of it
could more than fill a volume of
your Magazine.
Rather, hoAvever, than pursue this
strain " promiscuously," let me here
inscribe a name of which High-
landers may well be proud, as by
men of every race in Canada it will
long be remembered with gratitude.
The Honourable Oliver Mowat,
the Premier and Attorney-General
of the province of Ontario, has done
more to consolidate the public insti-
tutions of Canada, and purify the
fountain of her national life, than
any man of the present or the past
generation. Even his predecessor
in the Premiership of the premier
province, the Honourable Alexander
Mackenzie, now elevated to the
Premiership of the Dominion, can-
not be excepted. Both men, indeed,
are equally honest ; and if the
former has the advantage of profes-
sional training, and even of judicial
experience — for he left the Bench to
resume political life, — the latter
" towers aboon them a' " for innate
ability and a truly indomitable force
of character. But the entangle-
ments of conflicting race and religion,
especially as regards the French
Catholics of Quebec, have sometimes
been to Mackenzie and his ministry
what Delilah was to Samson ;
while Mowat, in Ontario, has fortu-
nately been more free to think for
himself, and build up the monument
of his statesmanship from his own
ideal plan of what a free, God-fenr-
ing, and independent nation ought
to be. And thus it comes to pass
that, during the five years of the
Mowat administration, the Parlia-
ment of Ontario has done a work
which, while an unspeakable bless-
ing to that province itself, holds up
a noble example to the sister pro-
vinces, and even to the Dominion
itself — an example which cannot
long be resisted in a country where
public opinion, if in some places
slow to form and not easily moved,
is everywhere legally free, and no-
where unreceptive or unresponsive
to such light as can reach it. In
the administration of justice, in the
department of public education, in
the much-needed provisions for
purity of election and the free and
fearless representation in Parliament
of the will of the people, in procur-
ing a wise yet not fanatical revision
of the licensing laws, in the codifica-
tion of the public statutes, and in
the adjustment of the conflicting
claims of law and equity, the work
done, and being done, by Mr.
Mowat's Administration, moulded,
of course, very largely by his own
personal honesty and by his great
legal experience at the bar and on
the bench, is at once, in the words
of the leading journal of the
Dominion, " thoroughly safe and
eminently progressive." Mr. Mowat,
though born in Canada, is in blood
and sentiment a worthy member of
a Caithness familj^, long celebrated
for native worth and intelligence.
His father, Mr. John ]\Iowat, a
Peninsular veteran, who had seen
much service under Wellington in
Portugal and Spain, like many other
retired soldiers of that day, came
out to seek a home for himself in
Canada at the close of Bonaparte's
career at Waterloo. He must have
inherited much of the pith and piety
of his forefathers, for he soon be-
came a leading man in business, in
politics, and in the Church. Besides
the Premier of Ontario, another son
— the Professor of Church History
in Queen's College, Kingston — still
lives, most worthily to exemplify, in
October, 1876.
THE GAEL.
317
his quieter sphere, that love of truth,
virtue, and country, which so
strongly marked the character of
their stern old Loyalist father.
Before passing from this part of
my paper, I would like to inscribe
here the names of two rising divines,
an honour to the Scottish High-
lands, to whose courtesy I am in-
debted, not less for many acts of
genuine kindness, tlian for much
valuable advice and information.
One of these is the Rev. Professor
Mackerras of Queen's College, form-
erly clerk of the Church of Scotland
Synod of Upper Canada, and now
joint clerk of the Presbyterian
Church in Canada and the other
is the Rev. Neil Macnish, LL.D., of
St. John's Church Cornwall. The
former was born in Nairn ; and his
great-grandfather, who fought for
the Prince at Culloden, found it con-
venient, after that "happy disaster,"
to change the family name of Fergu-
son into the Gaelic equivalent, which
the Professor has made illustrious.
The latter, when yet a child, emigra-
ted to Canada with his father, who
is still Avell remembered in Kintyre,
Avhere he was an extensive and suc-
cessful grazier, as well as land-steward
on the Macdonald-Lockhart estates.
Dr. ]\Iacnish, besides attending the
Toronto Uuiversity, studied also in
the Universities of Glasgow and
Edinburgh, where he took very high
honours. He is the youngest LL.D.
in the church. His widowed mother,
with two sons who inherit much of
their father's skill in stock-raising,
still keeps up the old Highland ways,
and delights to dispense the old
Highland hospitality in her pleasant
manor-house at Fingal near Lake
Erie. A day or two spent under
her hospitable roof will long be re-
membered by me with unmingled
pleasure. And with the names of
Professor Mackerras and Dr. Mac-
nish I would bracket that of the Rev.
George Grant of Halifax, a shrewd
and ready debater in Church Courts;
an able administrator; a well-read,
accomplished divine, who can match
the latest transcendentalism from
Tubingen with the notachan
and pious traditionary dicta of his
ancestors among the men of Suther-
land. He is, moreover, a mighty
hunter like Nimrod ; and a hot, im-
petuous horseman like Jehu, and
wields withal the pen of a ready
graceful writer, as witness his stir-
ring narrative, in " From Ocean to
Ocean;" of his ride over the Rocky
Mountains, in advance of the Cana-
dian Pacific Railway.
Thus far for those who from an
humble origin have made for them-
selves in Canada a name of which
their countrjTnen in the Scottish
Highlands may Avell be proud. Let
me now speak of men among the
Canadian Yeomanry, who, by right
of birth, bear, more or less creditably,
names that are dear to all of us, and
some of which indeed fill no mean
place in Scottish history. Three of
these in the neighbourhood of Inver-
ness— the Chisholm, the M'Gillivray
and Morar, have but recently been
recalled from Canada to support the
ancestral roof-tree in Scotland. The
Chisholm, one of the most popular of
our chiefs, is a native of Montreal ;
and Morar, the most hand some man in
the Parliament house of Edinburgh,
hails from the far west of Glengary.
And last summer I had a visit from
another Glengary Canadian who
believed himself, and was believed
by others, to be the veritable Morar.
In Glengary, also, I met a claimant
of the title and wide domains of
Breadalbane — a gentleman, whatever
the technical defects of his claim,
who was beheved by his friends to
represent a branch much nearer the
trunk of the old Breadalbane tree
318
THE GAEL.
October, 1876.
than the family of Glenfalloch, And
of late the cry is of yet another
Breadalbane among the blue noses
of New Brunswick ! The name of
Corriemony will long be dear to
every intelligent Highlander. The
honours of that name are worthily
borne by a leading physician in the
Dominion capital, who is the grand-
son of the patriotic and learned
author of the " Gael." And Gorrie-
mony's cousin of Achtriachtan, a
name closely associated with Prince
Charlie, not long ago practised medi-
cine also in the same province. A
late number of Blackwood's Magazine
gives us a narrative of the Prince's
wanderings after Culloden, written
in his lifetime by a brave, devoted
Macdonald, who more than shared
the perils and privations of that
memorable flight. The descendants
of that chivalrous Highland gentle-
man are highly esteemed citizens of
PrinceEdward Island. And their near
neighbours are the Bruce Stewarts,
whose veins carry the old blood royal
of Scotland. One of the Bruce
Stewarts, not long ago, claimed the
honours and magnificent estates now
Avorthily held by the young Marquis
of Bute. I believe that my friend,
Mr. Bruce Stewart, is "no con-
nection " of a weak brother of the
same name, near Dundee, who had
lately been venting sentiments the
most repugnant to the feelings of all
true Highlanders. For among all
Her Majesty's subjects the whole
world over, there does not breathe a
more loyal man than this grand old
Prince Edward Islander ; who, with
his Greek Testament and his Horace,
and surrounded by a highly cultured
family of as handsome sons and as
beautiful daughters as ever graced
Baronial hall or bower, lives a life
of pious patriarchal refinement and
simplicity on his own fair scigneurie
in the garden of British North Am-
erica.
That brave Jacobite, Lord Mar,
who fled from Scotland in 1745 to
save his head, died in Canada in
1792, and his numerous descendants
are now scattered over the American
continent. His grandson set out for
Scotland in 1840, to claim the an-
cestral estates ; but unfortunately he
died on the way, and with him
certain documents, valuable, but not
essential to the claims of the family,
disappeared. Last autumn, however,
several of his heirs consulted to-
gether, and placed their case in the
hands of the highest legal authority
in the colony ; — the honourable
Edward Blake, Minister of Justice
of the Dominion, who is said by the
Toronto Glohe to have given it as
his opinion, that the case can be
clearly proved. And now the matter
has gone so far, that a strong com-
mittee has been formed to mature
and watch over the case, and already
a sum of one thousand pounds
sterling has been paid in to meet
preliminary expenses. These names
represent our great Highland
families in the main line. The
Canadian families founded by cadds
of our Highland aristocracy, such as
Squire Eraser of New Glasgow,
representing the old family of
Grothlick; and Mr. Grant Mac-
donald of Toronto, representing the
yet older family of Glenmoriston,
may furnish materials for a third
paper.
What are the prospects of the old
Gaelic tongue among our expatriated
clansmen in the Far West ? It is
hard to say. For the present, in-
deed, the language and traditions of
the Gael are everywhere held in
high esteem. Not only in what I
may call the large Gaelic parishes —
I might even say Gaelic presbyteries,
for the presbytery of Pictou is as
truly a Gaelic presbytery, as that of
Dornock, or of Tain, or of Abertarff
THE GAEL.
319
— but in the great cosmopolitan
centres of New York, Montreal,
Chicago, and Toronto, Highlanders,
and men of Highland origin, not
only are not ashamed to speak
Gaelic, but they know that it is the
proudest feather in their cap, at kirk
or market, and at festive baard,
when they can make a speech or
drink a health in the tongue of their
forefathers. And my former paper
told of the large Gaelic congregations
I met with all through my tour of
6000 miles on the American con-
tinent. But still I am not confident
that the next generation will in this
respect be like the men that now
are, or rather that are fast passing
away. Less than twenty years ago,
Gaelic was preached in more than
twenty pulpits in N. Carolina. In
that State, Gaelic is now for ever
gone — dead ; and the sons of the
Carolina Highlanders, Flora Mac-
donald's own kith and kin, are being
rapidly absorbed and Yankified.
And everywhere in the States the
same process is at work. A few
patriotic, warm-hearted, native-born
Highlanders, still redolent of the
heather, like Crearer of New York,
and Macpherson of Chicago, may
bitterly mourn the degeneracy of
the race, or in more hopeful mood
may proudly protest and boast that
the Highland blood in their
children's children's veins shall
never redden lips estranged from
their dear mother tongue. But they
are kicking against the pricks —
])rotesting against the inevitable.
For there are influences at work,
against which I fear their enthusiasm
and their utmost efforts are all in vain.
Witness the degradation which in a
generation or two has, in the States,
blurred and disguised our noblest
clan names. The proud MTans have
gone down by facile, damnable
descent to M'Keans, M'Keands,
M'Kins, and Keans. The most
tolerable form of Maclachlan is
Maglaughlin. Yea, the very chap-
lain of a Celtic Society in the West,
as his name stares me now on the
title page of the Society's Eepoit,
is a Rev. Mr. M'Clafflin ; and a
celebrated sister of the clan in New
York, I have seen figuring appropri-
ately, in a questionable print, as
Miss Claflin ! In conti^ast to this
process of Celtic degradation, and
to rehabilitate the amour propre of
fellow Celts, let me say in conclusion,
that ONE name I met with which
shows a stern, inflexible, conserva-
tion of pristine purity, and, indeed,
of veritable antediluvian simplicity.
Descending from the cars at Hamil-
ton, at the head of Lake Ontario,
the first thing that caught my eye,
was a /huge signboard, with the
words —
"M'NOAH'S Dominion Hotel!"
What will the Macleans say to that?
Had M'Noah too an ark of his own,
which found its Ararat on Mount
Washington, or among the Rocky
Mountains? This name fairly
puzzled me, and many a hearty
laugh I had with witty " brither
Scots" in Toronto and Montreal, and
Charlottetown over this most an-
cient of all our grand Highland
pedigrees. Now in sober verity
Mr. M'Noah is a native born Scots-
man, and a " douce decent Presby-
terian," though he neither knows
nor is known to the Gaelic. And
since returning to Scotland, I have
learned that he bears the name of
an old honoured family, some mem-
bers of which still survive to suggest
memories of the day when their
native Galloway was a Celtic pro-
vince. How and when this most
ancient family came to settle there,
and how they lost their Gaelic, I
320
THE GAEL.
October, IS"
leave it to the learned querists and
curious philologists of the Ard-
Albanach to expiscate !
AN T-ORANAICHE.*
This is the first instalment of a
collection of Gaelic songs, edited and
published by Mr. Archibald Sinclair
of Glasgow. The work, we are told,
" will be completed (at intervals) in
five parts, and when finished will
form a very handsome volume of
song." The part before us contains
upwards of sixty pieces, and extends
to one hundred and four pages. It
is very correctly written, and beauti-
fully printed. It contains, as the full
title-page informs us, many songs
now published for the first time. If
the succeeding parts will equal this j
first instalment in intrinsic excel-
lence, and in typographical accuracy
and finish, we have no hesitation in
saying that the collection will far
surpass any collection of popular
Gaelic songs hitherto published.
Mr. Sinclair is in many respects well
qualified for the task which he has
undertaken. His residence in Glas-
gow gives him peculiar opportunities
of knowing the favourite Gaelic
songs of our day ; while his know-
ledge of the language, and his liter-
ary taste, are a sufficient guarantee
that good sense and sound judgment
will be displayed in the selection of
songs within the somewhat ample
limits which he has allowed himself
* An t-oranaiche. Comh-chruinneactadh
de Grain Ghaidhealach. Le Gilleasbuig
MaC-na-Ceardadh. Glasgow: Archibald
Sinclair, 62 Argyle St. E. M'Gregor &
Co., 45 Bridge St. 1876.
in his collection. We rather fear
that these limits are too ample. A
volume of five hundred pages, con-
taining three hundred separate
Gaelic pieces, will contain, we fear,
many songs which cannot be called
popular in any sense of the term.
In former collections are always felt
that, with the exception of a dozen
songs or so, which appeared in every
collection, the songs chosen were not
those which were the favourites of
Gaelic singers. The most valuable
feature of this work is, that it gives
us a large selection of genuine fa-
vourites. The least valuable feature
is, that we have a considerable num-
ber, good perhaps in their way,
which nobody ever heard, and no-
body ever will hear sung except per-
haps by their authors. The first re-
quisite in a collection of popular
songs is that the songs be popular.
They must have already taken hold of
the popular ear, or they must show, on
the face of them, such qualities as re-
quire only to be known, in order to
make them favourites, before they
acquire the right to be admitted in-
to such a collection as this. A few
of the songs printed in this part, we
humbly think, are not destined to
be commonly sung, and we hope
that the number of these, in succed-
ing parts, will be still fewer. Apart
from this, the collection promises to
be exceedingly interesting and valu-
able, and we hope that the sale of
the first issue will be such as to
enable ]\Ir. Sinclair to finish with
credit the work which he has so
successfully begun. We need scarcely
add, that we will be glad to give him
all the assistance, as well as aU the
encouragement we can.
AN
O^IDHE^L
Mar ghath soluis do m' anamfein
Tha sgeula na h-aimsir a dh' fhalbh." — Oisean.
V. Leabh.] CEUD MHIOS A' GHEAMHRAIDH, 1876. [59 Am.
AOBHARAN AIRSON A BHI
SEACHNADH AN OIL.
" Chan uisge-beatha ach uisge bàis,
An t-uisg' a' chi-adb mo chridh' a' 'm chòm ;
An t-uisge dh' fhag mo cheannsa Hath ;
An t-uisge dh' fhag na ciadan lorn." —
Seann Rann.
Tha an t-ol a toirt iomad olc 'n
a lorg ; agus tha iomad aobhar aig
daoine airson a sheachnadh gu tur.
1. Tha e cronail do 'n f-slainnte agus
do 'n inntinn. Cha chaisg deoch
laidir patlia, agus chan 'eil brigh
innte mar bhiadh. An aite sin 's
ann a tha i a losgadh a ghoile, agus
a cur buaireas 's an eanachainn. Ma
's math leat a thuigsinn ciamar a
loisgeas deoch laidir an goile, laidh
air do dhruim, agus leig le aon
bhoinne uisge-bheatha sileadh a' d'
shine, agus an sin tuigidh tu. Tha
an deoch cho cronail do 'n ghoile 's
a tha i do 'n t-suil. Chuir an
Cruithear am fear faire aig an
dorus, agus chan ann am meadhou
an taighe, far nach deanadh e feum.
Tha bias sgaiteach, loisgeach alcohol
a feuchainn gu soilleir nach, biadh
na deoch e : ach nuair a ruigeas e
'n goile, tha e staigh, 's cha ghabh e
toirt-amach : agus uime sin tha an
goile gun fhaireachduinn.
Bho cheann corr a's leth-chead
bliana, chaidh gill' òg, d'am, b' ainm
Alecsis Saint Martin, a lot' 's a
bhroilleach, le urchair sgiorrail, aig
Macina, am Michigan; Leighis an
lot ; ach dh' f huirieh fosgladh mu
choinneamh a ghoile, air dhoigh 's
gu'n gabhadh a thaobli a's taigh
faicinn. Uair air 'n uair, thug Saint
Martin car air an òl; agus 's e
thainig a sin gun robh a ghoile air
fheargnach a's air iongarach. Ach
cha robh mothachadh aigese nach
robh gach ni mar bu choir.
An aite pathadh a chasgadh, 's
ann a thogas alcohol tart : agus a
thaobh beathachadh, cha dean e aon
chuid feòil na cnaimh. Bheir e
neart a mhain mar a bheir buaireas
caothaich neart do dhuine gòrach,
no mar a bheir a chuip 's an spor
spionnadh do 'n each. Nuair a dh'
fhalbhas am buaireas, tha e a fagail
duine fann, mar a ni buaireas teas-
aich ; agus ma tha duine 'g a
ghnàthachadh, tha e a togail galaran
no eucailean air bitli do 'm bheil
duine buailteach. Tha e a sgalldadh,
agus uime sin ag anfhannachadh,
gach ball do 'm bean e, am feadh 's
a tha an fhuil 'g a' sgaoileadh air
feadh a cliuirp gu leir. Tha fiosra-
chadh shaighdeirean agus sheolad-
airean, anns gach tir, a feuchainn
gum bheil iad ni 's cruadalaiche agus
ni 's treise, far nach 'eil iad a
faighinn boinne dibhe, na far am
bheil i air a dàladh amach 's ant-seann
doigh ; agus tha mothachadh a
chinne-daoine air fad a dearbhadh
gum bheil iadsa nach eil 'g a bias
gu mòr ni 's fad-shaoghalaich na
iadsa a tha 'g òl, mar a theirear, an
cuimse.
Tha daoine aineolach ag òl ri
fuachd g' am blàthachadh, agus ri
teas g' am fionuarachadh, mar gun
seideadh i teth a's fuar. Agus gu
21
322
AN GAIDHEAL. Ceud MMos a* Gheamliraidh, ISVe.
dearbh tha i an toiseach a leasa-
chadh, agus a ris a fuarachadh ; ach
's e 'n truaighe gum bheil am beum
teth a marbhadh ri teas, agns am
beum fuar ri fuachd. Nuair a
sgaoileas alcohol air feadh na fala,
tha e a car teas mionadurra air
feodh a chuirp ; agus ma thig teas
sgaiteach bho 'n taobh amach, aig a
cheart am cuiridh iad as do 'u duine.
Bha mise am baile-mor New York
air ciad mhios an fhaoghair, 'sa
bhliana 1853. Air latha Sàbaid,
mu mheadhou a mhios, dh' eug ceud
pearsa 's a tri le beum greine.
Fhuaras amach gun robh gach aon
diu sin ag òl, an deighe an tuarasdail
fhaotuinn Di-sathuirme. Bha an
latha roimhe sin ni bu teotha na
'n t-Sabaid ; ach cha do bhàsaich
moran an sin leis an teas, on nach
robh moran oil air uidh.
Air an laimh eile, tha teasach
alcohol a fagail duine fann, air
dhoigli 's gum bheil e deas air
meileachadh le fuachd ; agus tha so
trie a tachairt an America mu
Thuath, far am bheil geamhradh
fuar a leantuinn samhradh teth.
Bha Iain, mac do 'n Chuimeineach
Mhòr, a dol suas an duthaich, a
Kingston, an Canada, latha ro f huar
geamhraidh mar ri Fran gach, gach
fear 'n a shlaod fhein. Bha am
Frangach a gabhail gloine no dha
de bhranndai aig gach tigh-osda air
an rathad. Thug an Cuimeineach
rabhadh dha gun robh sin cunn-
artach ; ach cha do ghabh e freisd.
Nuair a rainig iad ceann an uidhe,
cha do ghluais am Frangach : bha
e fnar marbh.
Tha an t-òl a milleadh fradharc
nan sùl agus claisneachd nan cluas,
cho math ri lùs nan lamh. Tha am
poiteir prab-shuileach a's maol-chlu-
asach ; agus tha a lamh fuar, bog,
mar mlnr de mhairtfheoil amli. Ach
's 6 mar a dhruidheas e air an
•eanachainn, caithir na beatha,
buaidh a 's miosa air alcohol. Tha
duin' air mhisg as a chiall, agus chan
eil a thùr nadurra a pilltinn gus
am falbh an deoch. Agus ma bha
e trom oirre, math a dh' fhaoidte
nach pill sin ri latha. Tha iomad
neach 's na taighibh caothaich leis
an òl. Tha so a milleadh na
meamhaire, agus a toirt air falbh
toinisg duine, air dhoigh 's gum
bheil 6 a fas leanabail, no mar neach
an am breisleach na h-aois.
Uimè sin a leughadair, ma's math
leatsa t' f hull a bhi fallain, do shuil
a's do chluas geUr, do lamh dion-
galta, agus do thuigse gun f haillinn,
seachainn an t-òl. Thoir aire,
cuideachd, gum bheil an deoch a
claonadh a chridhe. Tha i a
deanamh duine brùideil, fuar-chridh-
each. Ma gheobh am poiteir pail-
teas dibhe, 's coma leis ciamar theid
leis an t-saoghal gu leir. Chi sinn
e gu trie a caitheadh a thuarasdail
airson dibhe, agus e gunsgoinn d' a
chloinn lom, acrach. Chunnaig mise,
uair a's uair, an Dun-eideann,
sreathan de bhrogaibh cloinne, a
ohuir am maithrichean an geall
airson uisge-beatha.
2. Tha an neach nach oil loinne
tearuinnte bhdn mhisg. Chan 'eil
neach air bith titheach' air dibhe gus
an cleachd e i : agus mur oil duine
boinne, is cinnte nach tig e a
chaoidh gu bhi 'n a mhisgeir, no
trom air òl. Ach tha moran an
duil gum fan iudsa air cuimse, agus
nach 'eil cunnart gum bi iadsa air an
daoirich fad am beatha. Gidheadh
tha gach aon diu sin an cunnart
nach beag. Bha gach poiteir air
thalamh, 's a cheart bharail ; agus 's
e sin a thug sios e. Nam bitheadh
e miearbsach, sheachnadh e an
deoch ; ach on a bha e cinnteach, dh'
oil e ; agus uime sin thuit e. Tha
fein-speis iomad fear a cagradh 'n a
chluais, "Bheirmise deagh aire nach
tiij mise a chaoidh gu bhi 'm mhis-
Cfeud MWos a' Gheamhraidh, 1876. AN GATDHEAL.
325
geir," Ach co no ciod tliusa, thair
na milltibh gun aireamh a thug
beagan air bheagan gu dubh phoiteir-
eaclul ? Mur seachainn thu 'n t-òl,
math a dh' fhaoidte gum bi thusa
air fear de na mheallar leis an dibhe,
bho laithibh Sliolanih gas an diugh.
Ciod air bith a tha o a creidsinn
no a saoilsinn, chan 'eil cinnteachd
air bith aig an fhear a dh' òileas
nach tig esagu bhi 'n a phoiteir, mar
a tliainig cunntas gun aireamh
roimhe. Agus uime sin, a reir an
t-seanfhacail, " 'S fhearr a bhi cinn-
teach na bhi caillte."
Osbarr 's e an t-òl a sheachnadh
gu h-ioralan is f hasa, mar is e an
doigh is sabhailte. Mur oil duine
boinn' idir, chan 'eil sireadh aigè air
dibhe, na togradh rithe : ach ma dh'
òileas e beagan, tha sin ro dheas
air iotadh a thogail airson tuille.
Tha a chiad ghloine mar sin a fosg-
ladh an doruis airson pòit ; agus ma
sheachnar i sin, chan eil cunnart 's
an dara gloitie. " Ma gheobh mise
aon ghloin," thuirt duin' uasal rium-
sa, bho cheann ghoirid, " tha mi 'n
sin titheach air te eile." " Tha
thnsa, 's a chuis sin," f hreagair mise,
" coltach lis a chuid mhòr de
dhaoine." Agus chi thusa, a leugh-
adair, gur e sin an fhirinn. Uime
sin bi thusa ro f haicilleach an agh-
aidh na ciad ghloine.
3. Tha an neach nach oil a toirt
deagh eisimpleir do chàch. Is treise
eisimpleir na earail ; agus uime sin
is beag brigh do dhuine a bhi comh-
airleachadhd' a chloinn 's a choimh-
earsnaich an t-òl, a sheachnadh,
f had 's a tha e f hein ag òl. Bidh
a ghniomh ni 's druidhtiche airson
na dibhe na bhios fhacail 'n a
h-aghaidh. Osbarr 's e eisimpleir an
duine nach òl ach beagan is f haide
theid na doighean a mhisgeir, a tha
na bhall-magaidh aig moran. Agus
gu dearbh 's iad na daoine a dh'
oileas am measarrachd a tha cumail
suas na pòit. Tha na misgeirean a
triall do 'n t-siorruidheachd le
ceuQiaibh luath ; agus cha b' fhad
an nine gus am bitheadh am fear rau
dheire dhiu marbh, mur bitheadh
an aireamh air a cumail suas bho
f heachd nan daoine speisealta nach
oil thair tomhas — 's a chiad dol
amach. Tha moran diu sin a tigh-
inn gu bhi 'n am poiteiribh iad
fheia, agus tha an droch eisimpleir
a deanamh misgeirean de mhoran
eile, eadhon nuair nach 'eil iad f hein
a ruigsinn na criche sgrathail sin.
Agus nach eagallach an smuaingum
faod fear dhiu sin a radh, air latha
mòr a bhreitheanais, " Einn t' eisim-
pleirse misgear dhiomsa ; agus mar
sin thug thu mi gu sgrios siorruidh.
4. Tha an t-òl 'n a aobhar air cionf
gun aireamh. Tha deoch laidir a
cur buaireas fo anamianna dhaoine,
am feadh 's a tha i a toirt an tuigse
uapadh: agus uime sin tha iad ro
dheas air geilleadh do dhroch run
air bith a dh' eireas 's a chridhe,
nuair a tha 'n deoch 's a cheann.
Tha iad an sin buailteach do chainnt
f heargach a thoirt do cheile ; agusbho
so tha iomad caonag agus sabaid
fhuilteach a sruthadh. Chan aun
ainmig a chluinnear mu dhaoine a
mhort am mnathan, an clann, no 'm
pàrantan — nuair a bha iad for chumh-
achd dibhe, daoine air an cuireadh
ni mar sin uamhann, mur bitheadh
an deoch.
Tha clann mhisgeirean gu trie a
dol air seachran bho 'n òige. An
aite deagh oilein, tha iad a faigh-
inn droch eisimpleir : agus on nach
'eil am misgear aon chuid dèanadack
na grunndail, tha iadsa gu trie am
bochduinn. Mar so tha iad a tigh-
iim gu braid, agus bho sin gu
spuinnneadh, a's corr uair gu mort.
5. Tha an t-òl 'n a aobhar air call
moran beatha agus maoin. 'S iomad
long a chailleadh, cheann gun robh
cuid de 'n luchd dreuchd air an
324
AN GAIDHEAL. Ceud Minos a' Gheamhraidh, 1S76.
daoiricli no 'm breisleach dibhe, an
am a chunnairt ; agus 's iomad
sgiorradh sgrathail a thacliair air
na rathaidibh iaruinn, bho 'n cheart
aobhar.
Tha tuiir eòrna air a mhilleadh
am Breiteann, a deanamh leanna no
uisge-beatha na dh'f hoghnadh airson
na tha de shluagh bochd air fad na
tire. Tha moran dhaoine aig nach
'eil ceaird air bith ach a deanamh
noareichdeadh dibhe: agusthaiomad
neach a call moran airgid leis na
h-euslainntibh a tha 'n t-òl a togail
dha. Tha na daoine do 'n d' rinn
an deoch crochairean a cost' moran
do 'n rioghachd, eadar an glacadh
's am peanasach, a bharr air na tha
iad a goid, a creach agus a milleadh.
Tha an call sin an taobh amach
de na tha daoine a costadh an ceann-
ach dibhe ; agus chan e sin am
beag. Is ai time dhomhsafear-ceaird
a tha cur mu dha fhichead punnd
Sasunnach 's a bhliana 's an òl.
Chan 'eil e call latha bho obair, agus
is ainmig a chithear air an daoiricli e :
ach tha a bhean 's a chlann 'n an
eiginn air uairibh. Tha cunntasan
luchd na cise feuchainn gum bheil
muinntir Bhreiteann a cosd' corr a's
ceud muillein punnd Sasunnach 's a
bhliana air dibhe, suim nach paidh-
eadh fearann na Gaidhealtachd air
fad.
Thoir aire gum bheil sin uile 'g a
sgapadh an deanamh croin : agus
nuair a sheallas sinn air cor an
t-saoghail, chi sinn gum bheil an
t-anacaitheadh ro choireach. Tha
moran acrach, lomnochd ; agus tha
ro-mhoran an duibhre aineolais mu
'n t-soisgeil a's slighe na firinn.
Agus nach truagh an ni nach 'eil a
Chriostachd gu leir a paidheadh,
chum iad sin a shoillseachadh, leth
na suim a tha iad a cur 's an òl.
Bi faicilleach, a leughadair, nach 'eil
thusa coireacli 's a chuis so.
P. M'Gregoe.
THA MO RUN MAR AN ROS.
Tha mo run mar an ròs
'S an Ogmliios fo ùr bhlàth,
Tha mo ghaol-sa mar chaoin cheòl
A 's bòidhche fonn air chlàr.
Cho maiseach thu, mo chailin grinn,
'S cho trom mo ghaol 's cho buan,
'S nach trèig gu bràth mi fhein mo ghràdh,
Ach gus an tràigh an cuan.
Ach gus an tràigh an cuan, a ghaoil,
'S an tèid na 'n caoiribh dearg
Gach creag 'us sliabh mu 'n iadh a' ghrian,
Do ghaol am chliabh cha shearg.
Ach soiridh leat, mo chruinneag mhath,
Ceud soiridh leat 's an uair,
'Us thig mi 'ris ged robh an t-sligh'
Deich mile mhilte buan.
Eadar. leis A' Bhaed Luideagach.
COMHEADH.
EADAR MURACHADH BAN AGUS
COINNEACH CIOBAIR.
MuR. — Bheir am Freasdal mòr
a ta riaghladh os ar ceann solas agus
toilinntinn, an uair nach 'eil dùil
sam bith riutha. Tha sin air a thais-
beanadh dhomhsa an nochd, le cead
gun dliil a bhi agam mo shliilean a
thilgeadh aon uair eile, air fear mo
chridhe Coinneach Ciobair. Fair
do làmh, a charaid ionmhuinn.
Dlùthaich ris a' ghealbhan, agus
dean do gharadh : thig bean-an-tighe
gun dàil.
CoiNN. — Na cuir trioblaid sam
bith ort fein, a Mhurachaidh choir ;
cha'n 'eil fuachd, no acras, no sgios
sam bith orm, uime sin gabh gach
ni gu socaireach, agus innis dhomh
cor an teaghlaich air fad.
M. — Tha iad gu leir gun deireas,
agus uime sin, is dan a bhi 'gearan,
agus beannachd na slainte againn
gu leir. Chaidh bean-an-tighe a dh'
amharc air bean Alasdair Mhic
Dhomhnuill Mhic Sheumais ann an
Coire-Mhuiltein, air di mac mor eile
a thoirt da companach 's a' mhad-
Ceud Mhios a' Gheamraidh, 1S76
AN GAIDHEAL.
325
uinn an diugh — ach mo dhiocli-
uimhue, ciamar tha Seònaid, mo
Bhan-ghoistidh choir, agus na pàis-
dean ?
C. — Cha'n fhaca mi o cheann
seachdain iad, ach dh' fhag mi gu
gleusda iad air fad.
M. — Ciod a dh' eirich dhuit, no
c'àit an robh thu re na h-uine sin ?
Air ghnothuch gun teagamh do
Shir Seumas.
C. — Gle cheart, a I\Ihurachaidh,
bha mi air ghnothuch dha gun
teagamh, co fad air falbh ri Grian-
aig, agus thug mi GLaschu orm, agus
a' sin ghabh mi an rathad iaruinn
gu tuath, agus tha mi ann a' so a
nis.
M. — Ach ciod fo'n ghrein a thug
a Ghrianaig thu, a charaid, gu
sonraichte anns na làithibh goirid
so?
C. — Innsidh mi sin dhuit ann am
beagan bhria:thraibh, a ghràidh
nam fear, agus tuigidh tu e. Bha
òganach ro amaideach maille ri Sir
Seumas o cheann da mhios, mac
bràthar dha fein, agus re na h-iiine
sin bha e ga 'ghiùlan fein co mi-
riaghailteach, co anameasarra, agus
mi stuama, 's nach b' urraiun do
Shir Seumas cur suas leis. Dh'
fhàgadh an diùlnach òg, eu-cèillidh
so le oighreachd luachmhoir a b'
fhiach cuig mile 's a' bhliadhna, le
athair fein, a chaochail o cheann
shia bliadhna. Gus an d'rainig aa
t-òganach mi-chiallach so bliadhna
thar fhichead a dh-aois, bha'n oigh-
reachd fo chileadairean, ach aon
uair 's gu'n d' f huair e na 'làimh fein
i, thòisich 6 air ruiteireachd, aha-
Cciitheadh, agus struigheas gun chèill.
Bha steud-eich aige nam ficheadaibh,
agus coin de gach gnè. Cha robh
amaideachd no baoghaireachd fo'n
ghrein anus nach robh co'-roinn aige.
Cha robh siiim aige d'a chuid fein,
ach le millteireachd agus cluiche,
bha e 'call nan ceudan gach la. Ma
dheireadh rinn lùdhaich àraidh ann
an Lunnainn, a thug airgiod dha,
greim air an oighreachd, agus dh'
fhagadh an t-òganach gòrach gun
sgillinn ruaidh 's an t-saoghal. Le
truas, chuir Sir Suemas fios air dh'
ionnsuidh a' chaisteil, ach air do'n
Eidire fein a bhi stuama agus glic,
cha b'urrainn da fulang na b'f haide
le giùlan aingidh mhic a bhràthar.
Cha'n fhanadh e as an-tigh-òsda,
agus cha b'urrainn da bhi aon
mhionaid gu'n a bhi 'deanamh gach
uilc na 'chomas. ]\Ia dheireadh dh'
ullaich Sir Seumas saor-thuras dha
air luing a bha gu seòladh a Grian-
aig gu Australia, agus chuir e mise
chum cliram a ghabhail deth, gus
am biodh e air bòrd na luinge.
Ach, Ochan ! cha robh làmh agam
riamhann an obairbu sheirbhe agus
bu mhi-thaitnich na bhi ga 'ghleidh-
eadh o gach aingidheachd o'n dh'
fhag sinn an caisteal. Bu chianail
a bhi 'ga fhaicinn, agus bu mhulad-
ach an sealladh e air an tomhas
truaighe agus dubhailc dh' ionnsuidh
an tuit mac an duine, an uair a
thilgeas e uaith fein uile chuibh-
richean an iouracais agus a' ghlioc-
ais. Bha am mac struidheil anns a'
chosamhlachd na 'òganach glic an
coimeas ris an truaghan ro amaid-
each so, a tha, a reir coltais, a' ruith
gu leirsgrios le 'shùilibh fosgailte.
Is cumhachdach an eiseimpleir e do
gach òganach eile, chum a bhi 'g
iarraidh gliocais agus stiùiridh o'n
Ti a's Airde.
M. — Gun teagamh is cianail do
naigheachd, a Choinnich, agus is
muladach ri smuaineachadh ciod dh'
ionnsuidh an tig mac an duine an
uair a dh'fhàgar e dha fein. Tha e
mile uair ni's miosa na ainmhidhean
na macharach, oir cha ghabh iadsan
ach na riaraicheas iarrtas an nàdair
fein, an uair a ghabhas an duine, air
an do bhuilicheadh reusan agus
tuigse, na nithe sin a thilgeas sios e
326
AN GAIDHEAL, Ceud Mhios a' Gheamhraidh, 1876.
gu inbhe nis isle gu mòr na na
bruidean a theid a'm mùgh. Cha'n
fhad a cluimas an crèutair truagh
ris an obair sin ; ged a ruigeadh e an
tir chein sin, dh' ionnsuidh am bheil
e 'cur roimh dol, ciod a ni e an sin,
no ciod a dh' èireas da, oir is fior
gun teagamb an sean-fbocal a deir,
" Am fear a bbios caracb 's a' bbaile
so, bithidh e caracb 's a' bbail' ud
thall."
C. — Is fior sin, a Mhuracbaidb,
acb mur dean cumhacbd a' gbràis e,
tuitidb e gu b-ealamb na 'cbreicb da
'ana-miannaibh peacacb agus graineil
fein, agus ceilidh an uaigh e o
sbùilibh gacb neach nach b'urrainn
gun a bhi fo bhròn, le 'bhi 'faicinn
aingidheachd a chaithe-bheatha fein
anns an t-saoghal so.
M. — Gle clieart, a Choinnich, ach
ciod a thug do bhaile Ghlaschu thu 1
C. — Chaidh mi do'n bhaile
gbleadhrach, mhhigeach, smiiideach
sin, a dh'fhaicinn dithis air an robh
eòlas agam, agus b'iad sin Alasdair
Ban, mar a theireamaid ris, mac
Mhaighstir Domhnull am ministear
coir againn, agus Ealasaid Nic
Dhughaill, a bha re f hichead bliadh-
na a'gleidheadh a' chaisteil, agus a
ta nise pòsda 's a' bhaile mhòr sin.
M. — Tba mi 'faicinn do ghnoth-
uich a nis, a Choinnich, ach ciod tha
am brogachan ro laoghach sin Alas-
dair beag ban, mac a' mhinisteir
a' deanamh ann an Glaschu Ì
C. — Chaidh e dh' ionnsuidh Oil-
thigh a' bhaile sin, agus cha robh
am balachan bochd ach òg chum
'athair agus a mhathair fein Ihàgail,
agus dol gu àite far am feum e a
bhi glic, cùramach, faiceallach, air
da bhi iDuailteach do thuiteam ann
an droch comunn, agus gu bhi air a
thoirt gu taobh ann an àite far am
bheil e na 'choigreach agus far am
bheil 6 air a chuairteachadh le cunn-
artaibh air gach taobh.
M. — Tha deagh chuimhn' agam
air Alasdair ban mac a' mhinisteir
fhaicinn a ris agus a ris maille ri do
chloinn fein anns a' Ghoirtein-
Fhraoich ; ach cia mar a fhuair thu
mach e 's a' bhaile mhòr sin, 'fhir
mo ghraidh Ì
C. — Ma ta, a Mhuracbaidb, dh'-
f heudainn a' cheart co maith a bhi 'g
iarraidh snàithide ann am muinnlein
fodair, ri bhi 'g iarraidh Alasdair
bhig a'm measg mhiltean a' bhaile
sin mar b'e an ni a rinn mi.
M.— Agus ciod a rinn thu, a
ghraidh nam fear Ì Bha thu riamh
innleachdach agus gleusda 'n am na
h-airc agus na h-èiginn, ach cia mar
a fhuair thu an t-òganach a mach ?
C. — Mata, a Mhuracbaidb, chaidh
mi a steach do bhiith mor, greadli-
nach, a bha Ian obair- àirgid agus
oir, agus a bha 'deàrsadh le soill-
eireachd a bha ga m' dhalladh, agus
ghrad-ruith fear suas na m' choinn-
eimh a rinn uiread a dh'umhlachd
dhomh 's ged bu mhi Sir Seumas,
a'n duil gu'n robh mi 'g iarraidh ni
èigin a cheannachadh. Ach ghearr
mi goirid e, leis a' cheist, am biodh
e CO maith is innseadh dhomh c'ait
am bheil an CoUaist 1
M. — Agus ciod a thubhairt an
t-òr-cheard riut, a Choinnich 1
C. — Bha e ciuin, siobhalta, agus
le snodh-gaire, chuij: e ballach beag,
nach bu mho na cat, a dh'fheuch-
ainn na slighe dhomh. Threòraich
e mi troimh shràid an dèigh sràide,
gus an d'fhag e mi mu dheireadh
aig geata mor, agus air an taobh a
stigh dheth bha aitreabh àluinn làn
dhorsan agus uinneag, agus bha
badailean agus luidheirean gun
àireamh gu h-àrd. Bha fear na
'sheasamb an sin le brèidibh dearga
air amhaich a chota, agus bata
buidhe na 'làimh, Chuir mi mo
lamb ri m' bhonait, agus dh'foigh-
neachd mi dheth cia mar a chithinn
òganach àraidh a bha 's a' ChoUuist
sin ? Rinn e gàire rium, agus
Ceud Mhios a" Gheamhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
327
thubliairt e nach robh sin na m'
chomas mur faicinn e a' ruith a'm
measg chàich. Air ball, bhuail clag
mor, agus aim am mionaid bhruchd
na ceudan a mach air gach dorus
mar sheilleinean & sgeap. Bha
trusgana dearga orra sios gu'n
sàiltibh, agus bha mòran diubh air
an rèubadh na'n luideagaibh suas
gu'n guaillean. Bha iad a' ruith 's
a' lèum, ag èigheach agus ag ullar-
taich mar sgaoth chonn-speach an
dèigh an nead fhàgail. Mu dheir-
eadh, bhruchd iad a mach air a'
gheata, agus thuit mo shùil gu
h-iongantach air Alasdair ban. Rug
mi air amhaich air, sheall e, —
spleuchd e suas orm, agus ghrad-
aithnich e mi. Einn e solas mor
ri m' f haicinn.
M.— Chaidh do ghnothuch gu
maith leat, a Choinnich, ach ciod
an t-atli char a chuir thu dhiot 1
C. — Chaidh Alasdair ban maille
riura a dh'fhaicinn mo bhan-charaid
Ealasaid Nic Dhùghaill, a rinn
gairdeachas rium nach bu bheag,
agus a thug dhuinn gach goireas
feu mail, agus a' b'fheàrr na clièile.
Ach, a charaid, ma's iad sud an
treud as am faigh sinn ar ministeir-
ean, ar lèighean, agus ar luchd-riagh-
laidh, gun seallteadh ann an tròcair
oirnn, oir is mi-rianail a' ghràisg iad.
M. — Na bi bras ann a bhi 'toirt
breith, a Choinnich, na'm biodh tu
fein air do dhruideadh suas la an
deigh la ann an seòmraichiljh dùinte,
teth, agus t-eanchainn air a chuir
'na bhoile le leabhraichibh, leumadh
tu mar am fiadli air duit am blar a
mach a thoirt ort, agus, mo làmh-sa,
nach b'fhurast do cheannsachadh
gus am fàsadh tu sgith.
C. — Tha aogas na firinn air do
bhriathraibh, a Mhurachaidh, agus
is dan learn, uime sin, cur na d' agh-
aidh ; ach an deigh sin, cha 'n 'eil
idir teagamh nach 'eil na ballaich
òga ud gu trie ri milleadh agus
droch-bheairt trid sugraidh agus
raireadh-chleasachd ; ach 's e sin an
aois d'am bheil iad.
M. — Ach c'ait an deachaidh tu a
ris, a' Choinnich, a chur an latha
seachad 1
C. — Chaidh Alasdair mac a'
Mhinisteir maille rium a dh'fhaicinn
gach ni iongantaich mu'n bhaile,
agus b'e sin an sealladh, a Mhurach^
aidh, ochan! an sealladh da rireadh !
ni's leòir chum duine a chur na
'^bhreislich, agus 'eanchainn a' chu-r
air feadh a' cheile. Ochan ! cha b'e
an Goirtean-Fraoicli ged tha sinn a'
gearan air. Cha'n fhanainn 's a'
bhaile mhòr, ghleadhrach sin, ged a
bheireadh tu mile 's a' bhliadhna
dhomh chum sin a dheanamh !
Than duthaich, tha 'n duthaich ro
fhallain, a ghraidh nam fear.
M. — 'S eadh, 's eadh, a Choinn-
ich, tha thu 'toirt gu 'm chuimhne
Sàmhla-bliriathar an t- Sionnaich
agus na Dearcan-fioua.
C. — Ciod e an Sumhla-bhriathar
sin, a Mhurachaidh ? Innis domh e.
M. — Ni mise sin, a Choinnich,
Uime sin, thoir deagh chluas da,
gus an tuig thu, ciod is ciall da.
Tha e mar a leanas : — " Bha Sionn-
ach ann roimhe so, a bha aig am
àraidh anabarrach acrach. Thach-
air gu'n deachaidh e stigh do
ghàradh far an robh dearcau-fiona
làn-abuich, an crochadh gu h-àrd
na'm bagaidibh ro bhòidheach.
Thug iad an t-uisge m'a fhiaclaibh,
agus rinn e solas nach bu bheag
ri'm faicinn. Leum e, agus leum
e a ris 's a ris le 'uile neart, ach air
do na dearcan a bhi tuilleadh 's àrd,
cha robh e na 'chomas ruigheachd
orra. Mu dheireadh, thog e suas a
shuilean, agus dh'amhairc e orra le
tàir. Ghlaodh e a mach, " Gabhadh
na thogaireas iad, cha bhi gnothuch
agamsa riutha. Tha iad co searbh
ris na sealbhagaibh, agus cha'n 'eil
annta ach nithe grannda, gèur,-glas,
328
AN GAIDHEAL. Ceud Mhios a' Gheamhraidh, 1S76
an-abuich, a mhilleadh air ball an ti
a bhiodh co amaideach 's gu'n ith-
eadh e iad." A nis, a Choinnich,
tha teagasg an t-Samhla-fhacail so
ro fhreagarracli agns ro slioilleir.
Tha tliusa, a charaid, cosmhuil ris
an t Sionnacli a ta na 'shamhladh air
mòran dhe'n chinne-daoine. Miir
faigh iad an ni sin air am bheil iad
a' suidheachadli an cridhe fein, tha
iad, a' sin, a' deanamh tàire air,
agus gu dian a' cur an cèill nacli
biodh gnothuch aca ris, ged a
gheibheadh iad e an nasgaidh.
Direach mar sin, a Choinnich, tha
thusa a thaoWi baile Ghlaschu.
C. — Cha'n 'eil maith a bhi 'labh-
airt, a IVIhurachaidh, oir gheibh thu
a' chuid a's feàrr dhiom-sa anns gach
ciiis, ach aon chuid, cha bhris do
bhuillean mo cheann.
M. — Cha bu mhaith eile ; ach cha'n
eagal do'n cheann no do'n choluinn;
tha iad 's an am slan', fallain, agus
gu ma fad a bhios iad mar sin. Ach
a' ghràidh nam fear, tha e 'fas
anmoch, agus tha bean-an-tighe
'gar n-iarraidh, Gluaiseamaid do'n
t-seomar eile, dh'f heuchainn ciod a
gheibh siun.
Alasdair Ruadh.
DONULL MAC FHIONNLAIDH
AGUS
ORAN NA COMHACHAIG.
Is e crannachur " Dhonuill mhic
Fhionnlaidh" gu'm beil diithaich
no dhà ann a tha 'tagairt càirdis
air. Tha feadhainn ann a their gur
h-ann de mhuinntir Bhràigh-Mhàr a
bhà e, feadhainn a their gu'm bu
Chomhunnach e, agus feadhainn eile
gu'm b' Abrach e; agus tha feadhainn
ann a their nach 'eil fhios co an
saoghal a bha e ann. Ach tha aon
rud ann air am beileas uile air an
aon seanchus mu 'dhèighinn, agus
is 6 sin — gur h-e a rinn " Oran na
Comhachaig." Ach neach sa bith a
tha eòlach air eachdraidh nam Fin-
eachan, agus a ghabhas beachd air
an dan so, chi e gu soilleir gu bheil
mu tliri chiad bliadhna bho 'n a bha
Dònull ann, agus gu 'n robh e co-
dhiiibli a' fuireach 'am Bràigh-Loch-
abar. Ach ged nach biodh Oran na
Comhachaig idir air sgial, cha deach-
aidh Lochabar fas tur f hathast, agus
cha dli do dhuthaich sa bith a daoine
ainmeil a leigeil air diochuimhne gu
tur. Is cuimhne leamsa,
" jMu 'n do chuir mi crios-f^ilidh
Os cionn l^ine no còta,"
seann daoine 'bhi 'bruidhinn mu
Dhònull. A rèir an innse-sgeòil-san
ma ta is ann de mhuinntir Ghlinne-
Comhunn a bha e, agus b' e Fionn-
ladh, 'athair, fear-brataich Mhic-'ic-
lain. Is Ban-Abrach a bu mhàthair
dha. B' 6 'sheanair, a thaobh a
mhàthar, Bard agus Gioraanach np
Sealgair Mhic-ic-Eaonuill, agus is
ann an Creag-Guanach a bha e 'fuir-
each. Is ann aige a fhuair Donuli
'àrach as 'òige ; air chor's gu 'n d'
fhuair e, ionann's bho thus a làith-
ean, a thogail ris an Dan 's ris an
t-Seilg, mar a tha e-fhein ag ràdh :
Bha mi bho 'n a nigadh mi riabh,
Ann an caidreamh fhiadh 'us earb.
An uair a thàinig e gu inbheachd,
agus a dh' eug 'athair, chaidh e dh'
fhuireach do Ghleann-Comhunn.
Cha'n eileas cinnteach c'fhad a
thug e 'sin; ach chitear 's an dan
gu 'n do chuir e-fhein 's a thriath a
mach air a cheile. Ciod sa bith a
bu cheann-fàth do 'n aimhreit, dh'
fhàg Dònull "Eoin à Tigh-na-
Creige," 's bhòidich e nach tilleadh
e 'chaoidh, 's cha mho na sin a thill.
Thàinig e air a sheann-eòlas do
Chreag-Guanach 's fhuair e faoilte 's
furan. Thuit gu 'n robh a sheanair
air dol bho fheum 's an am, agus 's
e bh' ann gu 'n d' rinn Mac-ic-Raon-
uill Bard 'us Giomanach dha fhein
Ceud Mhios a' Gheamhraidh,
AN GAIDHEAL.
329
deth. Thug e da bhaile dha —
Creag-Guanach agus an Fhearsaid-
Eiabhach. Bhiodh e re an t-samh-
raidh ionann's air àiridh an Creag-
Guanach aig ceann shuas Loch-
Treig, agus aig ceann a bhos an loch
bha an Fhearsaid aige mar bhaile-
geamhraidh. An uair a fhuair e
e-fhein air a shocruchadh agus air a
chothrom mar bu mhath leis, phòs
e te de Chloinn-Dònuill a' Bhràghad,
ach cha do mheal iad ach goirid a
cheile. Dh'fhuirich esan tuille na
'bhanntraich, agus an aon nighean a'
bh' aca— Màiri, dh'fhan i gun phòs-
adh ag cumail an tighe ris.
Bha Dònull na 'dhuine cuimte,
gun a bhi ro àrd 'am pearsa. Bha
e fuasgailteach, fallain, 's fhuair e
saoghal fada. Cha robh mac-samh-
uilt dha ann air a' bhogha. Ei fear
a bhios math air cuspaireachd their-
ear gus an latha 'n diugh gu' m beil
e cho cuimseach ri Dònull mac
Fhionnlaidh. Bha ni gun chuibheas
aige de dhàin 's de sgialachdan, 's
rinn e f hein mòran òran ; ach cha 'n
eileas ag ainmeachadh air ach "Oran
na Comhachaig;" chaghabh "Miann
a' bhàird aosda " càradh air, mar a
b' aill le feadhainn.
Tha ioma sgial air 'aithris mu
'chuspaireachd, mu 'sheachran-seilge,
uime-fhein 's mu mhac-an-riochd,
mar a thialadh e gu cluais an fheidh,
agus eile, ach foghnaidh dhomh a
h-aon no dithis ainmeachadh.
Ri linn Dhònuill, mar is minig a
bh' ann blio sin, bha udlaiche ainm-
eil a' tathaich Gual'-an-liathghiuth-
ais, agus la 'bha 'sin smaoinich e gu
'n tugadh e sgrib a null a ghabhail
fàth air. Togar air ma ta thair an
Uisge-dhubh; ach mar a bha an
rosad 'an dan, co 'bha an latha sin
's a' bheinn-sheilg ach "Dunnachadh
Dubli a' Churraic" agus a ghillean
air an t-slighe chiadna, agus mu 'n
d' fhairich Dònull thall no bhos e,
bha e 'an 'sàs aca. Cha robh comas
air — b' èudar glacadh a ghabhail,
agus falbh leotha do Fhionnlairig.
Chaidh ainm Dhonuill fada 's goirid,
agus le farmad-ciiirte bha na gillean
air lunn cur as da, ach bu bhard an
Ridire e fhein, 's cha leigeadh e
leotha lamb a chur ann. Mar a bha
iad ag cumail air an aghart chunnaic
iad eilid na 'laidhe air fuaran, agus
OS iadsan ris 's iad a' fanaid air,
" Bheir sinn do chead dhut ma
chuireas tu an t-saighead 'an sùil
dheis na h-eilde ud." Bu rud mi-
choltach so leis mar a bha an eilid
na 'laidhe, agus an rathad a bha a'
ghaoth. Ach coma, chuir Dònull a
bhogha air lugh, 'us ghèarr e gaoth
'us talamh air an eilid; ach cha
dianadh e calg dhi. An uair a dh'
fhairtlich air tialadh oirre, rinn e
seòrsa miabhail de dh-f head 's thog
an eilid a ceann. Rinn e rithist i
'us thiondaidh i 's thàinig i na
'choinnimh. A' sin ghabh e 'n
cothrom, 's chum e an t-saighead ri
'sùil, 's " cha ro òirleach gun bhàth-
adh eadar corran a gàine 's a
smeòirn." An uair a chunnaic an
Ridire cho ro mhath 's a rinn e thug
e a chead da; cha'n e mhàin sin,
ach thug e cuireadh dha gu fuireach
còmhla ris fhein 'fhad 's bu bheò e.
Thug Dònull taing dha, 's thuirt e
ged a bheireadh e dha Fionnlairig
as a' ghrunnd nach b' urrainn da na
feidh 's Loch-Treig f liàgail.
'S an am ud bha moran de Loch-
abar fo choilltich mhoir, agus
gheabhteadh madadh-alluidh ann na
'uaireannan. Bha Dònull latha 's a'
ghlasanaich air sgrib aig taobh an
Dùbhlochain (lochan a th' air cul na
Fearsaide-Mòire), agus faicear an
gòsganach ud air feadh nan clach 's
nan sailthean a' tilleadh as a' mhuil-
eann far an robh e air tòir cobhart-
aich. Chum e ris agus leag e e ;
agus cha bu bheag ioghnadh a
mhnatha mu 'n chiad chòmhlaiche a
a thachair oirre an craoibh goirid
330
AN GAIDHEAL. Ceud Mhlos a* Gheamhraidh, 1876.
bho 'n dorus, Mharbh e fear eile
dhiubh air Lub-a'-Choire-chreagaich.
Bha tigh Dhònuill air a' cheart
làraich air am beil tigh-bàn na fears-
aid — an diugh mo chreach aig bod-
ach Gallda. An deaghaidh dha dol
blio f heum 's nach b' urrainn da dol
ach eadar an leaba 's an teine, bha
e uair 'an ciaradli nan tràth a' seallt-
ainn a mach air an uinneig ris a'
bheinn, agus thugar an aire do 'n
udlaiche mhor ud ag ialadh thun a'
ghàraidh air cul an tighe. Bha
Màiri na 'suidhe aig an teine, 's
chual i spàirn a' tighinn air anail a
h-athar. Ghrad-eirich i 's dh'f harr-
aid i ciod a bh' air, "Uist," os
esan, "fair mo bhogha." Shaoil
leatha gur breisleach a' bhàis a
thàinig air — bha am bogha air an
fharadh bho chionn fhios co an
uine, ach thug i nuas e. "Cuir air
lugh e," OS esan. "Mo chreach,"
osa Màiri, " cha 'n 'eil fear air fonn
Lochabar an diugh a chuireadh air
lugh e." "Fiach thusa ris," os
esan, 's e fhèin a' seòladh dhi mar a
dhianadh i, agus 's na cuir a bli'ann
chaidh am bogha air lugh. " Càite
am beil na saighdean?" os esan.
Thug Màiri làmh air a' bhalg-
shaighead, 's chuir i air a ghlun e.
Thagh Dònull saighead 's thuit am
fiadh! "A bhuidhe ri Dia," os
esan, "cha robh dtiil agam ri a
leithid gu bràch tuille, ach 's sid an
t-sealg inu dheireadh dhòmhsa."
Dh' òrduich e a thiodhlaiceadh am
bian an fhèidh sin, agus uaigh a
dhianamh dha aig dorus na h-eaglais
agus 'aghaidh a chur ris a' Chroi-
dheirg — beinn a tha am bràigh na
Fearsaid. Cha ruigear a leas innse
gu'n d' f huair e 'iarradas. Chithear
an uaigh aige gus an latha 'n diugh
air a tarsainn air bile na bruaiche
aig dorus eaglais Chille-Chaorraiil,
's leac oirre a thug e-fhein air a
mhuin as na ' Monaidhnean.' Chuala
mi 'bhi 'g innse gur h-e a thuirt,
Thir a cli^umas thair mo lie,
Seall a rithist as do dhèigh ;
'S cuimhnich ged tha mi 's an uaigh,
Gu 'n robh mi uair cho luath riut fhèin.
A' bhliadhna roimhe chuireadh
gàradh-droma 's coille-chuir mu
Chille-Chaorraill, agus na buamas-
tairean a bha ag obair air sin, chuir
iad fear de na maolanaich-iarrainn
romh theis-meadhoin na lice — ion-
ann's ga chur an duileachd !
Cha d' thàinig facal riabh eadar
Donull 'us Màiri a nighean agus cha
d' iarr i ni riabh air nach d' thug e
dhi, ach a h-aon. Ged nach robh
mòrnaich de ni-dubh aige, bha
beagan ghobhar aige air A' Gliarbh-
dhoire. Latha bha 'sin, eadar
fhaladhà 's a rlribh, iarrar Màiri na
gobhair air ; ach dhiiilt e i, agus
thuirt e : " Beò no marbh dhomh
fhein e cha dealaich mi ris na gobh-
air." Thug sin air fear aincheard ach
air choirigin, an deaghaidh sin, port
a dhianamh air
Gobhair Dho'ill Mhic Fhionnliadh.
Eadarainn a-ho, o-hà,
Gobhair Dho'ill 'ic Fhionnlaidh.
Eadarainn a-ho, o-ha,
Gobhair Dho'ill 'ic Fhionnlaidh.
Eadarainn a-ho, o-ha,
Gobhair mo chridhe 's mo ghràidh,
Eadarainn a-ho, o-ha,
Gobhair Dho'ill 'ic Fhionnlaidh.
'S e gaol nan caorach 's nan gobhar,
Gaol nan caorach 's nan gobhar.
Gaol nan caorach 's nan gobhar,
Gobhair Dho'ill 'ic Fhionnlaidh.
'S e gaol nan caorach 's nan gobhar,
'Us mo làmh-sa 'bhi ga 'm bleoghann,
,Gaol nan caorach 's nan gobhar,
Gobhair Dho'ill 'ic Fhionnlaidh.
Eadarainn, &c.
Ach mu "Oran nan comhachaig."
Ri ceann-tuath Loch-Trèig, far am
beil an abhuinn ag èirigh, theirear
an Dèubhadh. Tacan fo 'n Dèubh-
adh, tha Trèig ga 'sgaoileadh fhein
na 'plod leogach, leathann, mar gu ^m
biodh i ionann's a' leigeil a h-analach
mu'n toisich i air ruith-leumraich a
Ceud Mhios a' Gheamhraidh, 1S76. AN GAIDHEAL.
331
SÌ03 gu lonarlàire. Eis a' phlod so
theirear an t-Eadarloch. An teis-
meadhoin an locbain chitear eilein
beag — tigh-chrann, no crannog mar
a their cuid a dh-fheadhainn ri
'leithid. Anns an eilein so tha làr-
ach " Tigli-nam-fleadh," agus 's an
am ud is ann ann a bhiodh Mac-
Mhic-Eaonuill ag cumail coinnimh
àraid sa bith a bhiodh aige fhein 's
aig uaislean na diithcha. Air taobh
na Fearsaid-Eiabhaich chithear làr-
ach " Tigh-na-fuine ;" agus ri tart
chithear an staire bha 'dol thun an
eilein. Bho 'ii a b' e DonuU am
Bard 's an Sealgair bha e air a' chiad
fheadhainn a gheabhadh cuireadh.
An deaghaidh dha dol bho fheiim
thuit do choinnimh-sheilge a bhi
aig Eaonull Gòrach, agus le dear-
mad no le failmse cha deach-
aidh 'f hoighneachd. Cha'n 'eil
an Fhearsaid fada bho 'n Eadar-
loch, agus smaoinich a gu'n rachadh
e 'n àirde — e-fhein, 's a bliata, 's an
gadhar-ban. Eàinig e Tigh-na-fuine,
ach bha e fadala.ch — bha am fleadh
sgaoilte, agus " luchd-a'-chruidh "
thall cruinn aige. Cha robh aig
DònuU air ach 'aghaidh a thoirt ris
an Fhearsaid. Air a ratha^d dach-
aidh chual e thall 's an t-Sroin, a
bha 's an cam fo choille dhluith,
" Ian maol a' mhothair choir," agus
thòisich e 's an uair sin fhein air
deilbh " Oran na comhachaig."
Bha na seann daoine 'am beachd
gur h-i a' chomhachag ian a bu shine
's an ealtainn. Tha sin a' tighinn
fosnear do Dhònull 'an am fosgladh
an dàin, Tha e ga 'coimeas ris
fhein agus ag ràdh ma bha i ann
bho chian nach b' iongantach ged a
bhiodh a h-aigne trom. Tha ise
'freagairt gu'n robh ; 's tha esan a'
sin a' farraid co bu chuimhne leatha
fhaicinn an Lochabar, agus càite am
biodh i ga 'falach ri am fuathais.
Tha i 'g innseadh ; agus ri cluinn-
tinn gu'm biodh i 'n Creag-Guanach,
tha 6 ionann's a' toirt " car beag
bharr an rathaid" a mholadh an
àite sin. Tha e 'cur suas air na
feidh 's air an cuilidh. A' sin tha
e 'cuimhneachadh air luchd-eolais
dha nach maireann — an aoidheachd
a f huair e am feasgar sin — Tigh-na-
creige 'tighinn a stigh air — agus cliu
diomain 's a tha an saoghal. Tha e
rithist a' moladh nam fiadh 's nam
beann 's ag gabhail a chead diubh ;
agus a' tionndadh gu tairis ris a'
ghadhar-bhàn, tha e le cianalas ag
agairt na h-aoise agus ag codhunadh.
"Diarmad.
A' CHOMHACHAG.
A chomhachag bhochd na Sròine,
'Nochd is brònach learn do leaba ;
Ma bha thu ann ri linn Dhonnshuil,
Cha 'n ioghnadh ge trom leat d' aigne.
" 'S comh-aoise mise do 'n daraig
Bha na 'faillein anns a' chòinnich ;
'S ioma linn a chuir mi romham —
'S gur mi comhachag bhochd no Sròine."
Nise bho'n a tha thu aosda,
Dian-sa d' Fhaoisid ris an t-sagart :
Agus innis dha gun èuradh
Gach aon sgeula ga bheil agad.
" Cha d' rinn mise braid no breugan,
No cladh no tèampull a bhristeadh ;
Air m' fhear fhein cha d' rinn mi iomnadh — •
Gur cailleach-bhochd ionraic mise.
Chunnacas mac a' Bhrithimh chalma,
Agus Fearghus Mor an gaisgeach.
Agus Torradan Hath na Sròine —
Sin na laoich bha dòmhail, taiceiL"
Bho 'n a thòisich thu air seanchus,
'S eudar do leanmhainn na 's fhaide :
Gu'n robh 'n triùir sin air foghnadh,
Mu'n robh Donnshuil anns an Fhearsaid.
' ' Chimnaic mi Alastair Carrach,
An duine b' allaile bha 'n Albainn ;
'S minig a bha mi ga 'eisdeaehd,
'S 6 aig reiteach nan tom sealga.
Chunnaic mi Aonghus na 'dheaghaidh,
'S cha b' e sin roghainn bu tàire ;
Is ann 's an Fhearsaid a bha thuinidh,
'S rinn e muileann air AUd-Làire."
Bu lionar cogadh 'as creachadh,
'Bha 'n Lochabar 's an uair sin ;
Càite 'm biodh tusa ga d' fhalach,
Eoin bhig na mala gruamaich Ì
332
AN GAIDHEAL. Ceud Mhios a' Gheamhraidh, 1876.
" 'S ann a bha 'chuid mhòr de m' shinnsir,
Eadar Innse 's an Fhearsaid ;
Bha cuid eile dhiubh mu'n D^ubhadh,
'S bhiodh iad ag èigheach mu fheasgar.
An uair a chitbinn-sa 'dol seacbad
Na creacban agiis am fuatbas,
Bbeirinn car beag bbarr an ratbaid,
S bbitbinn gi-atbunn 'an Creag-Guanach."
Creag mo cbridbe-sa Creag-Gaanacb,
Creag 'an d' fhuair mi greis de m' àracb ;
Creag nan aigbean 's iian damb siùbblach,
A' cbreag ùror, fbonnar, fhiaracb.
A' cbreag mu'n iatbadb an fbagbaid,
Bu mbiaiin leam a bbi ga tagbal,
'N uair 'bu bbinn gutb gallain gadbair
Ag cur greigb' gu gabhail cbumhaing.
'S binn na b-iolairean mu 'bruacban,
'S binn a cuachan, 's binn a b-eala ;
Is binne na sin am blaogban
A ni 'n laoigbein mean-bbreac, ballach.
Gur binn leam torman nan dos
Ei uilinn nan coixa-bbeann cas ;
'S an eiHd bbioracb a 's caol cas,
'Ni foÌ3 fo dbuillacb ri teas.
Gun de cb^il' aic' ach an damb,
'S e 's muime dbi feur "us creamb ;
Màthair an a laoigb mbeanbb-bbric mbir —
Bean an fbir mball-rosgaicb ghloin.
'S siubblacb a db' fbalbbas e raon,
Cadal cha dian e 's a' smùir ;
B' fbfeart leis na plaide fo tbaobb,
Barr an fbfaoicb bbadanaicb ùir.
Gut b-kluinn rgèimb an daimb dbuinn,
A tbearnas bbo sbireadb nam beann ;
Mac na b-èilde ainm an t-suinn
Nacb do cbrom le spid a cbeann.
Eilid bbinneacb, mheargant', bballach,
Odbar, eangacb, ucbd rèidb, àrd ;
Damb togalacb, cròic-cbeannacb, sgiambacb,
Crònanacb, ceann-riabbacb, dearg.
Gur gasda a ruitbeadh tu suas
Ri leacuinn cbruaidb 'us i cas ;
Moladb gacb aon neacb an cù,
Acb molam-s' an trùp tba 'dol as.
Creag mo cbridbe-sa, 'Cbreag-mhòr,
'S ionmbuinn an Ion tba fo 'ceann ;
'S annsa 'n lag a tb' air a cùl
Na macbair 'us miir nan Gall.
M' annsacbd beinn sbeasgair nam fuaran,
An riasgacb bbo 'n dian an damb rànan ;
Cbuireadb gadbair a's glan nuallan,
Fèidb na'n ruaig gu lonar-Mbeòirein.]
B' annsa leam na dilrdan bodaich,
Os cionn lie ag earraradb sil,
Bhirein an daimb am bi 'gbnè dbuitine
Air leacuinn beinne 's e ri shi.
'N uair 'bbùireas damb Bbeanna-beaga,
'S a bb^iceas damb Beinn-na-creige,
Freagraidb na daimb ud a cbeile,
'S tbig feidb d Coire-na-snaige.
Bba mi bbo'n a rugadh mi riabb
Ann an caidreamh fbiadb 'us earb,
'S cba 'n fbaca mi datb air am bian,
Ach buidbe, riabbacb, 'us dearg.
'Cha mbi fbin a sgaoil an comunn
A bba eadar mi 's Creag-Guanach,
Ach an aois ga 'r toirt bbo cbeile —
Gur gratbunn an fbèil' a fbuaras.
'S i Creag mo cbridbe-sa Creag-Guanach,
A' cbreag dbuilleach, bbiolaireach, bbraon
acb,
Nan tulacb krd, àluinn, fiarach —
Gur cian a gbabh i bbo'n mhaorach.
Cha mhinig a bba mi 'g èisdeacbd
Ri sèitricb na muice-mara ;
Acb 's trie a chuala mi mòran
De cbrònanaicb an daimb allaidh.
Cha do cbuir mi dùil 's an iasgach,
'Bbi ga 'iarraidb leis a' mbadhar ;
'S mor gu'm b' annsa leam am fiadbacb,
'S a bbi 'falbb nan sliabb a 's t-fh-Jghar.
'S aobhainn an obair an t-sealg,
'S ait e cuairt an krd gu beacbd ;
Gur binne a h-aigbir 's a fonn,
Na long 'us i 'dol fo bheairt.
Thad 's a bbitbinn bo no maireann,
'S deò de 'n anail ann am cborp,
Dh' fbanainn am focbair an fbtìdb —
Sin an sprèidb a 'n robh mo thoirt.
Càite 'n cualas ceòl bu bhinne
Na motbar gadbair mb<5ir a' teachd ;
Daimb sheanga na 'n ruith le gleann,
Miol-choin a' dol annta 's ast'.
An uair a bba mi air an d^ cbois,
'S moch a sbiiibblainn bhos 'us tball ;
Acb a nis bbo 'n fhuair mi 'n tri,
Cha ghluais mi ach gu min, mall.
Tba blaigb mo bhogba am ucbd,
Le agh maol, odbar, a's ait ;
Ise geanail 's mise gruamacb —
'S cruaidh an diugh nacb buan an t-slat.
'S truagh an diugh uach beo an fbeadhain
(Gun anu acb an ceo de'n bhuidhinn),
Leis 'm bu mbiannacb glòir nan gadbar,
Gun mbeaghail, gun òl, gun bhruidhinu.
Ceud Mhios a' Gheamhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
333
Bratach Alastair nan gleann,
An sròl farumach ri crann,
Suaicbeantas soilleir Shiol-Chuinn,
Nach d' chuir suim an clanna Ghall.
An Cinne-ghiùbhsaioh na 'laidhe,
Tha nàmhaid na greighe deirge ;
Lamh dheas a mharbhadh a' bhradain,
Bu mhath e 'n sabaid na feirge.
Dh' fbàg mi 's an ruidbe so shios
A' fear a b' olc dhomh a bhàs ;
Is trie a chuir e thagradh 'an cruas,
An cluais an daimh chabrakh a' sks.
Eaonull mac Dhònuill Ghlais,
Fear a fhuair foghlum gu deas ;
Deagh Mhac-Dhonuill a' chùil chais,
Cha bheò neach a chòmhraig Ms.
Alastair cridhe nan gleann,
;Gun e 'bhi ann, mòr a' chreach,)
'S trie a leag thu air an torn,
Mac nan sonn leis a' chu-ghlas.
Alastair Mac Ailein mhòir,
'S trie a mharbh 's a' bheinn na f^idh,
'S a leanadh fad air an tòir,
Mo dhòigh gxir DonuUach treun.
Is DonuUach thu gun mhearachd,
Gur tu boinne geal na cruadhach ;
'S ckirdeach thu do Chlann-Ghatain,
Gur dalta thu do Chreag-Guanach.
Ma dh' fhàgadh Dònull a muigh,
Na 'onar aig Tigh-nam-fieadh,
'S gearr bhios gucag air bhuil —
Luchd-a'-chruidh, bidh iad a stigh.
Bu mhath mo bhuachaille cruidh,
B' e sid uasal nam fear, —
Bu deacair dhomh tarmus air d' fhuil,
Cha bu dubli, ach aobharraeh glan.
Bu mhath mo bharanta-cogaidh,
Ged a thogair mi tigh'n bhuaithe —
Gur h-Eoin à Tigh-na-ci'eige —
Bho'n a bhagair e mo bhualadh.
'S bho 'n a bhagair e mi gu teann,
Cho fad 's a mhaireas crann, no clach,
Cha tog mi h-uige mo thriall,
_Ni mo 'dh' iarraim dol na 'theach.
Mi 'm shuidh' air sith-bhruth nam beann,
Ag coimhead aig ceann Loch-Trèig,
Creag-Guanach am biodh an t-sealg,
Grianan àrd am biodh na feidh.
Chi mi 'n Dilbh-loehan bhuam,
Chi mi 'Chruach 'us Beinne-Bhric,
Chi mi Strath-Oiseann nam fiadh,
'S chi mi 'ghrian air Meall-nan-leac.
Chi mi Beinn-Nibheis gu h-h,rd,
'S an Ch,rn-dearg aig a bun,
'Us coire beag eile ri taobh,
Chi mi fonn, 'us fraoch, 'us muir,
Gur rimheach an Coire-dearg,
Far 'm bu mhiannaeh leinn bhi 'sealg ;
Coire nan tulchagan fraoich
Innis nan laogh 's nan damh garbh.
Chi mi brkigh Bhidein nan dos,
An taobh so bhos de Sgurra-Lith,
Sgurra-Chòinnich nan damh seang,
'S ionmhuinn learn an diugh na chi,
Chi mi Smth farsuinn a' chruidh,
Far an labhar guth nan sonn ;
'S Coire- Creagach a' Mhaim-bhkin,
'Am minig an d' thug mo lamh toll.
Chi mi Gairbeinn nan damh donn,
Agus Lap-bheinn non torn sith ;
Mar sin 'us an Leitir-dhubh
A's trie a rinn mi full na 'frith.
Soiridh gu Beinn-Eòlair bhuam,
Bho 'n 's i 'fhuair urram nam beann ;
'S gu slios Loch-Eireachd an fheidh —
Gu 'm b' ionmhuinn leam fhdin bhi ann.
Thoir soiridh bhuam thun an loch
Far am faictesadh bhos 'us thall ;
'S gu Uisge-Leamhna nan lach
Muime nan laogh breac 's nam meann.
'S e loch mo clu?idhe-sa 'n loch,
An loch air am bitheadh an lach,
Agus iomad eala bhàn,
'S bhiodh iad a' snàmh mu seach.
Olaidh mi à Trèig mo theann-shath,
Na 'dhèigh cha bhi mi fo mhulad ;
Uisge glan nam fuaran fallain,
Bho 'n seang am fiadh a ni 'n langan.
Soiridh bhuam gu Coire-na-cloich',
An c. are 'm bu toigh leam 'bhi 'tàmh ;
'S gu Uisge-Labbair nam faobh,
Cuilidh nan agh maol 's nam mang.
Soiridh eile gu Bac-nan-craobh,
Gu da thaobh Bealach-nan-sgilrr ;
'S dh' ionns' an Eadar-bheallaich mhòir,
Far nach cluinnear glòir non Gall.
'S buan an comunn gun bhristeadh,
'Bha eadar mise 's an t-uisge,
Sùgh nam mòr bheann gun mhisge,
Mise ga 'Ò1 gun trasgadh.
'S ann a bha an comunn bristeach
Eadar mise 's a' Chreag- heilich ;
Mise gu bràch cha dirich —
Ise gu dilinn cha teirinn.
334
AN GAIDHEAL, Ceud MLIos a* Gheamiii-aidh, 1S76.
Bho'n a labhair mi umaibh gu l^ir,
Gabhaidh mi fh^ia dibh mo cbead ;
Dearmad cba dean mi 's an am,
Air fiadbach gbleann Bbeanna-beag.
Cead a 's truaigbe 'gbabb mi riabh,
Do 'n fhiadhacb 'bu mbòr mo thoil ;
Cba'n fbalbh mi le bogba fo m' sg^ith,
'S gu làth-bhràtb cba leig mi coin.
Mise 's tuaa, 'ghadhair bbain,
'S tùrsach ar turns do 'n eilein ;
Chain sinn an tatbunn 's an dan,
Ged 'bbà sinn gratbunn ri ceanaL
Tbug a' choille dhiats' an earb',
Thug an t-àrd dbiamsa na f^idh ;
Cba'n 'eil nàire dbuinn, a laoich,
Bho 'n laidh an aois oirnn le chèil'.
'Aois, — cba 'n 'eil tbu meacbair,
Ge nacb fheudar leinn do sbeacbnadb,
Cromaidb tu an duine direacb
A db' fbàs gu mileanta, gasda.
Giorraicbidb tu a sbaogbal,
' Us caolaichidb tu a cbasan ;
Fàgaidb tu a cbeann gun ddudaich
'Us ni tbu èudann a chasadb.
A sbine cbas-aoilnacb, pheallacb,
A sbream-sbuileacb, odhar, èitidb ;
Cuime 'leiginn leat, a lobbair,
Mo bbogba tboirt dbiom air eiginn.
Bbo 'n 's mi-fbin a b' fbèarr an airidh,
Air mo bbogba 's ra mbatb iubhar,
Na tbusa, 'aois bbodbar, sgallacb,
'Bbios aig an teallaicb ad sbuidbe.
Labbair an aois rium a ritbist :
"Is mo 's ruigbinn 'tba tbu 'leanailt
His a' bogba sin a gbitilan —
'S mòr gu 'm bu cbuibbe dbut bata. "
Gabb tbusa bbuamsa am bata,
'Aois gbnada, cbairtidb na plèite ;
Cba leiginn mo bbogba leatsa,
Do d' mbatbas no air i^iginn.
'"S ioma laocb a bb' fbearr no tbusa,
'Db' fhkg mise gu tuisleacb anfbann,
'N dèigb fbaobbachadb as a sbeasamh,
Bba roimbe na fbleasgacb meanmnacb.
'S beatba bbeag gacb la. Cba 'n eil na'r
beatba gu lèir acb la air a cbur ri la. Bba
Jacob a' cunntas a bbeatba le Faitbibb,
agus bba Maois ag iarraidb gu 'm biodb e
air a tbeagasg mar bu choir db'a laitbean,
cba 'n iad a bbliadhnaicbean, aireamb gu
ceart.
SUIRIDHE A' MHADAIDH-
EUAIDH,
NO
'S I 'N ONOIR A BHEIR BUAIDH.
Sgeulachd a reir nos nan seann
SUEULHACHDAN GaIDHEALACH.
RoiMHE SO o cliionn fhada an
t-saoghail (ma's fior an naigheachd)
bba deadb Gbàilig mbilis bbbasda
aig uile bbeathaicbean na tire, agus
cba robb gamblas, no mi-run, no
naimbdeas air bitb eatorra, mar a
cbi sinn a nis ; ach bba iad uile
caoimbneil cairdeil carannacb r'a
cbeile, mar a bu cbòir do Gbàidbeil
a bbi. Db' òladb iad taobh ri taobb
as an aon srutb — cbaidleadb iad
anns an aon pbreas — agus cbiteadh
iad a' mireag r'a cbeile air an aon
reilean ; raonadb an dai-a b-aon gu
minic air cbeilidb do tbigb an aoin
eile, 's bba ceòl a's aoidbeachd as
aigbear, bba fala-dhà agus siigradh
a's cridbealas, bba suiridbe 's gaol
a's pòsadb a' dol air agbaidb 'nam
measg. Cliiteadb am miol-cbu 's a'
mbaigbeacb, an dòbbran-donn 's an
t-abbag riabbacb, an t-uainein beag
geal 's an sionnacb ruadb, guala ri
guala, gu miiirneacb, caidreacb,
cairdeil — ag còmbradb r'a cbeile le
briodal blàtb 's le mànran milis.
San am so ma ta '(a reir ar sgeòil)
bba cat òg ann, aig an d'fbàg a
b-atbair 's a matbair moran stòrais,
agus cba robb cat san dutbaicb uile
bba CO maiseacb. Bba a bian co
sliom mbin ri sioda na gailbbeinn,
's a siiilean co loinnreach àluinn ri
aon cbloicb dbeàrrsaicb luacbmbor
uaine bba riabb ann am fàinne na
ban-rigb. Mar is furasda tbuigsinn,
bba iomadacb leannan aig an àilleig
òig ; cba robb cù no cat, sionnacb
no feòcullan, dòbbran-donn no coin-
ean san tir, nacb robb air a toir.
Acb do na suiridbicbean uile, 'se cù
Ceud Mhios a' Gheamhraidh,
AN GAIDHEAL.
335
àraidh agus sionnach a V iomraitiche, ]
agus orra so iniisidh sin sgeul. j
Bha 'n cii 'na mhadadh coir j
tlachdmhor, ionraic, onorach ; agus
'nuair cliual' e gu 'n robh a liughad !
fear an tòir air nighean peathar a j
sheanmhar, (oir bha e cho càirdeach
a's so dhi) chuir e roimhe gu'n tug-
adh e fein tairgse dhi. " Innsidh ]
mi 'n fhirinn" thuirt esan " mu m' I
stoc 's mu m' ghabhaltas, mu m' i
chuid 's mu m' chreideas, cha cheil
mi an ni a's laoine — ma ghabbas i
mi 's math, 's mur gabh, cha bhris
mi mo chridhe air a son.
Thog am madadh coir air leis an
run so ; ach bha 'n sionnach 'na
choimhearsnach dha, agus thuig e
ciod a bha air 'aire. Chuir e roimhe
na'm b' urrainn da, gu 'n tugadh e an
car as a chii 's gum faigheadh e'n
cat òg beairteach dha fòin. Tha
fios aig a ii-uile duine gu bheil na
sionnaich carach, cuilbheartach,
seòlta, sloighteil ; agus bha 'm fear
so cosmhuil r'a sheòrsa.
'Nuair chunnaic e an cU an dèigh
falbh cha robh fios aige 'n toiseach
ciod a dheanadh e : oir bha eagal air
nam bruidhneadh an cii mun ruig-
eadh esan nach biodh moran tuit-
eamais aige-san air airgiod a' chait —
acli cha d' fhuaras neas riabh 'na
cadal, cha mhòfhuaras sionnach ruadh
gun chleas. Ghabh e stigh do choille
bha 'n sin — fhuair e athghoirid
roimhpe thug chum an rathaid-
mhoir e air thoiseach air a' chii,
agus aig taobh an rathaid chunnaic
e beul-fo-fhraoch cumhann, domhain,
agus aige so stad e, a' cur roimhe
gum milleadh e suiridhe a' choin-
mhoir fhathasd. 'Nuair a mhoth-
uich e'n cii a' tighin, leig e e fein 'na
shineadh agus thòisich e ri tuirse 's
ri caoineadh mar gum biodh e a'
call an deò. Chunnaic an cii e, agus
thubhairt e ris fein, " tha 'n sionnach
an sàs — tha na cluipearan carach sin
daonnan a' tachairt ri tubaist air
chor-eiginn, le tuille 's a' choir do
sheòltachd. Air mo shon fein cha
d' fheuch mi ach firinn a's onoir
riabh, 's cha d' thainig cruaidh-chas
no aimlisg fhathasd orm ; ach feumar
cuideachadh leis an t-sionnach o'n
tha e ann an eiginn. Ghreas an cii
air ais agus dh' fheòraich e d'a
choimhearsnach ciod a dh' eirich dha.
"Mo thruaighe 1 mo thruaighe !"
ars'an sionnach, " thuit mo phiuthar
bheag san t-slochd so 's cha 'n eil
fios agam ciod a ni mi — tha eagal
orm gum bi i tachdta a thiota.
"Nach teid thu as a deigh 's nach
toir thu 'nios i 1 a bheathaich gun
rath," arsa 'n cii. " 0 ! 's mi bhiodh
toileach," thuirt esan, " ach nach
fhaic thu ann a' feuchainn ri ruigh-
eachd oirre cheana gu 'n do shniomh
mi mo dhruim, 's cha 'n eil gluasad
agam — Och a's ochoin ! mo phiuthar
bheag bhoclid, 's e 'n diugh latha na
dunach, an latha dubh dhomhsa !"
" Ma tha a' chilis mar sin," ars 'an
CÙ, " cha 'n fhàg mise thu an am na
h-èiginn, bheir mi nios do phiuthar
bheag ma ghabhas e deanamh." Gun
tuilleadh a ràdhainn leum am mada
'coir caoimhneil sios do 'n t-shlochd.
Bha 'n sionnach gu grad air a bhonn-
aibh 's chuir e leac mhor chloiche air
beul an tuill 's rinn e glag gàire.
" Fan thusa 'n sin, a choin choir,"
ars' esan, " theid mise 's bheir mi
beannachd uat gu d' bhana-charaid
an cat." " A shloightire ! a bhiasd !
a chluipear ruaidh ! an ann mar so
a rinn thu orm?" arsa 'n cù ; ach
cha d' èisd an sionnach ri smàdadh.
Dh' fhalbh e gu siiibhlach siinndach
do thigh na ban-oighre, lan-thoil-
ichte le 'thapachd fein. 'Nuair bha
6 dllith do'n tigh, chuir e roimhe
gu 'n taghladh e aig a mhnaoi-eòlais,
a' phioghaid, chum an sin gum faigh-
eadh e gach naigheachd a bha 'falbh.
Bha 'phioghaid, ro-chaoimhneil ris,
"ach" ars' ise, " ciod thug sibh fein
CO fada bho 'n bhaile ? mur mi-
336
AN GAIDHEAL. Ceud Mhios a Gheamhraidh, 1876.
mhodhail r'a f heòraich e." " Ma tà,
le 'r cead," f hreagair esan, " bha aon
aobhar mòr agam, tighin a chòmli-
radh ri mnaoi-uasail cho glic, fios-
rach, ribh fèin ; ach a thuilleadh air
so, b' èiginn domli a' chuirt san robh
mi fhàgail. Bha a' bhan-leòmliann,
bean an righ, gu math muirneach
umam ; ach ghabh esan 'na cheann
gu 'n robh i tuille 's gaolach mu m'
dheighinn. Thòisich esan, am burr-
aidh mòr, ri eudach rithe, agus
smuaintich mise gum bu mhithich
dhòmhsa bhi 'bogadh nan gad. Cha
'n fhala-dhà leòmhann a bhios le
eudach." " Ach ciamar a leig e air
falbh sibh ?" arsa 'pliioghaid, " nach
h-iongatach nach do mharbh e sibh
gun dàiU" • "0! 's ann tha e ro-
chaoimhneil rium," ars' esan, " cha
robh a dhith air ach gum bithinn
air falbh o'n bhan-righ ; agus mar
dhearbhadh air a chàirdeas do m'
thaobh, thug e dhomh, an ni luach-
mhor so tha agam ann an so, ni
nach fhaighinn a leithid eile eadar
ceithir chearnaibh an domhain
mhòir." " 'D è sin ? 'd è sin V arsa
'phioghaid. " Cha 'n f haod sibh
innseadh" arsa 'n sionnach. " Inn-
seadh ! air focal onorach na pioghaid
cha chluinnear diog uamsa dheth gu
bràth," deir ise. " 'S e 'n rud a
th'ann, ma tà, tri ròinneagan a bha
air a chuigeamh cois aig a' bheathach
mhòr a bha 'n Loch-odha," thuirt an
sionnach. " Ciod am beathach mòr Ì
— ciod na casan Ì — ciod na ròinn-.
eagan ] innis domh, innis domh"
thuirt a' phioghaid 's a suilean a'
lasadh 's a guth air chrith le h-iogh-
nadh. " Nach 'eil fios agaibh mu'n
bheathach mhòr a tha 'n Lochodha
bho chionn tri cheud bliadhna, gu
bheil coig casan air; agus na tri
ròinneagan a tha aig bun na h-ionga-
moir aig tè dhiubh gu 'n gleidh iad
an t-aon aig am bi iad am maise 's
an àilleachd na h-oige, gun liathadh,
gun phreasadh, gun seargadh gun
seacadh, ged a bhiodh e beo co fada
ris a' bheathach mlior fèin. Fhuair
mi iad so bho 'n righ 's tha iad
agam air mo shiubhal." " 0 ! nach
leig sibh fhaicinn iad'?" ars' ise *"s
bidh mo bheannachd oirbh." "'S
ro-dhuilich leam ur diultadh" ars'
esan, " ach gheall mi do'n righ nach
leiginn fhaicinn iad do the gu bràtb
ach an tè a phòsas mi — gabhaibh mo
leisgeul." B' èiginn do 'n phioghaid
cur suas leis an diultadh ; agus o'n
dh' innis an sionnach uiread do
nithibh iongatach dhise, dh' innis ise
dhàsan gach ni a bha 'dol air aghaidh
mu 'n àite, agus moran naigheachdan
mu 'n chat 's na suiridhichean. Bha
sionnach tuille 's seòlta glic gus a
h-uile rud a chual' e a chreidsinn ;
ach thuig e gu 'n robh an cat glè
mhor aisde fèin, agus gu'n taitneadh
miodal a's moladh a's brosgul gu
math rithe. Dh' f hag e beannacnd
aig a' phioghaid, ag earalachadh
oirre gun diog a ràdhainn mu na
chual' i. " 'N e mise?" ars' a' phiogh-
aid, " cha 'n ann de 'n t-sebrsa sin
mi. Na biodh cùram oirbhse uime
sin ; 's iomadh carraig air an caoch-
ail sruth, ach cha chluinnear piogh-
aid a' tighinn thairis air na chluinn-
eas i."
Dh' fhalbh an sionnach 's ghabh
e mu thàmh rè na h-oidhche sin.
'S a' mhaduinn am màireach, gun
f hios ciamar, chual' a' chuthag 's an
f heannag, chuala 'n cat 's an coinean,
chuala gach beathach a's duine a
h-uile facall a bha eadar an sionnach
's a' phioghaid ; 's bha gach maigh-
deann 's a' bhaile air bàineadh gu
eolas fhaotainn air aon co ainmeil,
Cha do chain esan moran liine gun
dol an còmhradh a' chait, agus bha
e CO grinn sgiolta, bha e co beulach
miodalach 's gu 'n do ghabh an cat
dèigh mhor dheth a thiota, agus a
rèir coltais bha 'shaod gum faigheadh
e gach ni mar bu mhath leis.
Ach. faiceamaid a nis ciod a dh'
Ceud Mhios a' Gheamhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
337
èiricli do 'n chù. Blia 'u toll aims
na thuit e tuille 's cumhann gu
tionndadh ami, agus cliuir aim leac
a cliàirich au sioimacli air beul an
t-sluic, as a chomas faotainn a macli
le streapadli. " Mur teid siim air
ar ii-ais" arsa'n cii, "feucliaidh sinn
dol air ar n-aghaidh," agus le mor
stiigh dh' oibrich e rathad air agh-
aidh tre 'u t-slochd gus an d' tliainig
e gu uaiinli mlior fliarsuing reidh,
far am fac' e na chuir iongatas gu
leoir air.
Blia 'n so dli' or 's do airgiod na
dh' fhognadh do rigli, agus do
clilachan riomliach loinnearacli, na
blia dealradli cosnihuil ris a' ghrein ;
acli am meadlion na h-uaimh bha
uile-bheist mlior uamhasacli 'na
suidhe, beitliir sgiathach, agus clia
b'e sealladli blàtli a thug i air a' cliii,
'"De thug au so thul" thuirt ise,
'•' an ann a ghoid mo stòrais a tliainig
thu ? thig an so — la t' athar 's do
sheanar dhuit a mhèirlich, bheir mis
'ort nacli toir thu an oidhirp cheudna
'rithist — thig an so !" " Cha 'n ann
a ghoid do chodach a thinig niise"
thuirt an cli, " agus nam b' aithne
dhuit mi cha tugadh tu a leithid do
mi-mheas oriii — 's ni e nach d' rinn
beathach no duine orm riabh roimhe,
agus ni nach 'eil guothuch agadsa
dheanamh na's mo.
" 'S ann agad tha 'bhathais, a
bheathaich pheallagaich, robaich,
f had-chluasaich," arsa 'n uile-bheist
's i seddeadh gu li-eagalach 's a
suilean a' lasadh le feirg, nach 'eil
fhios agad gur h-urrainn domh do
phronnadh fo m' chasan ann am
prioba na suU" "Faodaidh tu sin
a dheanamh, gun teagamh," arsa 'n
cu, " ach cha bliiodh e ach gle nàr,
allauta dhuit sin a dheanamh 's tu
na's mo na mise— cha d' thug mi
fein aghaidh air aon riabh bu lugha
na mi f hein, agus 's ann a b' f hèarr
dhuit an rathad a sheoladh dhomh
gu uaclidar an talamhainn — 's ann an
sin tha 'mhiann orm a bhi — tha fior
dheigh agam air tilleadh ann car
tacain co dhiubh, gu aon deagh
phabadh a thoirt do bheisd shionn-
aich a thug droch car asam an diugh
fein ;" agus an siii dh' iniiis e gu
lom, soilleir, do 'n nathair-sgiathaich
mar a dh' eirich dha.
" Am fan thu," arsa 'n nathair
sgiathach, "gu bhi a 'd f hear-muinn-
tir agamsa Ì " " Cha 'n f han mi
fein " thuirt an cii. " Mur bi thu a
'd fhear-muiimtir agam" arsa 'n
uile-bheist eagalach, '" bidli tu a'd
loll feasgair dhomh, gun dol a null
no nail freagair mi, am fuirich thu
'n so a'd òglach agamsa 1 freagair mi
a thiota — ciod tha thu 'g ràdhainn 1 "
ars' ise le colg eagalach 's i 'fosgladh
a mach a sgiathan oillteil, 's teine-
sioimachain a' sradadh as a suilean,
's a craos dearg fosguilte. " Labh-
air," ars' ise. "Mur 'eil dol as,"
fhreagair an cii, " cha 'n eil comas
air, fanaidh mi." " Thoir dhomh
crathadh do d' spòig air a' chùis,
matà," arsa 'n nathair sgiathach.
" So dhuit i " arsa 'n cii, cha do
gheall mi rud riabh ris nach do sheas
mi, 's nach do choimhlion mi a reir
mo cliomais."
An sin dh' innis an nathair
sgiathach dha gu 'n robli mòran do
bheathraichean-nimhe, nathraichean
gnàda, bha ann an seòrsa do
chàirdeas fad as d'a teaghlach-se, a
bha 'sior f heuchainn ise mharbhadh,
a chum 's gum faigheadh iad a
beairteas, nach robh fois aice a la
na dh' oidhche leò, 's gur h-e bhiodli
mar obair aigesan faire dheanamh
nuair a bhiodli ise, an nathair-sgiath-
ach, 'na cadal, agus a diisgadh 'nuair
thigeadh na nathraichean-nimhe
gnada mach as na sluic. Gheall
an cli a dhianamh mar a b' f hearr a
dh' fhaodadh e. Phaisg an nathair
a sgiathan, tharruing i a h-earball
mu thimchioll a cinn. Bha 'n cu
gle thiirsach tròm, 's an t-acras air
22
338
AN GAIDHEAL. Ceud IVIhios a' Gheamhi-aidh, 1876.
cuideachd. Clrunnaic e meall mòr
feòla agus mòran chnàmh ann an
oisinn do 'n uaimli, agus thug iad
uisge air 'fhiaclan a bhi 'g amharc
orra ; ach o nacli d' fhuair e cead an
itbeadh cha do hliean e dhoibh ;
chuir e roimhe bhi ionraic, onoracli,
mar bha e riabh, agus rinn c faire
re na h-oidhche. Thainig na iiath-
raichean-nimhe uair a's uair ach rinn
an cli tathunn daonnan, dhiiisg a'
bheithir-sgiathach, agus co luath 's
a chrath ise i fein, theich iadsan air
falbh.
Sa' mhaduinn bha 'bheithir-sgiath-
ach mòran na bu chaoimhneile ris
a' chu, thug i dhà a shàth r'a ith-
eadh, agus labhair i ris le baigh.
Chaidh latha 's La mar so seachad,
an cu a' fuireach dileas, agus a'
bheithir-sgiathach a' faighinn deagh
chadail,gus mu dheireadh aon oidh-
che 'n d' thainig measan beag bòidh-
each, balLach, donn, a stigh do 'n
uaimh, agus thòisich e ri mòran
miodail a's beadraidh a dheanamh
ris a' chu. " 'S duiUch learn," arsa
'ra measan, " fear do choltaisfhaicinn
'na leithid so do shlochd, a'd thràiU
aig a' bheisd ud ; falbh thusa leamsa
's bheir mi an ùine ghoirid gu uachd-
ar an t-saoghail 's gu d' chàirdean
fein thu." " 'S mi bhiodh deònach
aighearach," arsa 'n cu, ach gheall
mi do'n bheithir-sgiathaich fuireach
a'm fhear-muinntir aice, thug mi
dhith mo spòg air a' chuis, cha
ghabhainn an saoghal agus m' fhac-
•all a bhristeadh, èireadh dhomh
mar thogras, bidh mi dileas." " An
toir thu dhomh " arsa 'm measan,
" cuid do na cnàmhan ud r'a ithe 's
an t-acras 'gam thoHadh 1" " Nam
bu leam fein iad," arsa 'n cu, " b'e
do bheatha mile agus mile uair, ach I
buinidh iad dhise dona gheall mi
bhi dileas, agus cha chuir mise làmh
air cuid duin' eile airson ni air bith "
arsa 'n cu. Dh' f heuch am measan i
mòran brìodail a's miodail, ach cha I
ghèilleadh an cu a bheag no mhòr
gus mu dheireadh 's mu dhiu, ann
am prioba na sul, an d' fhàs am
measanbeag,bòidheach.hallach,donn,
'na nathair mhòir stiallaich, làban-
aich, shleamhuin ! a suilean mar an
teine, gach fiacaill 'na craos mar
sgolb tighe, agus an caramh a' choin
ghabh i. Thug an cu bochd .sgal
cruaidh as, ?gns gu fortanach dhàsan
dhuisg a' bheithir-sgiathach, 's cha
b' ann a chrathadh a cluasan no g'a
taclias fein a dh' f huirich i, ach an
tiota na boise bha i air a bonnaibh
's an sàs san nathair mhòir. B'e sin
an oath, 's cha 'n fhacas a leithid.
Bha sgreadail a's sgriachail a's
raoicich a's rànaich, srannraich agus
sèidil oillteil, ni's leòir chum na
creagan a sgoltadh, agus a thoirt air
bras-shruthaibh an aonaich stad a
dh' eisdeachd. Bu duilich a radh-
ainn co bu treasa, ach mu dheireadh
fhuair an nathair-nimhe lubach làb-
anach, air muin na beithir-sgiath-
aich, agus bha i 'ga suaineadh fein
'na cuairt eagalaich mu 'timchioll, le
fead agus sèidil choimheich, 'nuair
a leum an cu agus le 'uile neart
shàth e 'fhiaclan ann an earball na
nathrach. Co luath 's a mhothuich
ise dha so, ghrad thionndaidh i mu
'n cuairt gu' cur as da, ach mun
d'ràinig i an cu bha a' bheithir-
sgiathach air a cois agus ann an
amhaich na nathrach-nimhe; ghleidh
i greim air a sgòrnan gu teann
trèun, gu dluth dionach, gus nach
robh sgrid innte.
Nuair a bha chomhrag seachad,
thug a' bheithir-sgiathach mile agus
miletaing do 'n chu ; dh' innis i dha
gum b'e sud righ nan nathraichean-
nimhe, gu'n robh comas aige air a
chruth atharrachadh mar a thogradh
e, agus nan geilleadh an cu ann an
aon ni no ni eile, gu'n grad sgrios-
adh e iad le cheile ; " ach tha mi
'faicinn nach 'eil dion ann cosmhuil
ri dilseachd agus ri h-onoir." " A
Ctud Mhios a' Gheamhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
339
nis," ars' ise, " clia 'n eil feum tuill-
idh agam air do sheirbliis, leigidh
mi f haicinn dait an ratliad gu uachd-
ar an t-shaogliail, agus o'n tlia thu
CO dileas dòmhsa, bheir mi dhut
seòladh no dha a ni tliu comasach
air bbi suas lis an t-sionnach
chuireideach, carach, seòlta 's ge
bheil e." " Gu robh math agaibh-
se"arsa 'n cu, " tha mi fada 'nur
comain, ach 's coma leam cuir a's
cleasaii, cha d' fheuch mi riabh iad
's cha 'n f heueh, cha chreid mi nach
f haigh ionracas a' chnid a's fearr do
na cuilbheartan a's mo aig a' cheann
mil dheireadh." " Gabh do dhòigh
fèin air, ma ta," arsa 'bheithir
sgiathach, " slàn leat ! chuir thu
comain mhòr ormsa 's cha dl-
chuimhnich mi dhuit e ma thig do
ghnothuch a'm charamh."
Fhuair an cu a chas air lorn aon
uair eile ; ghrad dh' fhalbh e gu tigh
a' chait agus ge b' fhada bhuaithe
cha b' fhada g'a ruigheachd. 'Nuair
ràinig e thuig e gu'n d' rinn an
sionuach a leithid de chàineadh air
's gu 'n robh gach beathach sa'
bhaile ann am fuath air. Cha
togadh an cat suil no mala ris, agus
cha 'n iarradh i cuideachd air bith
ach cuideachd an t-sionnaich a bha
gach mionaid r'a gualainn.
Bha tuille spioraid sa' chu na gu'n
cuireadh e 'na comas a dhiultadh,
ach 'nuair a chunnaic e 'n sionnach
aig an uinneig a' toirt pòige dhi, ise
le a spòig ghil, bhòidliich, a' cireadh
earbill ruadh dosrach an trusdair,
ghabh e fearg nach bu bheag, agus
ghlaodh e risa'bhalgaire charach, "A
sloightire chuilbheartaich bhrèug-
aich, ma tha a chridhe agad
thig a mach an so 's bheir mise aon
f hasgadh air do chnàmhan a ghleidh-
eas tu gun do chuireidean f heuch-
ainn air cu eile 'n da latha so !
Bheil a chridh' agad tighin, a
bhradaire chealgaich, mheirgich
ruaidh?" Chuir an sionnach a thean-
ga 'na phluic, chuir e'n sin a spòg
air a shròin, chaog e shuil, chuir e
drèin air, a.^us an sin dh' fhàff e'n
uinnea
a' chu.
" Cha 'n eil fhios am faigh thu as
mar sin f hathast ge cuireideach thu "
arsa'n cu. Dh' fhalbh e agus luidh
e aig bun craoibhe bha dlu do'n
tigh, a' cur roimhe nan cuireadh an
sionnach a chas air blàr-lòm, gu 'n
tugadh e aon deagh chrathadh dha.
Faiceamaid a nis ciod a rinn a'
bheithir-sgiathach — cha do leig i
air di-chuimhn seirbhis mhath a'
choia, agus smaointich i nach bu
mhisd e cuideachadh an aghaidh
caran an t-sionnaich. Sgaoil i a
sgiathan 's a thiota bha i aig a'
bhaile san robh 'n t-suiridhe dol air
a h-aghaidh, agus ghabh i comhn-
uidh ann an uaimh a bha mu
choinneamh tigh a' chait. 'S iad
na beathraichean-sgiathach na beath-
aichean a's seòlta 's a's beartaiche
sam bith, agus mar so tha mòr
mheas aig na beathaichean eile orra,
ged tha iad co grànnda.
Rinn tighin na beithir-sgiathaich
ma ta, fuaim mhòr air feadh a'
bhaile. 'S gann a bha i gu math
air suidhe 'na tigh iidlaidh dorcha
'nuair bha pioghaid luath na gleadh-
raich aig an dorus, a dh' fheuch-
sinn ciod a chluinneadh i. " Ciod
an naigheachd tha agad dhomh Ì "
arsa 'bheithir-sgiathach. " Cha 'n
eil a bheag do naigheachd san àite
so, le 'r cead " thuirt ise, " ach mu
dheighinn na ban-oighre riomhaich
so, an cat, a tha 'tionndadh ceann
na h-uile fir, ach tha i dol a phòsadh
an t-sionnaich mun tig ceann seachd-
ain." "Ise 'na ban-oighre!" thuirt
a' bheithir, " nam biodh fios agad
air na bheil de dh-br aig mo nighin-
sa, cha 'n abradh tu gu'n robh aon
beairteach ach i fein." " 'Bheil
teaghlach agaibh ma ta Ì " dh'
f heòraich a' phioghaid. " Cha 'n eil
340
AN GAIDHEAL. Ceud MMos a* Gheambmidh, ISTS.
agam acli an aon nigliean, agus tha
de stòras air f hàgail aice le bràthair
dhi a bha sna h-Innsean, gun tighin
air na th' agam fèin, nach 'eil fhios
aice ciod a ni i ris, agus tha i 'gam
shàruchadh le leannain agus suiridh-
ichean a tha 'tighin g'a h-iarraidh."
" Ma phòsas i gun ur ceadsa, am
faighian t-airgiod?" thuirt a' phiogh-
aid. "Gheibh na h-uile sgillinn,"
thuirt a' bheithir-sgiathach, " 's ann
aice fein a dh' fhàgadh e, ach feuch
nach bi thnsa 'g innseadh so air
feadh a' bhaile, oir cha 'n eil toil
agam dragh a bhi 'ga chur orm."
" 'Ne mise 1 " arsa 'phioghaid, " cha
'n ann diubh sin mi, cha chan mi
facall gu bràth m'a dheighinn.
Moch air an làmàireach ràinig a'
phioghaid tigh a' chait, agus dh.
innis i na h-uile diog mu 'n bheithir-
sgiathaich 's a nighean bheairteach.
Chuala 'n sionnach 's ged nach do
ghabh e a bheag air, chuir e roimhe,
nam faodadh e, gu'n deanadh e
greim air an tochar mhÒT a bha 'n
so, 's gu'n leigeadh e leis a' chat a
bhi sealltuinn airson leannain eile.
'Nuair thainig am feasgar chuir e
roimhe dol a chur eòlais air nighean
na beithir-sgiathaich ; ach ciamar a
gheibheadh e d' a h-ionnsuidh ?
Bha 'n cu air an rathad, agus bha
fios aige noch b'e 'n siigradh dol 'na
dhàil. Dè th' agad air, cha robh
sionnach riabh gun char, agus so an
dòigh a ghabh e chum an cii chur
as an rathad.
{Ri leantainn.)
SOP AS GACH SEID.
Nan gabhadhmaid uiread a shaothair gu
bhi mar bu choir dhuinn a bhi 's a tha sinn
a' gabhail gu bhi 'cur falaich air an ni a
tha sinn, dh'fhaodamaid a bhi coltach ruinn
fhèin gun bhi aig an dragh a bhi f alach ni
sam bith.
■ Tha e mòran ni's fhusa a' cheud mhiann
a chumail fodha na na miannan a Iganas a
I'iarachadh.
Cha robh duine riamh ann 'a cha mho
bhitheas a fhuair a huile ni a rèir a mhiann
gun dad a thighinn na aghaidh.
Tha 'n duiae eas-onorach a' ceiltinn a
lochdan uaithe fhèin cho maith 'us o chkch ;
is aithne do'n duin' onorach iad, agus a
bharracd air sin aidichidh e iad.
Bha. duin'-uasal araid aig bM dannsa
agus o nach robh e na dheadh dhannsair
bha feadhainn thall 's a bhos a' magadh air.
Cha robh so a' còrdadh ris, 's mu dheireadh
thionndaidh e le feirg 's thuirt e ri neach a
bha laimh ris, " Ged nach 'eil mi gle mhaith
air dannsa tha mi anabarrach maith air
sabaid." " Ma ta," ars' am fear eile 's e
freagairt, '"s e mo chomhairle-sa dhut a
bhi sabaid an còmhnuidh 's gun a dhol gu
brath tuilleadh a dhannsa."
Bithidh daoine deanamh uaill as an
gniomharaibh mora ; ach tha iad air an
toirt gu bull na's trice le tuiteamas na le
run.
'S e cothrom, saighdear a's fhearr na
dhuadas.
Bha Frangach deaghfhacla,ch ann uair
eigin aig an robh seann each a bha gu
tuiteam as a sheasamh leis an laige, 's air
dha bhi la kraid a' dol thar aon de
dhrochaidaibh na S^imhaimhne co thach-
radh ris ach oifigeach airm 's e marcachd
eich a bha ro eireachdail agus meanmnach.
■' Cuiridh mi deich buinn oir air a' gheall
riut," arsa 'm Frangach, " gu'n toir mi air
an t-seann each, bhochd, lag so, rud a
dheanamh nach dean an t-each bras meanm-
nach sin agadsa dh' aindeoin 's na tha mhoit
ort mu dheidhinn." "Mata," ars' an t-
oifigeach, " cuiridh mi riut e." Air so
thainig am Frangach air làr 's chuir e
ghualainn ris an each 's thilg e leis an amh-
ainn e. " Mur toir thusa air d' each fhein
a leithid sid a dheanamh," ars' esan, ' grad
phàigh dhomhsa 'n gealL' Phàigh an t-
oifigeach an geall.
Bha oifigeach ann air an robh cas mhaide
'bha air a deanamh cho fior mhaith 's nach
aithnicheadh neach sam bith nach i cas
cheart a bh' innte. La dha bhi 's a' bhlàr
thug peilleir gunna mhòir air falbh a chaa-
mhaide. Mhothaich saighdear dha 'tuiteam
's ghlaodh e, "Each air toir an lighiche
cho ealamh 's is urrainn dut 's an t-oifigeach
air a leonadh." "Cha teid," ars' an t-
oifigeach, gu socrach, "an saor ^a tha dhlth
orm."
Ceud Mhios a' Gheamhraidh, 1S76. AN GAIDHEAL. 341
LITIE 'US CEONAX BHO'N BHAED MAC-COLLA.
A Ghaidheil Ioxnx'huixx,
Is cuimhne leam, air dhomh bhi fathast ann am ghiullan beag, a bin 'g
eisteaclid le toileachas mòr ri seisd an òrain so a leanas 'ga sbeinn, le
mnaoi choir a b' aithne dhomh, mar òran-cadail do leanabb-ciche. Air
dhomh a blii nis a' cur an ceangal ris rannan freagarrach do spiorad a
chiùil, b'e mo mhiann crònan cho milis a chumail gun del air di-chuimhne.
So agul, ma tà, an oidheirp a thug mi air sin a dheanamh.
EOGHAN MaC-CoLLA.
Cronan-cadail Leaxabh Bean-a-Chiobair,
FONN — " Siiid 0, iiùd Ì, said uaUackcin
Cka chiiirr mi tku, ^scha bkuatl jni ihu."
0 bà, 0 bà, mo cheallan beag !
Gu'm bheil mi air mo phianadh leat !
O bà, O bà, mo nianag bheag,
Cha'n f haigh mi fear am bhadhna dhut I
O caidil clis, mo chiocharan, —
Ged 's faoia dhomh bhi ga 'innseadh dhut !
'S olc thug do cheile ciobaire
A cuibheioll a bhi diomhanach.
O bà, 0 bà, &c.
Ma thig an latha phèsas tu,
Bi'dh feum air plaidean clòimh agad ;
""Us gheabh thu sin, ma's heò mise,
Le deise bhreacain ccmhla ris.
O be, O bà, &c.
Cha taghainn-sa mar cheile dhut
Fear-malairt carach, beul-bhreugach ;
'S e b' annsa leam ri d' thaobh geaJ-sa,
Fear-baile a's crobh-laoigh aige.
O bà, O bà, &c.
Am fear a gheabh mo leanabh-sa,
Bi'dh toehradh aige 'dh-f hanas leis
"is a. dreach 's 'na dcigheau banal ta, —
B'e dual a dream bhi ceanaita.
O bà, 0 bà, &C.
TJist ! uist 1 a ghràidh ghil, uaineinich, —
Cha b' àiU le d' mha ir bhi gruamach riut,
'S a bhlàth na d' chruth 's na d' ghruaidhean ruin
"G'ur h-ann o Nèamh a f huair mi thu.
O bà, 0 bà, &c.
l!^is 1 nis ] gun taing do m' riinan-sa
Tha do dhà shùil bheag dùinte nis !
'Nuair thig, a ghràidh, tim dùsgadh dhut
^i'dh broilleach Ian ga 'rùsgadh dhuit ?
0 bà, 0 bà, &c.
342
AN GAIDHEAL. Ceud MWos a' Gheamhraidh, isre.
OEAN A' PHRIONNSA.
Le Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair.
Gleus D.
Chorus.
— ^ Fine.
:D^ I m:m.r|ni:D^|m..<i^:tll.,l:D^|m:m.rlm:M^|m\r\d^t|l.,l ||
B.C.
rs^x^^^i
:L I l.,d^:ni|m.,s:L | l.,s:mls.,s:M^|m\,r^:dMt.,l:L \ l^,iii:l | l.,t j|
Seisd. — Hug 6, kill 6,
Hug 6, ho-r6 'n kill leibh,
Hug 6, laill 6,
Seinn 6 ho-rò 'n kill leibh !
MocH 's a' mhadaimi 's mi 'dùsgadh,
'S mor mo shunnd 's mo cheol-gkire,
Bho'n a chuala mi 'm Prionnsa
Thigh'mi a dhùthaich Chlann-Eànuill.
Hùg ò, etc.
Bho'n a chuala, etc.
Gràimie-mullaich gach righ thu !
Slàn gu'n till thusa, Thekrlaich !
Hug 6, etc.
Grainne-mullaich, etc.
'S ann tha 'n fhior-fhiiil gim truailleadh
Amis a' ghruaidh is mor nàire !
Hug 6, etc.
'S ann tha 'n fhior-fhuil, etc.
Mar-ri barrachd na h-uaisle,
'G èirigh suas le deadh nkdur.
Hug 6, etc.
Mar-ri barrachd, etc.
'S na 'n tigeadh tu rithist,
Bhiodh gach tigheam 'n a kite.
Hug 6, etc.
'S na 'n tigeadh, etc.
'S na 'n ckiricht' an criin ort,
Bu mhidmeach do chkirdean.
Hug 6, etc.
'S na 'n ckiricht, etc.
Bhiodh Loch-iall mar bu choir dha,
'Cur an òrdugh nan Gkidheal.
Hug 6, etc.
Bhiodh Loch-iall, etc.
A's Clp-nn-Dònuill a' chruadail,
'Choisiim buaidh anns na blkraibh.
Hug 6, etc.
A's Clann-DÒnuill, etc.
'S iad a chumadh a' chòmh-strith
Ri luchd chòtaichean mkduir
Hhg 6, etc.
'S iad a chumadh, etc.
Sud a' chuideachd bhiodh foirmeil,
Le boineid ghuirm a's coc-ard innt\
Hug 6, etc.
Sud a' chuideachd, etc.
'S bhiodh am fèile 'a an fhasan,
Mar-ri gartana egkrlaid.
Hhg 6, etc.
'S bhiodh am f^ile, etc.
Fèile-cuaich air bhac-easgaid
Paidhir phiostal, 's lann Spkinteach.
Hug (5, etc.
r^ile-cuaich, etc.
'S na 'm faighinn mo dhùrachd
Bhiodh an Diùc * air dhroch ckramh !
Hug 6, etc.
'S na 'm faighinn, etc.
Gu 'm biodh " Buidsear " na feòla.
A's a' chòrcach m' a bhrkghad !
Hug Ò, etc.
Gu 'm biodh "Buidsear," etc.
A's gu 'n gibhtinn "A' mhaighdean,"
Mar oighreachd d' a bhrkthair !
Hug 6, etc,
A's gu 'n gibhtinn, etc.
Ach slan gu 'n tig thu 's gu 'n niig thu,
Slan gu 'n tig thusa, Thekrlaich !
Hug Ò, etc.
* Cumberland.
THE G^A.EL
ENGLISH DEPARTMENT.
Vol V. NOVEMBEE 1876. No. 59.
OUGHT GAELIC TO BE TAUGHT IN" HIGHLAND SCHOOLS?
By Professor Blackie.
'^ The answer to this question implies an inquiry into two very
different questions of educational principle ; first, an inquiry into the
l^roper use of the mother-tongue as an adjunct or engine — as the ad-
junct of that foreign language, the English, which all Highlanders
eagerly desire to learn, and which, it is admitted by all wise men, they
ought primarily to be taught ; second, an inquiry into the nature
and character of the Gaelic language and literature, as, for their own
sake, natural and necessary elements in a reasonable scheme of
early training for Highland lads and lasses.
The question whether Gaelic ought to be taught along with
English in the Gaelic-speaking districts of the Highlands, depends on
another and a wider question — How far the mother-tongue ought or
ought not to be used as a useful or necessary adjunct in the teaching of
any foreign language? If, in the general case, it shall be found that
the use of the mother-tongue is advisable in the acquisition of
foreign languages, then in the case of Gaelic the burden of proof will
lie with the parties who wish to make that language, as at present
spoken and written in the Highlands of Scotland, an exceptional
case. That tins question is by no means an easy one, will readily be
admitted by every one who considers how little the principles and
practice of education have hitherto been submitted to any test of
scientific validity, and how much the prejudices of the public and
the ignorance, indifference, and laziness of teachers may often have
combined in this matter to drive nature into the background, and
plant pedantry, blind tradition, and unreasoned routine in the front.
The first step in the learning of languages, because at once the
simplest and the most necessary, is the naming of OBJECTS. Merely by
naming a certain number of the most common objects, accompanied,
it may be, by a gesture or indication of the fingers, any man of common
intelligence might find his way through any country, of whose
language, as an organic whole, he was altogether ignorant. The wise
teacher, therefore, of English, in a Gaelic school, Avill start from this
clear indication of the method of Nature in the matter, and commence
by naming in English every object in the room — and the more objects in
the shape of pictures, busts, models, etc., that are in a schoolroom,
always the better, — of course in a clear and distinct voice, and making
the learners repeat the word after him while they point with their
fingers to the object. Now, it is clear that in this first commence-
ment, so long as the object is before the eye of the learner, there can be
344 THE GAEL. November, 1876.
no possible use of the mother-tongue — to drag in it, at this stage,
between the ear and tongue of the scholar and the object will rather
be a hindrance. And if this be the proper method with objects inside
the room, objects outside the room — that is, whatever is in heaven
above, or on earth beneath, an object of sensuous apprehension —
must follow the same law. An immense vocabulary may thus be
acquired, and a ready medium of communication without the slightest
reference to the mother-tongue. By this method a direct and immediate
connection is established between the learner and the new instrument of
thought — ^just like that which exists between the fencer and his foil, or
the boatman and his oar ; and this is the method, no doubt, by which a
sensible teacher will proceed, when he has the misfortune — being ignorant
of Gaelic himself — to be appointed the instructor of children almost
entirely destitute of English. It will be observed, however, that so far,
at least, as my observation has gone, the wise indication of Nature in
this matter has not been followed, or rather, has been systematically
■neglected by most teachers of Greek and Latin in our classical schools.
Their practice has been, in all stages of the educational process, to inter-
pose the mother-tongue between the learner and the object, and thus, for
instance, instead of making him say direct sol, while he points to the
sun, he asks him rather what is the Latin for the sun. The origin of
this unnatural and roundabout process was, no doubt, the habit of using
books for all purposes, and fixing the eye of the pupils upon a written
symbol in a gray page, rather on the living object with all its natural
hues and features. This habit, with a large class of our classical scholars,
has become so inveterate, that they prefer to learn the proper quantity
and accent of words painfully from the witness of the eye or from
memory, rather than in a natural and living Avay from the witness of the
ear and the tongue ; and they have, in fact, given up altogether the old
habit of speaking the languages which they teach ; or, when they do
speak, they use a systematically false enunciation, satisfied if they have read
in a book, and in their memory know, the rules according to which the
word ought to be pronounced. Absurdities of this kind may easily go
on in the teaching of dead languages, where no Demosthenes or Cicero
can rise from their grave to laugh at the continuous stream of oddity and
unintelligibility which flows from the mouth of the teacher ; but those
who teach living languages are happily free from the danger of practising
any such gross violation of common sense as is implied in this procedure.
It may fairly be expected from them, therefore, that they will appeal
directly to the ear and the tongue of the learner, and not substitute a
dead letter for a living sound in a field of exercise, where articulate
audible breath is the reality, and printed letters only its weak shadow or
feeble photograph. They will be in no danger of saying men when they
ought to say mane, or the contrary, as when classical teachers, without
any compunction, allow their scholars to say os, a hone, for 6s, a mouth, or
the contrary. So far well. The next stage requires the help of the
mother-tongue ; and, unless for the good luck that the little Highland
lad or lassie, who is to be taught English by a teacher altogether ignorant
of Gaelic, knows generally at least some stray elements of English, the
Saxon pedagogue in a remote Highland glen would fiud that he had no
>'ovember, 1S76. THE GAEL. 345
easy job to force or wriggle his way through. Observe; the moment I
go beyond the simple name of the object, say sun, and Avith the addition
of a verb make a sentence, as The su/i s/iines, I must tell my young
Highlander — because I can tell him thus most readily — that shhies is
the English equivalent for the Gaelic iha a dearsadh, or tha a hoilegeadh,
and that the short English sentence. The sun shines, is the full equivalent
of the longer Gaelic tha a ghrian a dearsadh.
This is the first stage at which the mother-tongue naturally comes in ;
and the teacher who cannot bring in Gaelic in this way is not the best
teacher of an ignorant Celtic boy in a remote glen or island, Avishing, as
all Highlanders do, with all possible speed and correctness, to acquire
the language of the Lowlander. But here note an important caution,
which, as I have before remarked, classical teachers, so far as I have
observed, generally neglect. Though the mother-tongue must be brought
in at this early stage to explain things invisible — anything, in fact, that
is not brought directly before the eyes, — it must not be allowed to plant
itself in a middle position between the thought of the speaker and the
sentence he is about to utter ; for this would simply be to interpose a
hindrance, and to apply a drag where a spur is rather necessary. The
wise teacher, therefore, will immediately revert to the original direct
method indicated above ; and instead of asking the learner. What is the
English for tha a ghrian a dearsadh Ì he will say. Look out
at the window, and say after me, without thinking in Gaelic, The
sun shines ; and this process must be repeated till the learner gets into
the habit of thinking a number of short, easy sentences in English
without the slightest reference to the mother-tongue. That this is at
once the most natural, the most easy, and the most expeditious procedure
every one will confess who has learned to speak a foreign language in the
country where it is spoken. In such case, the direct method of Nature
readily asserts its natural supremacy; and the cumbrous process of
translating from one language into another mentally very soon
disappears. The practical conclusion, therefore, that we come to may be
expressed simply thus : While a great deal may be done, in the very
first stage, of inculcating a foreign language without the aid of the
mother-tongue, and, though the teacher ought always to keep the
principle steadily in view, that the object of his work is to produce and
maintaiu in the organs of his pupil a dexterous habit of using the foreio-n
tongue directly as an instrument of thought, yet the readiest and the
most accurate way of achieving this result is constantly to have the
mother-tongne at hand, for the purpose of comparison and contrast ; in
other words, in learning a foreign language the mother-tongue is to be
used wisely as an ally, but kept at a respectable distance as a master.
It may serve as pioneer, scout, or interpreter in a campaign, but should
never be allowed to usurp the generalship.
The above remarks as to the second stage of linguistic indoctrination
relate only to syntactical forms, or the formation of sentences as
distinguished from the naming of objects. But the mother-tongue may
be useful as a pioneer or ally in several ways, of which the grammar
takes no cognisance. Writers on language have long ago called attention
to the fact, with regard to synonyms, that however many may be
346 THE GAEL. November. ISTG.
marslialled forth in a vocabulary, there are, in reality, no real synonyms
in any language ; there is always some slight shade of difference in the
signification, or the application, or the association, which prevents ?i parson,
sa.y, and a j^riest, a minister, a churchman, and a clergyman, from being
used indiscriminately. Several terms, in fact, however they seem to
denote the same thing, may include a great variety of differentiating
elements, which must be carefully and anxiously considered, before the
word can be used with idiomatic propriety. Now, what takes place in
this way between the apparent synonyms of one language must, in the
nature of things, take place even more in the corresponding terms of any
two languages, used to express the same or a similar idea. It follows
from this that, in teaching any foreign language, the peculiar tone or hue
that belongs to any of these general terms in the foreign tongue may often
be best inculcated either by finding its exact counterpart in the mother-
tongue, or by skillfully composing and contrasting the two apparent
synonyms in the two languages. Thus, a student of Greek, for instance,
may be profitably taught how the celebrated eipu)veia of Socrates differs
from the English irony, and how far it seems to agree rather with the
Scotch sly, dry humour. Teachers of Greek and Latin in classical schools
in Scotland must be all aware how, in not a few cases, they have been
able to make clear the force of a Greek or Latin word by calling in the
aid of the expressive vulgar Scotch. And not only does this auxiliary,
when wisely called in, give the learner a more exact idea of what the
Greek or Latin word means, but it gives a life-blood and a vivid hue to
the word, such as words in the mother-tongue, by native privilege,
always possess. The value of the mother-tongue in this way operated, I
have no doubt, along with other reasons, powerfully in the relinquish-
ment of the once-universal habit, in classical schools, of teaching Greek
through the medium of Latin. It was found, in hundreds of cases, that
the English language afforded a more apt and significant expression of
some Greek word than was to be found in the more limited and less
familiar vocabulary of the Latin. The same advantage, of course, will
flow from the native Gaelic, wdien the young Highlander aspires to an
exact appreciation of the significance of many English general terms. It
will, indeed, be impossible to convey to his mind the peculiar features of
such words by any better method than by the comparison of similar
terms in the mother-tongue. It follows, therefore, that an English
teacher in the Highlands, who knows only English, must labour under
one signal disadvantage in the explanation of general terms. But
further, it may be that the foreign language which the pupil learns is, as
an organ of significant expression, greatly inferior to the mother-tongue ;
and in this case the aid of the mother-tongue is necessary in seven cases
out of ten, in order to give the pupil a more vivid and dramatic, or a
more pregnant und suggestive, picture of the spoken symbol which he
is called on to appropriate. The extreme example of this contrast
between two languages is where a mixed language, such as English, is
taught to a pupil whose native tongue has been developed naturally out
of itself as a beautiful, consistent organism. Now, this is the case with
the Highland laddie, when called on to appropriate the utterly inorganic
and bap-hazard huddlement of words which compose an • English
November, 1876. THE GAEL. 347
dictionary. If we exclude the single Saxon element, it is very rarely
indeed that an English word shows its signature upon its face. A long
process of etymological investigation is often necessary, tracing a word
from Latin and Greek, down through Low Latin, medieval French, and
Norman-French, before the distinguishing features of an English vocable
can be recognised. Without some knowledge of Greek and Latin,
indeed, the learning of Engish is a mere unintelligent parrot
work — of practical use, no doubt, but of no educative virtue ;
for nothing surely can be of less value as an educational organon
than the mere repetition of an array of irregular and arbitrary sounds
incapable of reasonable analysis. It is, of course, in this case also, a
practical consideration of great importance, that words whose sound to the
learners is altogether arbitrary, are much more difficult for the memory
to retain than when the. anatomy of the word is exposed, and the cause of
its signifying so and so made clear to the reasoning faculty. An ex-
ample will make this clear. Suppose a Highland boy is reading the
English Gospels, and comes upon the word jmblicaii. He may or may
not have heard this term applied to the vendor of spirits, porter, and ales,
and the keeper of a drinking-shop, but in any case, a learned explanation
from Latin — a language which he does not know — will be necessary before
he can understand that this word properly signifies a tax-gatherer. Give
him his own Gaelic Bible, however, side by side with the English, and he
has the idea bodily before him. A publican is a cis-iiihaor whicli
explains itself. A double consequence follows from this. First, the
young Celt will remember the English word and its significance more
easily, by associating with it the self-explaining Gaelic term ; and again,
the analytic exercise of mind called into play when using the Gaelic
term, finds no room in the appropriation of the English word, so long as
the learner is not thoroughly drilled in the organism of the Greek and
Latin languages — an accomplishment not to be expected, nor indeed
wisely to be demanded in one little Celtic ballachan out of a thousand.
That this point has been so often overlooked by those whose ideal is to
banish the Gaelic from English schools, is surely only too staring a sign
of the entire absence .of the first principles of educational science from the
minds of the persons who think so superfically and judge so perversely.
la order to make the immense superiority of Gaelic to English as an
educative organ in this respect more strikingly obvious, I will here
append a short list of Gaelic words which I have picked up in reading,
with the English in a parallel column.
L Giiuis-fJiiosachd physiognomy.
2. Gmds-mheall counterfeit.
3. Coimh-thional assembly.
4. Cruthaich create.
5. Uachdaranach authority.
6. Tuiteam epilepsy.
7. Lamhachas dexterity,
8. Cis-mhaor a publican.
9. Meirle theft, i.e., fingering.
1 0. Leth-sgeul an apology.
348 THE GAEL. November, 1876.
11. Coimh-cheangal a covenant.
1 2. Co-aontaich to agree.
13. lonilan perfect.
14. Neo-sheasmhach unstable.
15. A naharrach superfluity, excess.
1 6. Diadhaidh religious.
17. Ainfiach debt.
1 8. Deas-bhrialhrach eloquent.
19. Saobk'Crabhach superstitious.
20. Do-luhaidh inexorable.
Now, what I say with regard to all such words (and their number
might be multiplied indefinitely), is that the Gaelic speaks intelligently
to a pupil who understands Gaelic, while the English is merely a con-
catenation of pa'bitrary syllables, and that the teacher who does not know
or care to take the aid of the native Gaelic in explaining the English,
does not understand his business, and the school authorities, Avhoever
they be, that appoint English teachers to Highland schools unskilled in
the mother-tongue of the pupils, are acting on principles not less un-
reasonable than unkindly, impolitic, and unprofitable.
It will be observed that I have in the above remarks said nothing
special about exercises in reading and writing, and that I have put
forward the living voice as the grand instrument in the early acquisi-
tion of languages. This I believe to be an all-important point if the
absolutely best method of inculcating the form of foreign speech is to be
adopted. But as above observed, our modern teachers, especially the
classical masters, bring books into play as an instrument of scholastic
indoctrination on a large scale from the very first ; and, though their
method is certainly not according to nature, many things force us to humour
them a little, and to use reading and writing, and such paper adjuncts
of the natural method from the very first. Neither have I any very
strong objection in the present state at least of our scholastic appliances,
to doing so, provided always that reading and writing be not accepted as
substitutes for, but only as helps or aids to, hearing and speaking. By
all means, therefore, as soon as the young student of English, in a High-
land school, has learned with a clear and distinct utterance to look the
sun in the face and say SUN, let him read that word in a printed book,
and prove how each visible symbol on the dead page corresponds to each
audible symbol in the living ear. Let him also, as soon as he can read
such short English sentences as, / see the sun, the sun is bright, and so
forth, be called upon to say the same thing in his native Gaelic, and at
next lesson to reverse the process, by turning his Gaelic back into English.
This is Koger Ascham's famous method of double translation, which he
used in teaching Queen Elizabeth, and to the utility of which in forming a
good classical style, many elegant scholars in Oxford and Cambridge can
bear ample testimony. And of course the teaching may go on in this
way, according to a graduated scale, where there is time, till the scholar
has acquired the dexterity to turn whole English themes into idiomatic
Gaelic, and from Gaelic back into idiomatic English. In this double
exercise the student will soon find that he has a double advantage, for
November, 1S76. THE GAEL. 3 49
while by the first exercise he acquires both facility, elegance, and cor-
rectness in the use of his mother tongue, in the second he is learning to
disengage his English from that colouring of Celtic idiom which is so
apt to cleave to it. All this is very good ; too good a great deal, I much
fear, for the habits of scholastic inculcation, and the capacity of school-
masters, as they have hitherto existed in the Highlands. But at the
same time I wish formally here to go back to the key-note with wliich I
started. The habitual interposition of the mother-tongue, between the
mind and the foreign language in the actual use of speech is to be
avoided, and Ascham's method of translation and re-translation is, with all
its excellence, to be regarded only as a step in the process, and more
necessary for finished exactness than for rich fluency and ready dexterity.
The ideal unquestionably of the process, is to think and speak in the
foreign language directly without using the mother-tongue as a cumbrous
steppmg-stone ; an ideal by our methods of proceeding from which the
classical student now, as classics are mostly taught, is more likely to
remain a stranger than the poor kilted laddie in a lone Highland glen.
This laddie, however, whatever his direct fluency in English may be,
must necessarily, lose a great amount both of English accuracy and of
linguistic drill, if he has been kept systematically apart from the signi-
ficant comparisons and suggestive contrasts which his native tongue
afi'ords.
So much for Gaelic as an aid to English. I now proceed to discuss
what to me appears a no less important matter, the place and power of
Gaelic for its own sake in the educational training of a young High-
lander. Those who are in the habit of depreciating and pooh-poohing the
literature of a language Avhich they have never taken the trouble to study,
will, I hope, bear in mind that we are dealing here, not with the value
of Celtic literature to Englishmen or Lowlanders, who may take the
trouble to acquire it as a foreign language, for this, to them, is a question
simply of whether it may repay the great labour which the acquisition of
any new language necessarily implies ; but the question here is, whether
persons who naturally speak the Gaelic language, and hear sermons every
Sunday in that language, should be systematically kept apart from that
sort of reading which is at once most natural, most easy, most interesting,
and in many respects most profitable for them. The only possible reason
I can imagine for such an unnatural procedure, is the supposed difiiculty
of reading the language of the Celts. But this, when looked at in the
face, is simply a bug-bear of ignorant Lowlanders. Gaelic is not like
Irish written in a strange character, the very sight of which, like old
English black letter, is suflicient to raise molehills into mountains of
difiiculty with feeble and faint-hearted scholars ; but it is written in the
common English character ; and not only so, but the rules which regulate
the reading of English in many cases, regulate likewise the reading of
Gaelic, so that the passage from the one language to the other is assisted
by the presence of familiar analogies. I allude particularly to the silent
letters which in both languages play a notable part. If sigh and might,
and thigh and plough, show printed symbols to the eye in an English
primer, which to the ear are utterly void of all significance, so athar,
gabhar, gahhail, gaoth, in Gaelic, and many others. Few things can be
350 THE GAEL. jTovember, isra
imagined easier than for a Highland boy who has already mastered the
oddities of English spelling, to turn to his Gaelic Bible, and recognise
in their written form the sounds with which he is already quite
familiar in daily speech. Observe, we do not say that it is always easy
for a Highland boy to spell a Highland word any more than an English
one. * I do not see, indeed, any necessity why he should be formally
taught Gaelic spelling at all — this might take up too much time. I only
say, that when once he can read English, nothing can be more easy than
to make out the words in his Gaelic Bible, by the simple expedient of
omitting the silent letters. And if he can once read his own language,
it is impossible to imagine any reason why he should not be allowed to
read the literature that belongs to it, which, if not equally excellent in
some respects, is much better suited to the capacity of a Highland
laddie than the stately march of Milton, or the elaborate simplicity of
Tennyson. I am no great admirer of Ossian, and for my own private
taste would not think of comparing him to Milton — no, not for a mo-
ment ; but when I consider the natural associations of a Highland boy,
and his position among bens and glens, and rushing rivers and floating
mists, and when I take into account also the undoubted sublimity and
pathos of not a few passages in the book of the blind old son of Fingal,
together with the fine chivalrous sentiment that inspires its every page,
then I can imagine nothing more fit for reading in Highland schools than
some of the episodes in Ossian. If, again, we take any such collection of
historical ballads and choice lyrical pieces as lie ready for use in
Mackenzie's beauties of Gaelic poetry, he must be blind indeed who does
not see that this is the very proper stuff on which the growing intellects
of young Highlanders may most profitably feed. What Homer — or the
materials rather of Avhich Homer is made up were to the Greeks — that
the rich pages of their luxuriant lyric poetry are to the Gaels. What-
ever else may be omitted in the scanty intellectual equipment of the
poor Highlander, these should be present not simply an account of the
noble sentiment, pathetic narrative, and pictorial description which they
contain, but also, and not less on account of the singularly beautiful and
thrilling music with which they are accompanied. Then as to prose
reading, we have in the first place the Gaelic Bible, which, in not a few
places is admittedly superior to the English, and to a young Highlander is
certainly more expressive and more significant. And again, we have the
Teachdair of Dr. Norman Macleod, father of the late Norman — a
book throughout, both in its comic and serious sections, stuff'ed with all
that is best to interest the imagination of the young Highlander, to
brace his nerves, to enlighten his intellect, and to elevate his character.
These last observations should seem enough, and more than enough, to
have brought forward in proof of what ought to appear a self-evident pro-
position, that the mother tongue must always form an element, and not the
least important element in any well-considered place of popular education.
So evident is this indeed, in the general case, that special causes of Aveighty
* The saying of the late Professor Wilson's brother in reference to this matter, is well
known. " Gaelic is a language ivhich few persons can read and nobody can spell." He
might have said with equal truth in reference to John Bull's mother tongue, English is
a language which few persons can analyse and nobody ccm pronounce.
November, 1876. THE GAEL. 351
influence must be sought for, in order to render intelligible the anomalous
position of those who would exclude this so natural element from the
early training of the young Highlander. These causes, so far as I have
been able to hunt them out, seem to me to be the following : —
(1.) In some parts of the Highlands English holds such a firm position
alongside of Gaelic, that the children there born may seem to have
two mother-tongues. In this case, those who influence public opinion,
that is generally the Saxon rather than Celtic stratum of the popula-
tion, naturally prefer the culture of the language which is at once more
useful in the race of life, and infinitely more rich in its literary resources,
while the Gaelic is contemptuously thrown aside as an old rag not to .be
stored in the wardrobe of a person richly provided with stout broadcloth
and purple robes.
(2.) In other parts of the Highlands, of which the above completely
bilingual position cannot be predicated — where the children for the
most part speak only Gaelic in the streets and at the fireside — the in-
fluential members of society who direct school boards, are either pure
Lowlanders or Highlanders, so thoroughly Saxonised as to have no li\'ing
appreciation of the value of a characteristically Highland training for
Highlanders. These persons practically care not a straw if the variety
of tlie British man called Highlander, were blotted out with a brush from
the map of society ; nay, go sometimes so far as to parade their imperious
dictum that all the evils under which the Highlanders labour, or have
laboured, are owing to "Gaelic and feudalism." These men in fact would
have the Highlanders treated in all respects exactly as the Poles are
treated by the Russians. Their policy is violently to stamp out every
thing peculiar, popular, and characteristic in the district which they
control.
(3.) But not only have the great mass of the common people, by this
social dominance of the Saxon element in the middle and upper classes, been
cheated out of the intellectual nutriment best suited for them, but the
lower classes themselves, subordinated, neglected, and ignored as they
were in many cases, began to be incapable of any desire for or delight iu
genuine Highland culture. In fact, culture as the expression of that
higher element in education which rises above the urgent necessity of the
hour, was a thing of which they had ceased to dream. What they
wanted was such a knowledge of the English language as along with the
beggarly elements of " reading, writing, and 'rithmetic," would enable
them to earn their bread and push their fortunes outside the Highlands,
since nobody seem_ed to care for them parti-cularly inside. Sunk down
to this lowest level of the basest educational necessities and the vulgarest
utihtarianism, it is no wonder that they ceased to offer any resistance to
the pet notion of their Saxon superiors, to stamp out the Gaelic ; and thus
a generation of Highland lads and lasses grew up, who, though they
preferred to hear a Highland sermon when they could get one, had not
the most remote idea of looking into their own Gaelic Bibles, or singing
their own Highland songs. By a combination of unhappy influences, the
Highlander had been enfeebled and emasculated, and grew up incapable
of even a desire for the food which was best calculated to make him a
352
THE GAEL.
November, 1S76.
(4.) The habitual ignoring of the Gaelic tongue by the upper classes,
had brought matters to such a pass, that very few teachers could be
found who, possessing the other qualifications, were at the same time
accomplished in the use of the mother-tongue. The consequence was,
that purely English teachers were planted in Highland districts, who, if
there is any truth in this paper, could not be expected to teach in the
best possible way, but rather in the worst. To bring these evils to a
culmination, came the New Education Act, the proclamation of Anglified
codes, and the appointment of inspectors in Highland districts ignorant
of the Highland tongue. Under this system, based on the ignorance and
prejudice of the middle classes of the Lowlands and not on the intellect-
ual wants of the Highlanders, the schoolmasters were actually bribed not
to use the best engine of intellectual training in their hand, viz., the native
language and literature of the people whom they educate ; and in Gaelic
schools, of a strictly Protestant country, it became the fashion and the
law that Gaelic Bibles should not be read. How far there may yet be
vitality enough in the people to assert their own best interests, and claim
their own natural rights in this matter, it is not for me to say. One
thing only I know, that it is always easier to go on in tlie groove of a
bungling old routine in such matters, than to adopt the right courss; and
if the right course is to be adopted, it will require an amount of intelli-
gence, decision, and unity of purpose in the Highlanders, of which it were
an innocent delusion, I fear, to presume that they are everywhere or even
generally possessed.
GU MA SLAN A CHI MI.
TPANSLATION.
Full happy may I see thee
My faithful auburn maid !
Thou fair of flowing tresses
■ In ready smiles arrayed.
My soul when it is weary
Is soothed by thy sweet voice ;
When to thy strain I listen
Thou makest my heart rejoice.
This night to me how dreary
Upon the ocean high !
My slumber is full cheerless —
For thee afar I sigh.
My thoughts are often with thee ;
Apart from thee I pine ;
Unless thou still wilt love me
My days will fast decline.
Warm eyes are thine like berries
"Neath lashes closely rare ;
Those cheeks of thine like rowans
'Neath brows so meekly fair.
That I have loved thee fondly
I never would conceal ;
While ever since I left thee
The days like years I feel.
They said, before we parted,
I shunned my love to see,
My kiss I had denied thee,
And had forsaken thee.
Let no such tale, dear, grieve thee
Reject their speech with scorn^
Thy breath to me smells sweeter
Than de%vy grass in mom.
H. SCOTUS.
* Tor the Original, see the Gaelic Department of No. 14, April 1873.
AN
G^A-IDHE^L.
" Mar ghath soluis do m^ anamfein
Tha sgeula na h-aimsir a dh' fhalbh. " — Oisean.
V. Lk\eh.] DARA MIOS A' GHEÀMHRAIDH, 1876. [60 Air,
LITREACHAS NAN GAIDHEAL.
rV. NA LAOIDHEAN.
Dughall Buchannan.
Anns an linn anns an do shaoithrich
Dughall Buchannan, Mac-Mhaigh-
stir-Alastair, Donnachaclh Ban Mac-
an-t-saoir, agus Rob Donn, bha
luchd-aiteachaiJh Gaidhealtachd na
h-Alba air deireadh air luchd-aiteach-
aidh a' chorr de'n rioghachd ann am
foghlum agus am. fiosrachadh mar
tha iad air an la diugh agus mar
bhitheas iad a reir coslais anns gach
linn ri teachd. Ach, cho fada agus
is leir dhomh, cha robh na Gaidheil,
ceud-gu-leth bliadhna roimhe so, cho
fada air deireadh air na Goill anns
na feartan so agus a tha iad a nis ;
agus tha aobhar againn a chreidsinn
gu'm bi cothrom aig ar daoine, ceud-
gu-leth bliadhna 'na dheigh so, air a
bhi na's dluithe air an coimliears-
naich anns na cuisean so na tha
againne an diugh. Ann an tir leth-
oireach, neo-thorach, mar tha Gaidh-
ealtachd na h-Alba tha e soilleir
gu'm bi cor an t-sluaigh air deireadh
air cor luchd-aiteachaidh machraich-
ean torach taobh deas na rioghachd.
Agus cho fada agus a bhitheas
foghlum an t-sluaigh ri fhaotainn,
anns a chuid is mo, ann an sgoilean
agus an leabhraichean bithidh coth-
rom a' Ghoill OS cionn a' Ghaidheil
ro mhor. Tha cumhachd na sgoil
agus an leabhair mor an diugh ;
bithidh iad gun teagamh na's mo
fathast. Ach cha'u urrainnear
sgoilean maith a chur far an ruig
gachbalach'us caileaganns a'Ghaidh-
ealtachd orra ; agus bithidh bochd-
ainn an t-sluaigh 'nan aghaidh airson
a bheag de leabhraichean a chean-
nach. Ach tha fiughair, mu'n tig
ceann ceud-gu-leth bliadhna no ceann
leth-cheud bliadhna gu'm bi modh-
teagaisg nan sgoilean air a choth-
romachadh ri feum an t-sluaigh air
dhoigh agus gu'm faighclannGhaidh-
ealach buannachd o'n sgoil. nach
'eil comasach an diugh. Agus bith-
idh fiughair ann am beagan nine
gu'm bi barrachd leabhraichean
freagarrach airson teagasg Ghaidheal
r'am faotainn na gheibhear a nis,
agus bithidh fiughair gu'm fas a'
chleachduin na's cumanta am measg
ar sluaigh na tha i, a bhi cosd roinn
d'an tuarasdal ri leabhraichean agus
ri paipearan-naigheachd.
Ceud-gu-leth bliadhna roimhe so
cha b'anu an sgoilean no à leabh-
raichean a bha 'n sluagh a' faotainn
a' mhor chuid d'an eolas, gu son-
ruichte anns a' Ghaidhealtachd. 'N
ar latha-ne is duine aineolach duine
gun sgoil ; ach cha robh a' chuis
mar so o shean. Cha bhi an
duine nach leugh 'na dhuine
fiosrach gu brath tuilleadh ; ach
am measg ar n-aithrichean bha
daoine gu trie ri fhaotainn nach
b'urrainn leughadh no sgriobhadh a
chuireadh ann an eolas agus an tuigse
naire air moran d'an cloinn. Mar
is mo a leigeas tu do thaice ri d'
leabhar agus ri d' mhaighstir-sgoil
airson d'eolais a mheudachadh agus
23
•354
AN GAIDHEAL, Dara Mìos a' Gheamhraidh, 187«.
buaidhean d' inntinn a ghiullachd, is
ann is lugha a chuireas tu earbsa
aunad fein, ann ad luchd-eolais, agus
anns an t-saoghal mu'n cuairt dhuit
— meadhonan airson fior-iunnsach-
aidh a tha ann anrathad na's feum-
aile agus na's cumhachdaiche na
na maighstirean-sgoil agus na leabh-
Taicheau is fearr. Cha 'n 'eil teag-
amh nacli robhgoinne nan cotbroman
a bha aig na seann daoine a' toirt
air a' cbuid a b'airde buaidbean 'n
am measg buil a b'fhearr a dhean-
amh de na beagan chothroman a
bha aca. Agus bha cotbroman aig
daoine o chionn ceud bliadhna anns
a' Ghaidhealtachd nach 'eil againne
an diugh.
Do dhuine aig a' bheil inntinn
bheo cha 'n eil modh-iunnsachaidh
is cumhachdaiche na bhi dol air
thurus do dhuthchannaibh coimh-
each. Creididh mi gu bheil an
diugh fichead Gaidheal a' dol air
thurus do bhailtean mora na h-Alba
ma choinneamh an aon a rachadh air
an turns cheudna ceud bliadhna
roimhe so. Ach tha mi cho dearbhta
as gu'n robh, do dhuine geur, tuig-
seach, aon turns anns an am ud cho
buannachdail, airson cuid iunnsach-
aidh dheth, agus a tha fichead
turns a nis. A dh'aon ni bheireadh
aon turns anns an am ud suas dlù
air f hichead uiread de thim agus a
bheir e an diugh. Thigeadh ort a
mhor cbuid de'nt-slighe a choiseachd.
Thigeadh ort feitheamh aig aisig.
A dh'aindeoin meud do dheifir, cha
bhitheadh do cheum ach mall. Dh'
fhasadh tu eolach air an t-slighe gun
taing dhuit. Agus bha cunnart an
turuis mor gu leoir airson gu'm
feumadh tu a bhi an comhnuidh air
d'fhaicill, deas gus an cunnart a
choinneachadh. Ach cia mar tha
chuis an diugh ? Ann an la no dhà
air a cbuid is mo bheir bata-na-
smuid do'n bhaile mhor thu. Theid
thu o cheann gu ceann no o thaobh
gu taobh de'n rioghachd leis a' char-
bad-iaruinn ann am beagan uairean
de thim. Ged bhiodh toil agad
dheth, cha 'n 'eil moran cothrom
agad air d'inntinu a bheathachadh
air an t-slighe. Agus saoilidh mi
nach 'eil neach a chunnaic ar luchd-
duthcha ann am bata-smuid no an
carbad-iaruinn nach feum aideachadh
gur ann air beathachadh na h-inn-
tinn mar is trice a bu lugha a bha
d'an aire. Theid gille òg do Ghlas-
cho an diugh as a' cliearn is ioraall-
aiche de'n Ghaidhealtachd cho luath
agus cho saor agus air cho beag
gnothuich agus a rachadh a shean-
athair do'n bhaile-mhargaidh a b'-
f haisge ; agus bheir e, mar is trice,
na's lugha de mhaith dhachaidh.
Chi thu e gu trie a' cur seachad na
tim air an t-slighe ag òl no 'n a
chodal. Fhad agus a tha e anns a'
bhaile-mhor tha a cheann ann an
tuainealaich. Faic e leth-bhliadhna
an deigh an turuis, agus nach eigiu
gu minic aideachadh ma ghleidh e
air chuimhne dad de na dh'iunnsaich
e, gur e eolas air am b'fhearr a bhi
aineolach.
A ris cha 'n fhaod sinn a dhi-
chuimhneachadh gu'n robh moran
fiosrachaidh agus fior-iunnsachaidh
air a thoirt seachad o shean ann an
rann agus an sgeul o bheul gu beul.
Chaidh a' chleachduin so ann an
tomhas mor a dhith ; ach cha 'n eil
mi meas gu'n d'thainig, 'n ar measg-
ne, cleachduin is fearr 'na h-aite.
Their cuid gur e ha sgoilean a chuir
as do'n chleachduin so ; their cuid
gur e na ministearan a chuir as d'i.
Creididh mi gu'n robh lamb aca
le cheile anns a' chuis ; agus gu'n
robh aobhar no dhà eile ag oibreach-
adh a chum na crich cheudna. Co-
dhiu dh'f halbh i ; agus cha till i,
Feudaidh e bhi gu'n robh moran
de'n eolas a ))ha air a thoirt seachad
air an doigh so air bheag feum.
Feudaidh e bhi gu'n robh cuid dheth
Data Mios a' Gheamhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
355
cronail. Air blieag feum airson a
bin beathachadh agus a' comhdach
a' chuirp gun teagarah bha e ; agus
aidicbear gu'n robh roinn dheth
a dh'fhaodadh a bhi, airson
foghluim 'us iunnsachaidh, na
b'f hearr na bha e. Ach cha 'n i so
a' cheist idir. Is i an fhior cheist,
an d'thainig na b'fhearr an aite na
cleachduin 1 Is e mo bheachd gur
eigiu aideachadh thar cheann nach
d'thainig. Tha cor an t-sluaigh gun
teagamh air iomadh doigh na's fearr.
Tha biadh na's pailte ; tha tighean
na's blaithe ; tha eudach na's riomh-
aiche ; tha tuaireasdail na's airde ;
tha beatha 'us ni an t-shiaigh na's
tearuinte. Is mor na beannachdan
so ; agus bu choir dhuinn a bhi na
bu taingeile air an son na tha sinn
ail" uairean deas gu bhi. Ach is e
mo bheachd gu'm faigheamaid na
beannachdan so ged nach rachadh a'
chleachduin a tha mi ag iunndrain
a dhith. Bha a' chleachduin sin a'
beathachadh agus ag iunnsachadh
na h-inntinn ann an doigh ro shon-
ruichte. Do'n roinn mhor de'n
t-sluagh cha d'thug na sgoilean
fathast seachad am foghlum agus
an t-iunnsachadh a bha iad a faot-
ainn o'u chleachduin ud ; agus their
cuid nach mo a lion an eaglais an
t-aite a dh'f hag dith na cleachduin
falamh. Bha inntinn bheo aig na
seanu daoine a gheibheadh tlachd
ann an seanachas, an sgeul, agus an
rann ; a dh'eireadh os cionn nithean
'us cuisean an tim 's an la 's an colla
fein. Tha a leithid so de inntinn
ri fhaotainn 'n ar measg an diugh,
taing do'n Fhreasdal ; mur bitheadh
bu truagh da rireadh cor moran
d'ar daoine. Ach tha e coltach
gu'm faighteadh an tiodhlac luach-
mhor na bu trioe o shean am measg
an t-sluaigh na gheibhear an diugh
i ; agus ma tha so fior, bha ar n-aith-
richean 'nan daoine na b'f hoghluimte
na tha an clann.
Bha aon chothrom eile a dh'ain-
micheas mi aig na seann daoine nach.
'eil againne a bha fior chumhachdach
airson iunnsachadh an t-slnaigh.
Bha ceangal 'us eolas 'us baigh air a
ghleidheadh suas eadar gach teagh-
lach 'us fine 'us inbhe nach faicear a
nis. Cha 'n 'eil teagamh 's am bith
nach b'e an cairdeas agus an comunn
dlù so eadar dhaoine a bha cho deal-
aichte ann an inbhe, am beairteas,
agus am foghlum a thug gluasad
cho cuirteil agus cainnt cho modhail
agus cho blasda do'n Ghaidheal a
b'isle staid. Bu shochair mhor
do'n t-sluagh a bhi cho trio
ann an cuideachd nan uaislean ;
agus cha bu mheasaide idir na uais-
lean, a bhi trie ann an cuideachd
an tr-sluaigh. Thainig atharrachadh
a nis agus, anns a' chuis so co-dhiu,
a chum na cuid is measa. Cha 'n
'eil moran comuinn eadar am bochd
agus am beairteach an diugh ; agus
creididh mi nach feairrde am bochd
no am beairteach sin.
Bha mar so cothrom no dha aig
na seann daoine air a bhi na b'f hogh-
luimte, a reir tomhais an latha fein,
na tha againne. Cha robh an cor
air iomadh doigh ach truagh ann an
coimeas r'ar cor-ne ; ach bha cleachd-
uin no dha 'nam measg air am bu
choir dhuinne greim a ghleidheadh
gus an cuireamaid na b'fhearr 'n an
aite.
Bha na cothroman a dh'ainmich
mi aig ar n-aithrichean iomadh
bliadhna mu'n do rugadli Mac-
Mhaighstir-Alastair, agus is gann a
chaidh iad gu leir a dhith 'nuair a
chaochail Donnachadh Ban Mac-an-
t-saoir; ach bha aon ni gu son-
ruichte ann an staid na Gaidhealt-
achd ri linn nan daoine so a b'aobh-
ar, ann an tomhas mor, a reir mo
bheachd-sa, do'n dusgadh chaith-
reamach a rinn a' cheolraidh Ghaidh-
ealach anns a cheathrar Bhard a
dh'ainmich mi. B'e sin an ni ris
S56
AN GAIDHEAL. Dara Mìos a' Oheamhraldh, ISrC.
an abair sinn aobhar nan Stiubhart-
ach. Bha baigh aig na Gaidheil do
na Stiubhartaich mar am fuil fein.
An uair a fhuair an seathamh
Seumas seilbh air criin Shasuinn,
rinn Albainn gu leir gairdeachas.
Ach an uair a thoisich aimhreit
eadar a cheud Tearlach agus iochd
arain, bha na Gaidheil gu son-
ruichte air taobh an righ. Is ann le'n
cuid arm, ged bu mhaith leinn a
dhi-chuimhneachadh, a sharuich an
dara Tearlach Eaglais na h-Alba.
An uair a theich an seachdamh
Seumas à Sasunn, is ann an Eirinn
agus an Gaidhealtachd na h-Alba a
fhuair e cairdean. Chaidh a chaird-
ean 'us aobhar an lughad agus an
laigead. Bha cuid de na Cinn-
chinnidh a bu chumhachdaiche anns
an tir 'n a aghaidh ; ach bha sluagh
na Gaidhealtachd thar cheann air a
thaobh. An deigha' bhais thugiad
umhlachd d'a mhac, ged bha e 'n a
fhogarrach ann an tir chein ; agus
an uair a thainig Tearlach og do'n
rioghachd ann an 1745 a thoirt a
mach crùn a shinnsearachd, dh'-
eirich a mhor chuid dhiu leis. A
reir coltais bha an sluagh gu leir
deas gu eirigh leis na 'n eireadh na
cinn-chinnidh. Mar bha cuisean
lean moran e gun chead an cinn-
chinnidh a ghabhail ; agus an uair
a bha e 'n a fhogarrach 'n am measg,
le airgiod-cinn trom air, cha do
hhrath caraid no namhaid e.
O'n a thoisich aimhreit eadar a
cheud Tearlach agus a' Pharlamaid
gu deigh blàr Chuil-fhodair — os
cionn ceud bliadhna de thim — bha
cumhachd agus aite aig a' Ghaidh-
ealtachd ann an riaghladh na riogh-
achd nach robh aice 'n a dheigh sin,
no, ma dh'fhaodte, ceud bliadhna
roimhe sin. Tha e air aideachadh
'n ar measg-ne nach 'eil ni cho
freagarrach airson tuigse agus cliu
an t-sluaigh ardachadh ri guth a
thoirt dhoibh ann an riaghladh na
rioghachd. An uair a tha 'n sluagh
a' taghadh gu tuigseach ard-chomh-
airlichean na rioghachd, tha iad na's
measaile 'n an suilean fein agus an
suilean dhaoine eile. Ach re nan
ceud bliadhna a dh'ainmich mi bha
na Gaidheil a gabhail os laimh cha'n
6 bhi taghadh chomhairlichean ach
a' taghadh righrean. Bha an Ceann-
cinnidh a' creidsinn gu'n robh e
ann an tomhas mor 'n a chomas-san
na Stiubhartaich a ghleidheadh air
righ-chaithir Bhreatuinn. A thuill-
eadh air so bha moran de uaislean
na Gaidhealtachd a gleidheadh suas
aig an am so comunn r'an cairdean
an Sasunn agus anns an Fhraing.
Bha mar so an solus a thoisich air
soillseachadh ann an taobh-an-iar na
h-Eorpa da cheud bliadhna roimhe
so a' faighinn do'n Ghaidhealtachd
anns an am so air dhà no tri de
bhealaich. Agus ma ghleidheas
sinn air chuimhne an ceangal dlù a
bha eadar na uaislean agus an sluagh,
tuigidh sinn an t-ardachadh inntinn
agus am fior eolas a bha aig a'
Ghaidheal a b'isle staid anns an am
ud mu riaghladh na riogliachd. Is
ann an uair a bha na Gaidheil a'
faotainn an iunnsachaidh so re dhà
ghinealach a dh'eirich na Baird a
dh'ainmich mi, agus gheibh sinn
dearbhadh an iunnsachaidh 'n an
saothair. Bha dha dhiu 'n an
daoinefoghluimte — Mac-Mhaighstii-
Alastair agus Dughall Buchannan.
Ach bha dha eile dhiu — Donnachadh
Ban Mac an-t-Saoir agus Bob Donn —
nach leughadh focal de chanain 's
am bith. Cha dearbh an saothair
gu'n robh an dithis so ann an tuigse,
an eolas, agus ann am fior iunnsach-
adh a bheag air deireadh air an
dithis eile. Cha 'n 'eil mi meas,
mur faighteadh anns a' Ghreig o
shean iad, gu'm faighteadh ann an
tir eile sealgair agus buachaille, gun
sgoil, cho fiosrach agus cho iunns-
aichte ri Donnachadh Ban agus ri
D&ra Mios a' Gheamhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
Kob Donn. Agus cha 'n 'eil mi smu-
aineachadh gu'm biodh e comasach
gu'm faighteadh ann an Gaidhealt-
achd na h-Alba iad ach mu'n am
anns an do shaothraicli iad.
De'n cheathrar co is airidh, mar
Bhard, air a' chliù is airde Ì A
reir mo bheachd-sa, is e Dugh-
all Buchannan is airidh air an
urram so, an da chuid airson na
sgriobh e agus airson na dh'f hag e
gun sgriobhaJh. Tha fios agam gu
bheil a mhor chuid de m' luchd-
duthcha de atharrach barail. Agus
tha mi faicinn gu bheil Professor
Blackie, anns an leabhar urramach
a chuir e mach o chionn ghoirid mu
chanain agus mu litreachas nan
Gaidheal Albannach, de atharrach
barail. Tha Professor Blackie 'n a
Bhard agus 'n a bhreitheamh air
Bardachd. Dh'iunnsaich e ar can-
ain agus leugh e ar litreachas air
dhoigh agus nach 'eil, ma dtf-
fhaodte, an diugh Gaidheal ann an
Albainn d'an tig e cho maith barail
a thoirt seachad mu luach saothrach
nam Bard Gaidhealach. Cha bu
mhaith leara a bhi 'g ardachadh cliii
Dhughaill Buchannan airson gur
Bard Spioradail e. Ach cha mho a
bu mhaith leam a bhi 'g iskachadh
a' chliu airson an aobhair cheudna.
Tha mi a' lan-chreidsinn gur gann a
b'urrainn Dughall Buchannan, ged
dh'fheuchadh e ris, " Moladh
Bheinn-dòrain " a dheanamh, no
" Beannachadh Luinge " Mhic-
Mhaighstir - Alastair, no eadhon
"Marbhrann Eoghainn" no "Marbh-
rann do thriuir Sheann Fhleasg-
ach" a sgriobh Rob Donn. Ach
tha mi cho dearbhta nach b'urrainn
aon de'n triuir Bhard so " Latha
Bhreathanais " no'n " Claigeann "
no'u " Gaisgeach " no'n " Geamh-
radh " a dheanamh ged dh'fheuch-
adh iad ris.
A reir mo bheachd-sa tha Bard-
achd Dhughaill Buchannain a' toirt
barr air gach Bardachd Ghaidheal-
aich eile a tha againn — a mach,
ma dh' fhaodte, o Oisean Mhic-
Mhuirich agus o Sheann Dana
Mhic-a-Ghobhainn— anns na feartan
a leanas, am measg fheartan eile a
dh'fhaodte ainmeachadh :
1. Tha i so-thuigs'mn. Cha'n fhios-
rach mi Bard ainmeil Gaidhealach
ach Dughall Buchannan is urrainn
mi leughadh o cheann gu ceann agus
smuain a' Bhaird a thogail 's a
leantainn anns gach sreath agus
anns gach rann. Cha 'n 'eil mi
meas gur ann agam fein a tha choire;
oir tha canain moran de na Baird
Ghaidhealach na's duthchasaiche
dhomh na tha canain Dhughaill
Buchannain. Agus saoilidh mi gur
cliu agus nach coire do Dliughall
Buchannan gu bheil a' chuis mar so.
Na 'm biodh a smuain iosal, faoin,
lag cha bu chliu dha gu'n rachadh
aige air a' cur gu soilleir ann an
cainnt. Ach ann an coimeas r'ar
Baird Ghaidhealach tha smuain
Dhughaill ard, domhain. Is clia
mhor dha, ma ta, gu'm faic an
leughadair an sealladh a bha fa
chomhair an ughdair cho fad agus is
urrainn do inntinn lag, chumhann
an sealladh a bha fa chomhair inntinn
laidir, fharsuing a «huairteachadh.
Ach is gann is urrainn dhomt.
taobh-duilieig de Bhardachd Mhic-
an-t-saoir no Mhic-Mhaighstir-Alast-
air a leughadh agus a radh gu bheil
brigh thuigseach fa chomhair m'-
inntinn airson gach rann agus
sreatL Gu minic faodaidh e bhi
gu'n robh sealladh soilleir aig a'
Bhard 'n a inntinn fein air an
smuain a tha e feuchainu ri chur an
cainnt ; ach is e mo bheachd nach
do shocraich e air uairean gu ro
mhaith 'n a inntinn an ni a bu
mhiann leis a radh, agus air uairean
eile bhiodh«.duilich leam a chreid-
sinn gu'n robh smuain idir aige fa
chomhair na h-inntinn.
358
AN GAIDHEAL. Cara Mìos a- Gheamhraidh, 1876.
II. Tha smuain a' Bhaird, mar is
trice, ard ; tha i an comhnuidh tuigs-
each. Bhiodh e faoin a radh, agus
cha bhiodh e fior, gu bheil smuaint-
ean Dhughaill Buchannain cho ard
air uairean agus a tha iad air uairean
eile. Cha do sgriobh e ach beagan
de rannan ann an coimeas ri moran
d'ar Baird. Cha'n 'eil anns na
" Laoidhean " ach gann mile-gu-leth
sreath ; agus anns a bheagan so,
gheibhear caochladh mor ann am
fior-chumhachd. A reir mo bharail-
sa, tha " Fulangas Chriosd," " Mor-
achd Dhe," agus " Urnuigh," ann
an cumhachd Bardachd air deireadh
air a chorr de na Laoidhean ; agus
tha "An Gaisgeach," "An Claig-
eann," agus roinn mhor de " Latha
a* Bhreitheanais " air thoiseach.
Feudaidh e bhi nach 'eil Buch-
annan, an uair is airde e, dad air
thoiseach air cuid d'ar Baird Ghaidh-
ealach ma thig e nios riu. Gheibhear
aig Rob Donn smuain cho geur, agus
aig Donnachadh Ban agus aig Mac-
mhaighstir-Alastair cainnt cho mais-
each, agus rann cho ceolmhor 'us a
gheibhear aig Dughall Buchannan an
uair is fearr e. Ach tha Dughall
coimhhonta seach na Baird so. Mur
'eil e 'g eirigh na's airde, cha 'n 'eil e
tuiteam cho iosal. Cha 'n 'eil mi an
traths' ag iomradh air na h-aoirean
salach a rinn na Baird so ; oir anns
a' cheum sin cha 'n 'eil coimeas eadar
iad fein agus Buchannan. Tha mi
meas gu'n gabh e dearbhadh anns na
h-oidhearpan a b'airde a thug iad,
an uair a bha an run uile gu leir
ionmholta, gu'n deachaidh iad mar
Bhaird cli, Tha sean-fhocal againn
anns a' Ghaidhlig : " Cha teid thu
air d'each mor gu'n dol thairis air."
Tha mi de'n bheachd gu'n do leum
Donnachadh Ban agus Mac-Mhaigh-
stir-Alastair gu trie gun airde an
eich a thomhas ; agus an aite stad
gu socrach air a dhruim gu^n do
thuit iad anus a' chlàbar air an
taobh eile. Cha 'n 'eil mi ro chinnt-
each gu bheil Dughall Buchannan
an comhnuidh saor o'n chron cheud-
na. Saoilidh mi gu'm faighear
eisempleir air a' pheacadh so ann an
" Latha a' Bhreathanais " agus ma
dh'fhaodte anns a' " Chlaigeann ;"
ach cha 'n 'eil peacadh Dhughaill an
uair is truime e ach faoin ann an
coimeas ri peacadh Mhic-Mhaighstir-
Alastair ann am " Beannachadh
Luinge " an uair a tha :
" An f hairge uile is i 'na brochan
Strioplach, ruaimleach
Le fuil 's le gaor nam blast lorcach
'S droch dhath ruadh orra" &c.
no ri peacadh Dhonnachaidh Bhain
ann am " Beinn-Dorain " agus ann
an iomadh oran eile. Ann an
tuigse, ann an ciall, agus gu h-araid
anns an ni sin ris an abrar anns a'
Bheurla taste, bha Buchannan ma
dh'fhaodte, air uairean, an deigh
laimh ; ach cha robh na Baird a
dh'ainmich mi r'an coimeas ris anns
na feartan so.
III. Tha co-chordadh dJigheach air
a ghleidheadh, mar is trice, eadar an
snmahi, a' chainnt, agus an rann.
Tha mi meas gu bheil Mac-Mhaigh-
stir-Alastair, ann an roinn mhor d'a
Bhardachd, a toirt dearbhadh air
neart ann an smuain agus an cainnt
agus air ceol 'na rann is gann a
gheibhear ann an saothair aon eile
d'ar Baird Ghaidhealach. Agus
saoilidh mi gu bheil e fior nach robh
aon d'ar Baird aig a' robh cumhachd
Dhonnachaidh Bhain ann a bhi cur
cainnt fhuaimneach, bhlasda ann
an roinn mhilis, cheolmhor a ghabh-
adh leughadh agus seinn gun stad
gun mhearachd. Ach is eigin aid-
eachadh ged dh'uisnich an dàBhard
ainmeil so gu trie an cumhachd uile
gu leir air dhoigh ionmholta, gu'n
tug iad seachad air uairean eile
ranntachd gun toinisg, mi-sheadh-
ar, — ann an smuain, an cainnt
agus an rann. Cha Bhardachd a
Dara Mios a' Gheamhraidh, 1876. AN GAIDHEAL.
359-
bhi torradh focal air muin focail, nach ruig inntinn an duine air an
mur 'eil an smuain d'a reir, cia air ' t-siorruidheachd a bhreitlineachadh
bith cho ceolmhor agus a tha fuaim j ann an cainnt sho soilleir agus cbo
na roinne. Dearbhaidh an rann a ' greadhnadi agus a cbuir Dughall
leanas gu'n robb eolas jNIhic-Mhaigb- 1 Bucbannan anns an rann so :
stir-Alastair air a' Ghaidbbg far-
suing, agus gu'n robb Ian sgil aige
air deanamh rann ; acb co their gu'n
dearbh i fior cbumbachd Bardacbdl
" Abhealltainnbhog-bhailceach, glirianach,
Lònach, lianach, mo gbraidh,
Bhainneacb, fhionn-mheagacb, uacbdrach,
Oinbanacb, loinideach, cbuachach,
Gbrutbacb, shlamanach, mbiosrach,
^Nlbiodrach, mhiosganach, Ian,
Uanach, mheannanach, mbaoineach,
Bhocacb, mhaoiseacb, Ian ail ! "
Gheibhear roisgeulaich de'n t-seorsa
so 'n ar Bardachd Gbaidhealaicb i-o
thric ; acb cba'n f baigbear a leitbid
ann an Laoidbean Dbugbaill Bucb-
annain. Acb tba mi meas gu'n toir
Bucbannan le aon fbocal no ditbis
a smuain fa d'cbombair na's soilleire
na bbeir cacb gu trie le ficbead.
Anns na samblaidbean a tba e
cleacbdadb a cbum a smuain a sboill-
earacbadb, bbeir Bucbannan, a reir
mo bbeacbd, barr air gacb Bard
Gaidbealacb a tba againn. Tba
cuid de na samblaidbean so a tba
nis 'n an sean-fbocail. Tba cuid
dhu air nacb toirear barr ann an
canain 's am bith. Tha 'n tairn-
eanach :
" Is fonn-cbritb orr gu dol an greim,
Mar cboin air eill ri am na seilg. '"
Tha na reulltan air " uideal " anns
an speur :
' ' Marmbeal air gheig ri h-anradh garbh ,
A'tuiteam mar bbraonaibb db'uisge dlù,
'S an gloir mar sbuilean duine mbab-bb. "
Gheibhear na ficheadan de'n t-seorsa
cbeudna. Cba'n fbiosrach mi gu'm
faighteadb sreath is iomlaine na i
so ann an canain fo'n gbrein, an
smuain, an cainnt no'n ceol :
" Cba robb e òg is sean cba bhi."
Cha do chuir duiue riamh an f hirinn
" Ged aireambainn uile reuUtan neimh,
Gacb feur 'us duilleach riamb a db' fbas,
Liar ris gacb braon a ta 's a' cbuan,
'S gacb gaineamb cbuairteacbas an traigh ;
'S ged cbuii-inn mile bliadbna seacb,
As letb gacb aon diu sud gu leir,
Cba d'imicb seacb de'n t-siorruidbeacbd
mboir,
Acb mar gu'n toisichidb i 'n de."
Tiia mi meas gu'n do dbearbb Dugh-
all Bucbannan a cbliu mar Bbard,
agus gu sonruicbte a thuigse, leis an
rann agus leis na fuinn a tbagb e
airson a Laoidbean. Db'ainmicb mi
cheana gun do rinn Donnacbadh
Ban mearacbd an uair a chuir e
Cumha Choire-Cheathaich ri fonn
Flowers of Edinburgh. Gheibhear
mearacbd no dhà de'n t-seorsa clieud-
na 'n ar Bardachd. Acb tba Dugh-
all Bucbannan, mar bu choir dha, a'
taghadh rann shocrach, throm airson
" Mòrachd Dbe," " Latha a' Bhreith-
eanais," agus "Urnuigh;" agus ag
atharracbadh an fhuinn ann am
" Fulangas Chriosd," " An Claig-
eann," agus " An Geambradh."
Saoilidh mi 'n am biodb atharrach
fonn aig a' " Bbruadar " agus aig a'
"Ghaisgeach" gu'm b'fbeairrde an
gnothuch e, Acb cba 'n e mbain gu
bheil Bucbannan a' cumadh fhuinn
r'a steigh, saoilidh mi gu bheil air
uairean fuaim na cainnt a freagradh
do'n smuain. Gheibhear eisempleir-
ean air a' bhuaidh so anns a' Bhard-
achd Gbreugalcb agus Eomanaicb.
Tha cuimhne agad air rann cbeol-
mhor Mhilton an uair a tha e 'labbairt
mu neamh, agus air sgread na cainnt
a tha 'g innseadh mu ifrinn. Gbeibb
sinn ann an Oisein :
'Tbreagair an sonn mar tbonn air carraig."
Tha mi meas gu'n robh a' bhuaidh
cbeudna ann am beachd Dbugbaill
360
AN GAIDHEAL. Dara Mi03 a' Gheamhraidh, 137«.
Buchannain an uair a sgriobh e m'un
Bhreitheamh :
''Mar thuil nan gleann tha fuaim a ghuth ;"
mu na seangain :
" A null 's a nail, gun fhois gun tamh ; "
agus saoilidh mi gu bheil e 'g aithris
air sèid ua natlirach anns an roinn so :
" A nathraiche millteach 'a oillteil srann
Cha bhinn learn ceol 'ur srannraich ard,
'S cha 'n eisd o'r teangadh ghobhlaich cliu
Le driuchd a' phuinnsein air a barr. "
A reir mo bheachd-sa bhiodh cliu
Dhughaill Buchannain mar Bhard
na b'airde na tha i, agus bhiodh a
chumhachd a chum maith anns a'
Ghaidhealtachd na bu mho na tha
e na'm biodh a theagasg anns na
Laoidhean na b'f harsuinge, agus
na'n seinneadh e Orain cho maith
ri Laoidhean. Tha mi meas gu'n
robh talann no dha aige a dh'fhol-
aich e anns an talamh. Ach cha
'n ann mar so a thuig e fein a
" theachdaireachd ; " agus feudaidh
e bhi gur e fein a thuig gu ceart i.
Mar tha a chuis, tha mi smuain-
eachadh gu'n do roghnaich mo
luchd-duthcha gu ceart an uair a
chuir iad a " Laoidhean " air thois-
each air gach leabhar Gaidhlig a tha
againn ach am Biobull 'n a aonar.
0 chionn ghoirid chuireadh suas
ann an Raineach carragh eireachdail
mar chuimhneachan air an duine
urramach, agus bha'n t-am dha.
Ach is iad na " Laoidhean " an
cuimhneachan is fearr agus is buaine.
An uair a bhitheas a' chlach air
crionadh gu luaithre, tha mi 'n
dochas gu'm bi na " Laoidhean " a'
toirt solais, misnich, 'us rabhaidh do
Ghaidheil mar thug iad cheana re
dheich agus cuig fichead bliadhna.
D. M'K.
PIOBAIREACHD MHIC-A-
PHEARSAIN.
Le EÒGHAN Mac-Colla.
Rinneadh an t-òran-molaidh so do
DhòmhnuU Mac-a-Phearsain, Ard-phiobaire
Fusilcers na h-Alba, air do 'n Reiseamaid
ainmèil sin bhi air a gairm dhachaidh bho
Chanada, 's a' bhliadhna 1866.
Air Fokn — " Mac Griogair o Ruadh-struth."
— Gu bhi air a sheinn leath-aithris air gach
Breath.
Sgeul gun iarruidh, gun dùil ris.
An sgeul tir so dhùisg m' acain.
Tha lionn-dubh mar throm-lighe
Air mo chridhe-sa ghlacadh :
Mac-a-Phearsain, ma's fior e,
Tuille 's tir so cha'n fhaic sinn !
Null thar cuan nan tonn beucach
Ghluais an laoch a dh'fhàs smachdail, —
Fear thug trie dhomh o'n Oinsich
Bruidhinn bhòidheach an nasguidh.
Co, le seòltachd an fhiùrain,
Nis a dhiiisgeas dhuinn feachd-cheol ?
Co, 'n uair b' fheàrr leinn ceòl-cumha.
Pear, 'nad dheighidh, bheh- tlachd dhviinii ?
Cuine chuireas ceòl-dannsuidh
Caothach cheann agus chas oirm ?
Chaill sinn corrag an fhilidh
Anns gach binneas bha beairteach, —
Fear nam feadana fuainmeach
Ann an cuairtean na Glas-mheur:
B'e sud ceol gun a leithid !
Cainnt gach cridhe ni chlaisteachd,
B'e 'm fear bodhar a dh-^isdeadh
Gun fhuil a's fhèithean a' bras-leum.
Ged a b' ainmeil Mac-Cruimein
'S gann bha ribheid cho blasda !
Fear mo chridhe 'm fear dàicheil
Chinn gu fàilteachail, feaxtail!
Ann am Breacan siol Chluainidh'
'S ioma gruagach ghabh tlachd dhiot.
Fear is deise measg sluaigh thu
Ann ad shuaicheantas gaisgeil, —
Fèile preasach mu d' shliasaid,
Goal a's ciar air deagh bhreacadh, — •
Data Mios a' Gheamhraidh, 187
AN GAIDHEAL.
361
Osain ghekiT air trom-chalpa
Mar bhreac tarragheal nan cas-shruth,-
Brògan-fraochain a's sporran
O bhian mollach nan glas-ghob'r, —
Crios le biodag gheur, ghuineach
'S da dhag ullamh neo-chneasda, —
Leug o bheannta nan IKn-damh
'BoiBsgeadh 'm braisde do bhreacain, —
Lus-nam-braoileag 'nad bhoineid,
'S ite iolair 'an taic sud !
Sud è 'm fleasgach a dh'fhalbli uainn
Leis nadearbh laoich 'ghabh tlaclid ann,-
Laochraidh ghasda nan cniaidh-bhexun,
B'e bhi buadhach an cleachduinn.
'N am toirt stàilinn o thruaillibh,
B'e 'n càs uamhais am faicinn.
Mar dhubh-dhoirionn na fairge
Coltas colgach nam macan.
Mar bheum-sleibh no leKm-tuinne
Sud am meadhoin gach gleachd iad !
Ga«h aon laoch mar Cuthchullin,
H-Tiille buille toirt seachd as !
Fhir, 'n am seasamh na Gàidhlig,
'S trie a db' ardaich mo bheachd ort.
Ged a rinn tbu ur fàgail — •
Toil na ban-righ mar reachd dhuit,
Bi'db mo chridhe-sa Ikn dbiot,
Gus an cairear fo lie mi.
FREAGRAX DO LEISGEULABH
AIRSON AN OIL.
1. Their cuid gun d' thug am
Freasdal deoch laidir do dhaoine
airson an leas, agus nach coir ciil a
chuir rithe gu tur, ged a tha iomad
neach 'g a h-òl thair cuimsè. Chan
eU an leisgeul so fior. Cha d' thug
Freasdal alcohol do dhaoine airson
biadh na deoch : ach thug e ciall
■duinn, chum gun seachnamaid gach
ni cronail ; agus chunnaig sinn a
cheana gur ann diu sin alcohol gun
teagamh. Tha clachan feumail air-
son thaighibh a's rathuidibh mora,
ach cha bhiadh iad ; agus tha sàile
math airson iomad ni, ach cha deoch
e. Chruthaich Dia gach puinnsean
air thalamh ; ach chan eil aon diu
freagarrach airson biadh na deoch.
A thaobh alcohol, chan 'eil boinne
dheth an ni fallain air bith ; 's ann
bho ghroide amhain a gheobhar e.
Chan 'eil ann ach siùcar grod.
Seargaidh an fhion-dhearc, agus
grodaidh an t-^eorna, gun aon bhoinne
alcohol a thighinn asda, mur buin
daoine riutha. Chan f haighear fion
goirt as an dearc, mur brughar gu
meadhon i, agus mur cumar am fion
milis car seal ann an aile nach 'eil
aon chuid fuar na teth, cha ghoirtich
e ; agus cha ghabh uisge-beatha toirt
a eorna, mur deanar braich dhe,
agus mur cuirear beirm ris a bhrailis
a thig aisde. 'S ann bho innleachd
dhaoine, agus chan ann bho 'n
Fhreasdal, a thainig alcohol.
2. Tha fear ag òl airson leighis, a
reir a bharail. Ach tha e am mear-
achd. Ma tha feum air leigheas, 's
e silicar fallain gu mor is f hearr na
siiicar grod. Cuiridh e sin teas air
feadh a chuirp gu leir, am feadh 's
nach 'eil e a drudhadh air an ean-
achainn no a losgadh, mar a ni
alcohol. Osbarr tha e mòran ni 's
saoire agus ni 's taitniche. Tha
stuth eile, mar an ceudna, a sgaoileas
teas feadh na ere, gun a bhi cronail,
agus 's 6 sin sallann. Ma tha t'
fhuil am feum blàthachadh, feuch
ri beagan sgadaiu, no feoil air a
deagh shailleadh. Agus mur leoir
sin, gabh im saillte leotha, agus mo
ghealladhsa dhut gun cuir iad sin
teas gu leoir a' t' fhuil, mur deach i
thair leigheas. Tha saill no reamh-
rachd air bith a cur teas caoin agus
buan air feadh na fala; agus ma
chuirear sallann rithe, foghnaidh
sin.*
* Bha creideas mor aig na Seann Ghaidhil
an cè 's an im, mar leigheas ; agus bho sin
thainig na sean-fhacail :
"Uraireachd na bo, amach 's a ataigh.
362
AN GAIDHEAL. Dara Mios a' Gheamhraidh, 1876.
Tlia cuid de lighichibli a comhair-
leachadh dibhe air uairibh, mar a
tha iad fhein cuideachd ag òl : ach
's e cron is trice a tha tighinn as ;
agus, mar a chithear iomad uair, 's e
'n leigbeas is miosa na 'n galar. Tha
na h-naislain ag ionnsachadh an oil,
agus na lighichean 'g a marbhadh
fhein leis an dibhe. Tha moran
lighichean a nise air faighinn amach
gun gabh gach tinneas leigheas ni 's
f hearr gun an t-òl na leis ; agus tha
fios aig iomad neach gun d' fhalbh
an galarsa nuair a leig iad diu an
deoch a bha iad a gabhail airson
leighis. Agus tha cunntas againn
air moran a ghiorraich an saoghal
le bhi 'g Ò1 mar leigheas.
Cha bu choir do dhuine a bhi
deanamh sin a cheann gum bheil e
fhein am barail gur f heaird e deoch.
Oir bheir neach a tha deigheil oirre
a chreidsin air fhein ro ealamh, gum
bheil i feumail dha, nuair, math a
dh' fhaoidte, tha i 'g a thoirt sios
thun na h' uaighe, Nuair a leigeas
am pòiteir dheth an t-òl, tha e deas
air a bhi crosda, anfhulangach car
seal, mar a thachaireas leis gach
droch cleachda eile ; ach ma sheach-
nas e an deoch gu tur, falbhaidh sin
an nine ghearr; agus fasaidh a
mhothachadh ni 's geirè agus fhair-
eachdainn ni 's taitniche na bha iad
a roinihe, mar a dh' aithnich milltean
gu 'n leas.
Tha e corr uair a tachairt gum
bheil duine a bàsachadli, an deigh'
an deoch a leigeil dheth ; agus uimè
sin their cuid gum bheil so cunnart-
ach : ach 's ann a tha 'n cunnart
anns an deoch a leantuinn, gus am
bheil i a losgadh agus a grodadh
duine, air dhoigh' 's nach 'eil dol as
mur leighis sin an Gaidheal, chan 'eil a
leigheas ann ; " agus, " Leigheas air gach
tinn, creamh a's im a chèitein." Dh' fhend-
amaid iad sin a leudachadh 's a' cheartach-
adh mar so : " ' Bheir siàcar, sallann agus
suit fior bhlàs do fhuil gach neach."
aige, mar a thachair do na daoine a
bhàsaich air an dòigh ud. Tha
anail bhrèin a mhisgeir a feuchainn
gum bheil an t-òl 'g a ghrodadh,
ionan 's 'g a losgadh,
Tha daoine euslan gu trie a dol
am feothas, am feadh 's tha iad ag
òl beagan dibhe gu 'n leigheas ; agus
uime sin saoilear gur fheaird iad i.
Ach tha buaidhean dibhe, cho math
ri faireachduinn moran euslan, a
sheacliainn i, a feuchainn gur fhearr
leigeil leithe. Nuair bha mise ag
ionnsachadh, an Oil-thaigh Dhun-
eideann, ghlac fiabhrus garg mi, o
bhi suidheadh an caiseart fhluich.
Nuair a bha mi airtaobhan fheothais,
thuirt an lighich' gun robh e mar
chleachda fion orduchadh an sin,
ach gun comhairlicheadh esa uibh-
ean, an aite an eorna. Lean mi a
chomhairle, agus thainig mi thuige
ni b' ealamh na luchd an fhiona.
3. Tha cuid ag òl air sgàth cridh-
ealais a's fearas-chnideachd, agus
chum nach abrar gur spiocairean
iad. Ach is milleadh air fior chridh-
ealas an t-òl : oir tha e a toirt
dhaoine gu bhi deanamh 's ag radh
iomad ni mi fhreagarrach, feargach,
a tha togail trod, agus math a dh'
fhaodte caonagan fuilteach, mar is
trie a thachair. Mar sin tha cuid-
eachd nach oil ni 's suilbhearra
agus ni 's beusaiche na iadsa a dh'
òileas. Agus de gach sluagh air
thalamh, gu cinnteach 's iad na
Gaidheil a bhiodh cridheil : chan
iadsa a dh' fheumas deoch g' am
brosnachadh gu bhi suilbhear.
Tha cuid a bias dibhe air uairibh,
agus 'g a tairgeadh do dhaoin' eile,
chum nach bi sluagh a fanoid orra,
agus ag radh gum bheil iad spiocach.
Ach mar a their an seanf hacal Sasun-
nach, " Gaireadh iadsa a choisneas."
Chan 'eil aobhar fanoid aig daoine
nuair a tha cuid de 'n teachlaichibh
fhein a dol a dhith leis an òl, mar a
tha gu trie a tachairt. Is amaideach
Dara iIio3 a' GheaBSIirai(Hi, 1876. AN GAJDHEAL.
363
suim air bitli a ghabhail de thag-
radh dhaoine a tha fior aineolach
mu 'n chuis : agus 's iad sin amhain i
a choiricheadli neach nach oil 's
nach tairg. Oir tha beagan a dean-
amli cron, air doigli no dha, agus \
's e sin a tha treoireachadh dhaoine .
gu mòran.
Ma tha duine cairdeil fialaidh an '
cuisibli eile, agus deas gu gnothach
math a dheanamh d' a choimh- j
earsnach, nuair tha sin 'n a chomas, '
chithear gu soilleir nach spiocair e,
agus gur e cairid a' 's f hearr na 'm 1
fear a choiticheas deocli orra. Ma |
sheasas esa gu daingionn ris a choir
agus a dhleasnas, 's ann orrasa a
gheobh coire dha a bhios naire air
a cheann thall.
4. Their corr fhear nach b' urr-
ainn dàsa tighinn beo air a cheaird,
mur oileadh e boinnè. Math a dh'
f haoidte gur ann mar sin tha chuis,
a thaobh ghrudairean, a's osdairean.
Ach ma 's ann, bu choir dhaibh an
ceaird no 'n doighean a mhùthadh.
Tha mallachd Dhè an cois nan
daoine a tha deanamh 's a reiceadh
dibhe. Tha cuideigin de 'n teagh-
laichibh a dol a dhith leis a mhillt-
eir ; agus ma ni iad airgiod, clia
Boirbhich leis. " Chan 'eil tairbhe
ann an ionmhasaibh aingidheachd."*
A tliaobh an airgid a tha iad a
pàidheadh do ionmhas na rioghachd,
tha daor cheannach air. Tha eorr
a's coig ceud mile misgear 's na tri
rioghachdaibh ; agus tha bàs aith-
ghear a tighinn air corr a's coig
mile fichead dliiu gach bliana. Cia
lion teaghlach a tha iad sin a cumail
am bochdainn 's an truaighe ? Agus
ma tha firinn 's a Bhiobull, 's e
piantan gun chrich a tha feitheamh
orra fhein gu leir. Tha 'n t-òl a
toirt moran tuille call air an riogh-
achd air iomad doigh ; agus naji
sguireadh e, bhithedh coisneadh ni
* Onatk-fhocail. Caib. x., v. 2.
b' f hearr aig luchd-oibre a's fir-
ceairde ; agus bliiodh saoibhreas na
tire gu mor air a mheudachadh, am
feadh 's a bhiodh a costus air a
laodachadh. Osbarr thigeadh gach
osdair air am bheil 'feum beo gu
math air a bhi cumail fardaich, biadh
a's deoch ri 'n aoidhibh, gu'n luaidh
air alcohol, mar tha moran diu a
deanamh.
Ma tha duine deanadach, modh-
ail, agus gun toir e freagra siobhailt,
nu?ir a choitichear deoch air, coisn-
idh e, an aite call oir earbar gnoth-
ach ris, a raoghainn air fear na
dileig. A thaobh a bhi mealladh
dhaoine le dibhe am barganaibh 's
aig rubainnibh, chan 'eil ann ach
smior na slaidearachd.
5. Tha cuid ag òl o bhròn a's
briste-cridhe. Ach 's gearr 's is
truagh an comhfhurtachd a gheobh-
ar bho alcohol, agus is ro dhaor a
phaidhear air a shon. Chan 'eil an
leigheas ach a deanamh na cuis ni
's miosa ; oir tha an corp 's an inn-
tinn araon air an ciurradh 's am
feargnaehadh ; agus tha duine ni 's
neo-f hoisniche na bha e an toiseach.
Deanadh daoine fo bhròn a's iomag-
uinn mar a tha an Slanuighear ag
iarraidh oira, agus gheobh iad fior
chomh-fhurtachd buan. " Thigibh
a' m' ionnsuidhse," tha e ag radh,
" sibhse uile a ta ri saothair agus
fo throm eallaich, agus bheir mise,
suaimhneas dhuibh. Gabhaibh mo
, chuing oirbh, agus fòghlumaibh
uam ; oir ata mise macanta agus
[ iriosol an cridhe ; agus gheobh sibh
j fois do bhur n-anamaibh. Oir ata
! mo chuingse so-iomchar, agus ata
mo eallach eutrom." *
Ceadaich, a leughadair, facal 's
an dealachadh. Ma tha thu seach-
nadh an oil gu tur, lean ri d'
chleachda, agus na gabh ort cainnt
na doighean luchd an oil. Ma
Mata, Caib. xi., v. 28-30.
364
AN GAIDHEAL. Dara Mìos a* Oheamhraidh, 1876.
ghabhas, bithidh aobbar aithreach-
uis agad. Ma tha tbu ag òl beagan,
uair air 'n uair, leig dhiot e ; 's ann
bho sin a tha misg an t-saoghail ag
èiridh. Is trie a tha aithrichean
a's maithrichean a caoidh gu goirt
airson pòit a dh' ionnsaich an clann
aig am bòrd f hein. Thoir aire nach
dit do chogais thu, ma thig aon de
d' chloinn gu bhi trom air an dibhe.
Tha gach neach a dh' òileas cion-
tach ann a bhi cumail suas air droch
cleachda o 'm bheil an call uile a
sruthadh, Ciamar theid a mhisg a
chaoidh air chlil, fhad 's a bhios
daoine ag òl deoch a mhisgeir 1 Ma
tha e furasd dhut deoch a sheach-
nadh, 's ann is mughado chiont mur
dean thu sin ; agus cha ghabh ain-
eolas do leisgeul. Ach chan aithne
dhut neart an t-srutha, fhad 's a
thu dol leis : ni mugha 's aithne dhut
cumhachd dibhe gus an leig thu
dhiot i gu tur. Ma tha e dnilich
dhut sgur dhi, tha thu cheana
deigheil oirre ; agus gu cinnte 's
Kiithich ciil a chur rithe, mus an
dean i traill dhiot, agus am bi thu
air do ribeadh, gun dochas fuasg-
kidh. 'S gaun gun cualas riamh guth
air duine a lean air beagan, an
deigh dha fas titheach air dibhe.
Is trie a tha 'n deoch 'n a ceap-
tuisleadh do dhaoine a tha 'g aid-
eachadh a bhi 'n an cloinn do Dhia ;
agus tha ministeirean am measg nan
anacrèideach ag radh nach eil ni
eile a 's mugha a tha our bacadh air
an saothair.
Mar is mugha a smuainicheas
sinn air a chuis, 's ann is soilleire a
chi sinn gur e ar dleasnus an deoch
a leigeil dhinn gu leir, agus ar dich-
ioll a dheanamh air daoine eile a
thoirt gu seachnadh a chaoi. Ann
an dochas nach bi mo shaothair
airson do leas diomhain, guidheam
slan leat,
P, MacGriogair.
AM MUILEANN SABHAIDH.
Gur mi a tha 'n trhs' fo mhulad,
S mi air thuireadan bho chradh-lot ;
Fhuair mi mo làmh air a dochunn
'S na lotan 's na tosgan grannda.
N'am bu bhkrd mi dheanainn oran —
Cha bhiodh doigh air fuireach sàmhach ;
Ged chuirteadh mi dh'Inbhiraora,
Dheanainn aoir do'n Mhuileann-Shàbhaidh.
Chkininn a' chuibhle 's an acfhuinn,
'S gach treallaich a bhuineas dha sud ;
Chaochail a' cheud fhear a dhealbh iad,
B'fhearr dhomh marbh e na bhi làthair,
Mu'n do thilr e 'n innleachd oillteil,
Is sàmhl' e air an Lebhiatan
'N uair a theannas e ri nuallraich,
Ni e fuaim co cruaidh ri dragon.
'Nuair a th^id maide air a 'bhèuraobh,
'Sa th^id 'fhiaclan an sàs ann,
'Bithidh mise le geinnean cruaidhe,
Gam bualadh ri ck\ a' chàirein.
Bithidh fear eile 'ga shir phutadh,
'S cha'n fhurasda fuireach lamh ris.
'Sann 'bhitheas e sgiamhail mar uircean,
Anns am biodh iad a' cur f àinne.
Theab an la bhi brònach dhòmhsa
A dhol a'n coir an t-sàbhaidh,
Dh' fhaodainn a bhi 'm eirbeallach ri m'
bheò,
Mur bitheadh fior thròcair co làidir ;
Cha robh coire aig duine beò ris
Ged a chailinn an dòm bho'n ghàirdean.
Chaoidh cha toir mi beum do'n mhùilleii:,
'S ann ro chaoimhneil rium 'bha e.
Dh'fhalbh e 'na ruith thun an tighe,
'Sann ro chabhagach a bha e.
Thoisich e ri glaodhaich bhrt^idean,
'S gu'n cltiinnt' eg èigheach mu'n d'ràinìg.
Fhuair e l^ine chaol de'n anart
Gu 'cur tarsuinn air mo làimh-sa.
Cha robh e fada 'ga stroiceadh ;
'S cha bheò a b'urrainn a ckireamh.
Tharruing sinn a' sin le ch^ile,
A dh' iarraidh l^igh airson na laimhe
'S ghabh sinn an t-aiseag gu Tomas,
Maighstir coir an tigh-thàirne.
'Nuair a fhuair e fios air 'n aobhair
j Ghlaodh e ris a' ghille-stàbuil.
Dh' òrduich e an st^ud-eaoh 'sa'n carbad,
'Bhi air falbh gu'n tuilleadh dàlach.
Dh' fhalbh sinn a sin le caljhaig,
'S rkinig sinn baile na stàirne ;
Grearrasdan dubh Inbhirlochaidh,
'N t-àite frògach, ùdlaidh, grannda !
Dara Mios a' Gheamhraidh, 1876. AN GATDHEAL.
365
Marsantann "san dorsan dùinte ;
Tighean 's an ctdthaobh ri sàile,
Gur beag a ghabh mi thlachd dheth,
'S bha mi gu grad air son 'fhàgail.
Cha d'fhuair sinn an t-Olladh aig baile ;
'S fhan sinn tacan mar a bha sinn ;
Cha robh e fada gu'n tighinn ;
'S fhiiair sinn fios a dhol 'na làthair.
Bu neo shùnndach a bha mise,
'S mi gu'n fhios agam mar bha i.
Bha mo smuaintean-sa gam chlisgeadli,
'S bha mo mhisneach 'gam fhàgail.
'Nuair chaidh na cuibhrichoan fhuasgladh,
'S ann ro dhuaichnidh a bha i ;
'S charaich mi 'cheist ris an dochtair,
An coisneadh i 'n t-aran Ikitheil ?
'NuaLr dh' ianis an duine coir dhomh
Gu'm bu dorn i a chinneadh laidir,
Bha mi toillichte da rireadh,
'S cha shòrainn air chinnt a phaidheadh.
Gmn b'e sin an sar dhuin' uasal,
Cha b'ann gruamach rium a bha e,
Ach caoimhneil, iriosal, truacant',
Dh'fhidi-inn e 'san xiair air m'fhiiillinn.
Mhothuich mi gu'n ghabh e truas rium,
'Nuair a dh'fhuasgail e'n lamh ghekrrta ;
Thùm e ann an uisge fuar i,
'S rinn e fein, le shuairce a caireamh.
C'uim' an criochnaichinn an duan so ?
Gun luaidh thoirt air ainm a' Ghaidheil.
Tha e Chloinn an t-Saoir o'n Chruachan,
Aonach uachdarach Earraghaidheil.
Bithean nach tais ri h-uchd tuasaid,
A choisneadh bùaidh anus na blàraibh,
Ged cham iad an coir air SMibhte,
Cha b'ann gun treuntas a bha iad.
'S ged a dh'eireadh dhomh 'bhi falamh,
'S gim dad 'bhi agam gu 'phaigheadh ;
Cha b'eagal domh comhl' rim' charaid,
'Se nach faiceadh ann an sas mi. .
'S iomadh ekrlaig thig air duine,
Ged 'b urr iiun, c'arson a dh'aicheadh 1
'S buidheach mi m'dheadh bhràthair-C(^Lle,
Fhreasdail orm fein 'sa chks ud.
Fhir tha 'fuireach aig a' mhuileann,
'Sa tha daonnan a'm bun an t-sàbhaidh,
Mo chomhairle dhuit mar charaid,
Thu bhi 'n earalas do lamhan ;
Seachainn air culag na btìst iad
'S ann aig tha dèud a' mhic-lamhaich.
Cha d' f hairich mi ni co gèur ris,
Ach fuirich o fhiacail taiUeir ! *
Le Ardghabheach a mhuinntir
Mhuille.
* Ghearr tailleir. ann an caonnaig, ordag
an ughdair gu dona.
SUIPJDHE A' MHADAIDH-
EUAIDH,
xo
'S I 'N ONOm A BHEIR BUAIDH.
Sgeulachd a keir nos nan seann
SCxEULHACHDAN GaIDHEALACH.
(Air a leantuinn.)
Bha peasan beag do choinean a
stigh, a bha ro chuideil mòr as fein,
agus thuirt an sionnach ris gu 'n
robh an trusdar coin 'ga chàineadh
's a' fochaid air, 's gum bu choir dha
dol as gabhail air. " 'Ne mise?"
thuirt an coinean, " mharbhadh e
mi." " Na biodh eagal air bith
ort," thuirt an sionnach, cha 'n eil
ann ach an gealtaire mòr, teichidh
e air a' cheud ionnsuidh a bheir thu
air, agus cuidichidh mi fein leat
ma's èiginn. Abair thusa ris do
choinneachadh sa' choillidhud shuas
fo cheann uair, 's gu 'n toir thu dha
e airson a dhroch tbeangaidh. Bidh
mi fein dlùth do hiimh, agus cha 'n
fhaic mi beud ort." Dh' fhalbh an
garrach leibideach 's thug e diilan,
siiil mu'n t-sròin, do 'n chu,
Ghabh an cù ioghnadh nach bu
bheag, ach thuirt e o'n bha uiread
fheum aig a' chreutair air modh a
theagasg dha, gu 'n coinnicheadh e
e mar a dh' iarr e, 's gu'n tugadh e
fàsgadh dha a chuireadh beagan do'n
chuidealas agus do 'n pheasanachd
as a choluinn leibidich. Chaidh an
CÙ tliun an àite mar a gheall, ach
'nuair a chunnaic an coinean bochd
nach d' thàinig an sionnach air agh-
aidh, ghrad dh' fhàihiich a chridhe,
's theich e stigh do tholl far nach
ruigeadh cù no gadhar air. Cha
robh aig a' chu ach tilleadh air ais
gu h-aimhealach, cianail, a' boid-
eachadh an tuille dioghaltais an
aghaidh an t-sionnaich, oir thuig e
gu math gum b' iad a chuireidean-
san a bha air am feuchainn ris a
rithist.
366
AN GAIDHEAL. Dara MIos a* Okeamhraidh, 187fl^
Cha luaithe bha an cù as an rath-
ad na thog an sionnach air a dh'
fhaicinn na beithir sgiathaich.
'Nuair chaidh e stigh do 'n uaimh
bha leth-cheud do thòrran òir agus
airgid air gach taobh, agus cha 'n
fhac' e riabh a leithid. Chuir e
mile fàilte 's furan air a' bhan-oigh-
re, a bha ann an ait iomallach do'n
uaimh, far nach b' urrainn e faigh-
inn dliith dhi, agus mhol e i mar
nach biodh a leithid air an t-sao-
ghal. " 0 ! nam b' urrainn duit m'
f huasgladh as an àite so, mo thoirt
air falbh o'n bhodach m' athair a
tha CO dona dhomh, 's mi bhiodh
aim ad chomain, 's bu leat mi fèin
's na bheil an sin de storas," thuirt
ise. " 'S mi bhiodh toileach, a
ribhinn mo chridhe" tlniirt an
sionnach, " ach ciamar is urrainn
domh a dheanamh 1 " Cha 'n eil
ach aon dòigh air, thuirt ise, '9 e
sin m' athair a chur 'na chadal tròm
's 'nuair bhios e 'na shuain, teich-
eadh ; 's cha 'n eil ni a chuireas 'na
chadal ceart e ach eanaraich air a
deanamh defheòil cait big reamhair
— feuch thusa 'm faigh thu sin, agus
leig a' chùis leamsa 'na dhèigh sin."
" An dean cat an tighe ud thall
gnothuch?" thuirt easan. "Cha
'n iarruinn na b' fhèarr" ars' ise.
*' Eo-mhath ma tà, mu fheasgar am
màireach cuiridh mise d' ar n-ionn-
suidh i, 's feuch an toir sibh Ian
meadair mhaith do 'n bhodach a
bheir air srann a tharruing," ars'
esan. " Na biodh cùram ort," ars'
ise, " na fàilnich thusa air do thaobh
fein." " An latha chi 's nach
f haic ! " arsa 'n sionnach, " slàn
leibh a mhaighdeann àluinn ! 's
bliadhna leam gus am faic mi a
rithist sibh."
Chaidh an cealgaire so do thigh a'
chait ro-thoilichte le 'thapachd fein,
's a' smaoineachadh nach biodh
sionnach san dlithaich co beairteach
ris fein, agus dh' innis e sgleò mòr
do 'n chat, ag ràdh nach robh nigh-
ean idir aice, ach gu 'n robh i fein
CO chaoirahneil, fhialaidh shuairce ;
gu'n robh i ri cuirm mhòir rìomhaich
aighearaich ghreadhnaich, a thoirt
seachad an ath-oidhche, 's gu 'n robh
ise ri bhi air tlis agus air toiseach
nan aoidhean. " An teid thu ann,
a ruin Ì " ars' esan. " 'S mi thèid,"
thuirt ise, " 's cha 'n ann's mi fein
g' a ràdhainn, cha 'n eil mi 'n dùil
gum bi aona chàraid ann a's sgiolta,
's a's eireachdaeli na thu fein 's mi
fhein, a laoigh mo chridhe."
Thàinig am feasgar, bha 'n cat
gun amharus air bith air na bha
'feitheamh oirre ; agus ged nach robh
cogais an t-sionnaich ro shamhach,
cha do ghabh e a bheag air ; bha e
a' smaoineachadh gum b' fhiach
beairteas nighean na beathrach-
sgiathaich aon dad a b' urrainn da
a dheanamh air a shon. Bha 'n
dithis brath falbh cuideachd a dh'
ionnsuidh na cuirme, na 'm b' f hior,
ach 'nuair chunnaic an sionnach an
cli san t-sean àite, ghabh e a leis-
geul, ag radhainn nach robh toil
aige caonnag no aimhreit a dhean-
amh 'na làthair-se, ach ise dh'
fhalbh air thoiseach 's ann an ùine
ghoirid gu 'n tugadh esan a dheagh
ghiullachd do 'n bheisd choin, 's an
sin gu'n leanadh e i. " Thoir an
aire ort fein, a ghràidh," thuirt ise.
" Och, na biodh ciiram ort, f heudail
's a ghràidh," ars' esan, " cha 'n
fhada sheasas e riumsa."
Dh' fhalbh an cat ma tà, ach an
àite faighinn a stigh do 'n uaimh air
dorus iosal, 's ann a bha i air a togail
suas ann an croidhleig bhig gu uinn-
eig a bha gu h-ard ann an aodann
na craige — ach cha do chan i guth
'na aghaidh, agus ann an sin fàgaidh
sinn i 'n dràsd.
Bha siiil a' choin daonnan air an
tigh san robh a nàmhaid, agus 'de
chunnaic e aig an am ach gu 'n
'd'fhàg an cat an dorus fosgailte 'na
D»r» Mios a' Gheamhraidh, 1876. AN GAIDHEAL,
367
deigh, agus ghrad-leum e a stigh, a'
deauamh dhetli gum biodli a nis
aicheanihail aige a dh' aindeoin cò |
theireadh e — ach cha robh an sionn-
ach CO cearbach 's a shaoil e. 'Nuair
thuig e mar bha a' chUis thilg se e
fèin air a dbruim, stiorc e a chasan,
thionndaidh e a sbùilean, 's rinn e
caoirean bochd, direach mar gum
biodb e dol a tbilgeadh na b-analach. 1
" Och ! och ! a charaid," thuirt esan
ris a' cbii, 's e 'g ospagaich mar gum
bi h-uile te an te mu dheireadh,
'• tha do leòir aicheamhail agad a
nis, tha mi 'g iarraidh mile maith-
eanais ort airson a h-uile droch chuir ,
a rinn mi t'aghaidh — abair gu bheil
thu a' toirt maitheanais domh, 's j
bidh e 'na f haochadh mèr do m' |
chogais mu'n toir mi suas an deò." j
Bha 'n cli coir diombach ni's
leoir, ach cha chuireadh e fiacaill air ,
a nàmhaid bu mhiosa 's e 'na leithid
de chàs, agus 's e thubhairt e, " Na
cuireadh sin cùram ort, ach ciod is
urrainn domh a dheanamh chum do
leigheas? tha thu ann an iarguin
mhòir." " Och ! tha mi 'gam losgadh
leis a' phathadh," ars' esan, " nam
faigheadh tu balgam dibhe dhomh,
bhithinn a 'd chomain gu siorruidii
— 0 ! 'de so a dh'-eirich dhomh ?
'de so? 'de so? Tha toll beag — tha
toll beag — ach cha 'n urrainn mi
labhairt — tha toll beag thall san
oisinn anns a' bheil uisge — cuir do
spòg ann agus fliuch mo bhilean air
a' chuid a's lugha." Rinn an cù
coir mar so, ach cha luaithe bha a
spòg san toll na tharruing an sionn-
ach sreang air an robh llib-ruithe,
anns an toll ; cheangail e gu cruaidh
teann e mu tharuinn a bha sa'
bhalla, 's bha 'n clz an sàs ann an
rib nach b' urrainn da f huasgladh.
" Beannachd leat ! " arsa 'n sionn-
ach, " cha bhi thu co ealamh air do
chois a chur an toll an ath uair."
An deigh do 'n t-sionnach feith-
eamh sus an robh e 'smuaineachadh
gum biodh an cat air a deagh
bhruicheadh, agus a bheithir-sgiath-
ach 'na suain, chaidh e thun na h-
uamha agus rinn e cagar foil ris an
nighin. " Thig a nios, a ruin "
thuirt ise, " tha h-uile gnothuch
ceai't, agus bidh sinn sona ann an
(line ghoirid." Leum an sionnach
a stigh do 'n chroidhleig, tharruinu
ise 'n t-sreang — ach beagan mun d'
ràinig e 'n uinneag, chuir i mach a
spòg mhòr, agus an toiseach shliog
i druim an t-sionnaich, an sin shliog
i 'earball, agus mun robh fhios aige
ciod a theireadh e ris a' chniod-
achadh so uile, thuit a' chroidhleag
gu làr ; ach ma thuit cha do thuit
an sionnach — bha sreang gu cruaidh,
gramail teann mu 'earball, direach
mar a chuir esan mu chois a' choin,
agus e'n crochadh air aodann na
craige, gun chomas dol as. Cha do
thaitinn so ris gu ro mhaith, oir cha
'n eil na sionnaich toigheach air bhi
'n crochadh le 'n cinn fòdhpa ; ach
'se leòn uile e gu 'n d' thainig a'
bheithir-sgiathach fein a mach, gu'n
do chruinnich beathaichean a' bhaile
uile mu 'thimchioll, agus gu 'n d'
iunis a' bheithir mhòr dhoibh mar
thachair, agus an doigh anns an d'
thug i an car as an t-sionnach le
'chleasan fein ; dh' innis i nach robh
mac no nighean aice, 's gur h-anu
oirre fein a bha 'n sionnach a' suir-
idhe airson an airgid. Dh' innis i
mar a thairg e 'dheanamh mu 'n
chat — " agus faicibh a nis c' ait a'
bheU e, an suiridhiche gasda le
'chleasan 's le 'chuilbheartan," arsa
'bheithir-sgiathach, 's a cliathaichean
air chrith le gàireachdaich.
Cha robh beathach air nach robh
craos cam mu 'n mhada-ruadh, agus
thug gach aon an greis fein air foch-
aid air.
Thainig an cu an deigh an t-sreang
a bhristeadh, 's cha b'e a ghàù-e bu
lugha no a dhiomoladh a b' isle.
Mu dheireadh 's mo dhih nuair a
368
AN GAIDHEAL. Dara Mios a Gheamhraidh, 1876.
bha 'n sionnach air a lèireadh 's air
a leòn le 'n sgeigireachd, chuir e a
chasan-deiridh am forcadh ris a'
chraig — t/liug e aou spaghadh garbh
le 'uile iieart, agus leum e gu làr
ach cha do lean 'earball e ; dh' f ban
sin an crocbadh ris a' cbraig.
Tbeicb e co luatb 's a bbeireadb a
cbasan e — tbàr e as a db-ionnsuidh
a' cbliirn bu dluitbe.
A nis na'm biodh an t-earball na
bu rigbne, bbiodb an sgeulachd so
na b' fhaide, acb o nacb robbj
sguiridb sinn le beagan fhacall.
Ghabb a' bbeithir-sgiatbacb cbòir
deagb cburam de'n cbat, dh' innis i
dba CO fiachail, dbileas, fhirinneaob
's a bha 'n cù. Bha 'n cat, mun do
mhealladh i leis an t-sionnach, toil-
each air companach onorach, 's cha
b' fhada gus an d' rinn i fein 's an
GÙ. a' bhanais ; agus b'i sin a' bhanais
ghleadhracb aighearacb. B'i 'bheithir-
sgiathach fein a' mhaighdeann.
'Nuair a dh' òl iad deoch-slàinte
bean-na-bainnse thuirt am fleasgach,
*' A chuideachd uile tha 'm làthair,
seachnaibh goileamas na pioghaid,
gu sonruichte sannt agus carachd
an t-sionnaich ; leanaibh firinn agus
onoir, dilseachd agus trèibhdhireas,
a chum gu 'n òirich gu math dhuibh.
" Bheir firinn agus onoir buaidh
Air cuilbheartan a' mhadaidh-niaidli."
Dh' fhalbh an t-àm san robh a
leithid so de sgeulacbdan cleachdta
am measg nan Gàidheal, agus ged
a dh' fbaodar cur-seachad iiine 's
fèarr na iad fhaotainn, their sinn
mu 'n deibhinn gu bheil iad a'
teagasg fhirinnean feumail ann an
cainnt shnasmhoir ; agus gum bu
bhrioghmhor math iad chum an
oidhche gheamhraidh a chur thairis,
seach na naigheachdan faoine,
breugach, tuaileasach, mirunach, ris
a' bheil ar luchd-dùthcha a nis gu
minig ag èisdeachd 'nuair tha iad
air chèilidh. Tha na pioghaidean.
a' fas na's lionmhoire bho'n a sguir
na sgeulacbdan ; tha iad anabh-
arrach lionmhor air feadh na
Gàidhealtachd — lucbd-trusaidh agus
luchd-sgaoilidh gach sgeòil f haoin ;
ach nitear am beatha le iomadh aon
a tha fada 'n aghaidh seann sgeul-
acbdan agusdànana Gàidhealtachd,
ach a tha anabarrach deigheil air
sgainneal diithcha. — Cuairtear.
SLGIXNTEAEACHD.
{Collectanea de Rehus Alhanicis.)
Daihit mc Mailcoluim mc Sionn-
aig mc Singin mc Mailcolm mcCineta
mc Mailcolm mc Domnaill mc Con-
saitin mo Cineta mc Aidfin mc Dom-
angart mc Domnaill brec mc Each-
ach buighe mc Aidan mc Gabhran
mc Doman guirt mc Fergusa mc
Eire mc Eachach muinreamhair mc
Aengusa mc Feilime mc Seancormac
mc Cruitenithe mc Finnfeiche mc
Aicircirr mc Eachach an trid mc
Fiadach mc Eathach riada .i. Cairpre
ri fata mc Connaire caeimb mc Mog-
alama mc Luigeach allaig mc Cairpri
mc Daire dommair mc Cairpri fir-
maora mc Conair moir mc Eirsgeoil mc
Eogan \uc lair mc Aillil mc Deagadh
mc Sin ic Rosin mc . . . ic Rotbr
mc Earmail mc Maine mc Fergusa
mc Feradaigh mc Oiliol arron mc
Fiacha firmara mc Aongusa tuir-
geach, &c.
*. . . ^mc Maelsnactan mc Luaigach
laech mc Gillacomgain mc Maoil-
brigde mc Ruaidri mc Domnaill mc
Morgan mc Donaill mc Catmaeil mc
Euadri me Aircellach mc Fearchair
fata mc Fearadaigh mc Fergusa mc
Sneachtain mc Colman mc Buadan
mc Eachach mc Maredaig mc Loairn
moir mc Eire mc Eachach muinreamh-
air.
Macbiad^ mc Finnleic mc Ruaidri
mc. Domnaill mc Morgain.
Dara Mioi a' Gheamhraidh,
AN GAIDHEAL.
369
Genelach mc Neachtain. — ■ Muiris
mc Maelcolm mc Muiris ic Maelcolm
mcGibuin mcFearchair ic Gillacrist^
ic Donaill ic Neachtain ic Isog ic
Gillamart ic Aengusa ic Imaired ic
Neachtain oig ic Neachtain ic Neact-
ain moir ic Donaill duin ic Fearchair
fata ic Fearadaig ic Fergusa ic Neach-
tain ic Colman ic Buadan ic Eathach
ic Muiredaig ic Loairn ic Eire ic
Eoch. muinreamhair.
*Do genelach clann an Toisig anso A.
CI anil Gillacatan. — Uilliamagus Don-
aill da mic Uilliam ic Fearchair ic
Uilliam ic Gillamitil ic Fearchair ic
Disiab ic Gillacrist ic Aigh cobtach
ic Eogan ic . . . ic ic Niell Lochlan
ic Suibne ic Disiab ic Leoid ic Tsead
ic Fearchair ic Gillachrist ic Maelco-
laim ic Donaill renabarta in Caim-
gilla ic Muircba ic Suibne ic Tead ic
Neachtan ic Gillacatan ofiul clann
Gillacatan ic Gallbrait ic Diarmada
renabarta an fear leigin ic Ere ic
Dlait ic Fearchair fata ic Fearadaig.
{R a leantainn.)
SOP AS GACH SEIB.
Tha aghaidhnean nan uile dhaoine fior
ciod aam bith mar a tha 'n lamhan.
Tha sinn gu trie a' dol o ghràdh gu
gloirmhiann ; ach 's ainneamh leinn tilleadh
o ghloirmhiann gu gràdh.
Cha n' urrainn neach nach robh riamh
an cunnart a bhi cinnteach gu bheil misneach
aige.
A' neach nach fhaigh toileachadh ann
fhèin cha ruig e leas a dhol ga iarraidh an
neach eile.
Ma gheibh thu fearann anns nach cinn
luibh gheibh thu cridhe anns nach cinn
mearachd.
Nuair tha sinn ag aideachadh lochdan
beaga tha sinn a' cumail a mach nach' eil
feadhainn mhora againn n' an aideachadh.
Nuair a tha na suilean beachdachadh air
cusparaibh peacach tha iad a dh' easbhuidh
gleiduidh Dhè.
Cha bu choir do dhuine gu bràth naire
bhi air airson aideachadh gun deachaidh e
mearachd. Tha 'n duilie dh' aidicheas a
mhearachdan a' nochdadh gu bheil e 'n
diugh ni's glice na bha e'n d^.
Tha eadardhealachadh mòr eadar cumh
achd inatiun agus beothalachd inntinn,
agus tha e ro fheumail an dealachadh so a
chumail 's an t-sealladh. Is e cumhachd
inntinn an comas a th' againn air bhi
'smuaineachadh, air a bhi 'faireachduinn,
air a bhi beachdachadh, ciod sam bith cho
beag 's a dh' fheudas an comas sin a bhi.
Is e gniomh a bhi 'cur cumhachd ann an
cleachdadh. Tha beothalachd a' ciallach-
adh an ealamhachd, beag no mòr 's mar
dh' fheudas e bhi, leis am bheil an gniomh
air a dheanamh.
Is e soirbheachadh beannachd an t-Seann
Tiomnaidh, 's e àmhghar beannachd an
Tiomnaidh Nuaidh a tha giùlan a' bhean-
nachaidh a's mo thugainn agus a' toirt
dhuinn an taisbeanaidh a's soilleire air
deadh-ghean Dhè. Eadhon 's an t-Seann
Tiomnadh ma dh' eisdeas sinn ri clàrsaich
Dhaibhidh cluinnidh sinn an t-òran-bròin
cho trie ris an òran-ghkirdeachais ; sharth-
raich peann an Spioraid Naoimh ni 's mo
ann a bhi dealbhadh àmhghairean lob na
sonasan Sholaimh. Tha eagail agus ana-
bias 'nan dlù chompanaich do shoirljheach-
adh ; agus tha comhfhurtachd agus dòchas
an còmhnuidh dlùth do amhghair.
Chuir baintighearn' uasal a seirbhiseach
Eireannach a dh' iarraidh trusgain uir
sioda, a bha 'ga dheanamh air a son le
banalaiche araidh. "A nis, Mhorgain,"
ars' a' bhantighearna ris, "gabh curam ro
mhor dhe'n trusgan, agus ma thig an
t-uisge, feuch gu'n gabh thu carbad, oir b'
fhearr leara gu mor carbad a phaigheadh,
na mo thrusgan a fhliuchadh. An uair a
thainig jNIorgan, agus a shin e an trusgan
da Bhan-mhaighstir, bha e gu buileach gun
fheum, agus ceart co bog, fliuch 'sa dhean-
adh uisge e!" "Ciod so, a Mhorgain," a
deir i ris ann an corruich, " ciod so, fhir
gun naire, mhill thu gu tur mo thrusgan
maiseach, agus tha e gun fheum sam bith,
Nach dubhairt mi riut, a bhi cinnteach,
n'an sileadh e, carbad a ghabhail?" "Ague
nach mise a rinn sin, a bhaintigheam'
uasal; ach am bheil duil agad gni'm biodh
do sheirbhiseach-sa co beag naire agus
modh, 's gu'n suidheadh e ann an taobh
Btigh a' charbaid, an t-ait a ta air a shon-
rachadh air son nan uaislean? Cha dean-
ainn idir e, ach shuidh mi air an taobh a
mach maille ris a' charbadair, agus Ochan !
fhuair an trusgan agus mi fein ar teann-
ehath dhe'n uisge."
24
370
AN GAIDHEAL, Dara Mìos a' Oheamhraidh, ISTS.
NA'M FAIGHINN GILLE R'A CHEANNACH.
Gleus a las. Mall.
§
t^m^-
a
:Mi.,Si li :li :ti., d r :r : R.,in f f : m :r.,d ti:m:M,.,Si
^
^^^
f^-pc
-ri~g
^1^1
d=l:
li : ti,d r
: m : R.,d
ti : Si : li
t.:l. II
f^-^J
Ji=±__^:_
-r-— -"^-r-t-
t^^v-r^^
^f^
:L,.,li 1 : 1 : s.,f m : r.d : R.m s:! : s.ni4 r:m:Mi„£
^^^^m
:t=q=
=3=r
^=s
li : li : ti.d r : m : E.d
ti : Si : li I ta : l^ |!
FoNN — " Gaol am Bèutanach sùghor."
Na'm faighinn gille r'a cheannach
A blieireadh beannaclid gu Màiri,
'S mo shoiridh le caoiueas
A dh-f hios na maidhinn' a cliràidh
mi !
Ged nach d' thug mi dhut faidhr-
ean,
Ann am foill dhut cha d' fhàs mi ;
'S mura math learn thu fallain,
Nara mheal mi mo shlàinte !
'S e d' f huran a leòn mi,
A dh' fhàg am bron so air m' aigne ;
A thromaich m' inntinn fo èislean ;
Cha dean mi èirigh le gradadh :
Tha mo chridhe neo-shunndach ;
Tha mi briiite fo m' aisnean ;
Aig a mheud 's 'thug mi 'ghaol
dut,
'S nach faod sinn 'bhi tachairt.
Ged 'chum mi 'm falach an sgèula,
Tha mi 'n dèigh, o cheann treis', orfc,
Aig a mheud 's 'thug mi 'ghaol dut,
Tha m' aodunn air preasadh ;
Dh'fhas glaise na m' ghruaidhean; —
'S bochd a' bhuaidh th' air an t-seirc
sin
A chaochail mo shnuagh dhiom,
Mar dhuine truagh 'thig à teasaich !
Mura faigh mi do bhuannachd,
B' fhearr gu'm buailteadh mi thairis ;
Gu'n cuirteadh fo lie mi
Ann an ciste chaoil dhainginn !
Ma ni thu mo thrèigsinn,
B' fhearr gu'n èugainn, 's nach mair-
inn ! —
Aig a mheud 's thug mi 'spèis dhut
Cha bhi m' èibhneas air thalamh !
AlLEIN DUGHALLACH,
THE Gì^^EL,
ENGLISH DEPARTMENT.
Vol V
DECEMBER 1876.
No. 60.
LANGUAGE AND LITERATURE
OF THE
SCOTTISH HIGHLANDS.*
The remarkable work recently
published by Professor Blackie on
the Language and Literature of the
Scottish Highlands ought to be
judged, if judged at all, in the pages
of the Gael, by rules different from
those which a critic is bound to ob-
serve in ordinary cases. In the first
place, the purpose of the book is an
" attempt to break down the middle
wall of partition which the author
has found to exist fencing off the
most cultivated minds in England
and in the Lowlands of Scotland
from the intellectual life and moral
aspirations of the Scottish High-
landers." The contributors to this
Magazine have given their labours
from equally disinterested motives ;
and, in the English department
especially, the aim has been to do
something to secure the end for
which the accomplished professor
wrote the present volume. In the
second place, Professor Blackie has
been, and, we hope, will long con-
tinue to be, one of the most valued
contributors to the Gael. Not only
up with the literature of the Scot-
tish Highlands. So that in passing
judgment upon the purpose of this
work, we are in a measure passing
judgment upon ourselves ; for our
purpose is in part the same. Again,
if we attempt to decide how the
learned author has executed his
generous purpose, we shall be com-
pelled to adopt a course which for
many reasons ought to be avoided —
viz., to sit in judgment upon the
literary merits of a portion of the
contents of our own pages, and upon
one of our contributors, when, among
other matters, he reviews our own
labours. But whether regarded from
the point of view of its subject or its
authorship, the volume before us is
so important, and gives such empha-
tic and eloquent utterance to one of
the many phases in which Celtic
scholarship presents itself in these
days, as that our readers would
justly consider that we adhered too
strictly to the conventional rules of
journalistic etiquette if a lengthened
notice of the book did not appear in
our columns.
The present volume contains the
most complete and systematic ac^
count that has ever been given to
the English reader of the Language
so, but a portion of the contents of ^^^ Literature of the Scottish High-
the present work appeared from L^^^^ j^ -^ ^^^^ ^^^^^ ^^i^l^i^ ^^^
time to time m our pages, while the h^g^ hundred years, and especially
Gael has^^neces^sarily been noticed m\ ^-^^^-^ ^^^ ^^^^^ ^^^^ ^ ^^^_
book, four-fifths of which is taken
* The Language and Literature of the
Scx)ttish Highlands. By John Stuart
Blackie, Professor of Greek in the Univer-
sity of Edinburgh. Edinburgh : Edmon-
Btone &. Douglas. 1876.
ber of essays and lectures, together
with a few more or less elaborate
treatises, have appeared in English,
a portion at least of the contents of
which has been devoted to an ex-
position of the principles of Scottish
372
THE GAEL.
December,
Gaelic. It is also the case that, in
addition to the many translations of
Ossian's poems, and to the English
version which accompanied Camp-
bell's West Highland Tales, nume-
rous specimens of Gaelic lyric poetry
have been more or less successfully
rendered into English, and published
from time to time. But until now
we have not had in one volume a
scientific account of the language
written by a philologist of eminence,
and at the same time numerous
selections, translated by a man singu-
larly well qualified for the task, of
the literature which constituted the
intellectual ^«ò?ì/mw of Scottish High-
landers dunng tlie last four or five
hundred years, and the whole ac-
companied by a continuous narra-
tive, partly biographical, partly
critical, written with all the vigour
and all the fervour of Professor
Blackie's vigorous and fervid mind
The title of the book indicates
with sufficient clearness the contents
of it. It is divided into five chap-
ters, one of which deals with the
language, the remaining four with
the literatufe, of the Scottish High-
lands. • Taking the language of
the Scottish Highlands as exhi-
bited in published books from the
Book of the Dean of Lismore down-
wards, and as pronounced by the
living generation of Gaelic-speaking
men and women, what evidence does
it show to the philologist of its origin,
history, and development? and again
what are its capabilities and what
its defects, " as an organ of intellec-
tual expression, and as a means of
producing an sesthetical eflPect " ?
We can only indicate in a general
way the author's answer to these
two questions. " The Gaelic [Cel-
tic] language is one of the oldest and
least mongrel types of the great
Aryan family of speech, which has
entered so largely into history as the
organ of the highest forms of human
civilisation both in the east and
west." The Celtic genius survives
in France ; and "in the great living
machine which we call society in
Scotland, it is the Saxon who sup-
plies the iron and the wood — steam
comes from the Celt." But " for the
Celtic languages it is difficult even
for the most sanguine to predict a
brilliant future. ... As master of
his own peculiar type of Aryan
speech, the Celt has maintained him-
self, in rather a sorry fashion, only
in Ireland, the north-western half of
Scotland, in Brittany, and in Wales;
and the literature which he has
handed down, whether in the Hiber-
nian, the Gaelic, or the Cymric form,
though naturally dear to those who
speak it, and of no common signific-
ance in reference to the early history
of the British Isles, with certain
specific attractions also for the eye
of the philologer, is neither of suffi-
cient extent nor of intrinsic value
enough to exert any sensible influ-
ence on the great tidal currents of
European culture."
Before proceeding to compare
Scottish Gaelic, taken for the time
as representing the Celtic branch,
with the other members of the Aryan
family, it is necessary to distinguish
between the language proper and
the additions made to it from ex-
ternal sources. Our author finds
that within historic times Scottish
Gaelic has been to a considerable
extent modified and corrupted by
three separate influences — the Latin,
the Norse, and the English. The
political influence of the Romans
over the Gaelic-speaking population
of North Britain was scarcely ever
perceptible. But the intellectual
influence exercised, after the decline
of the Roman power, from Rome
through the Church was very great.
Accordingly the loan-words, as they
December, 1876.
THE GAEL.
373'
are called, from Latin to Gaelic are
mainly ecclesiastical, with a few
military terms. Professor Blackie
gives a list of fifty-eight Latin loan-
words. The list might no doubt be
increased. But the author adds
truly : " On some of these words, as
luireach for instance, a doubt might
be raised whether it did not rather
form part of the original stock of
both languages ; but with regard to
the great body of them, no person j
accustomed to deal with such ques- '
dons can for a moment doubt." The
Norse influence on our language, like
the manifestation of the Scandinavian
power in Scotland, is different from
the Latin. The Norsemen were
sailors ; and they held possession of
the north-western seaboard of Scot-
land and of the Isles with little in-
terruption for four hundred years.
Their influence survives in the topo-
graphy of that part of the country,
and in a large number of the nauti-
cal terms used in Gaelic to the pre-
sent day. Tlie English influence on
the language is different from the
other two. It has been undoubtedly
great, although we believe that Pro-
fessor Blackie has overstated the ex-
tent of it, and it is destined to be-
come all-powerful in the future ; but,
hitherto, in our written literature
and topography, strange to say, it has
scarcely been more perceptible than
the Latin and Scandinavian. The
cause is not far to seek. The Saxon
did not conquer the Gael intellec-
tually as the Irish ecclesiastics with
their Latin literature did ; nor did
he politically subdue and colonise
the purely Gaelic area as the Norse-
man did. The Saxon was content
to obtain a permanent footing on the
richer portions of Scottish soil.
Through time he impressed his own
language and institutions on these
richer portions, and gradually ex-
tended his influence until his language
and institutions became the ruling
language and institutions of the land.
He allowed the Gael undisturbed
possession of his hills, his speech,
and his peculiar mode of govern-
ment, as long as the latter was con-
tent with these. But the Gael sel-
dom remained very long a peace-
able neighbour ; and from time to
time as he felt himself able for the
task, the Saxon used sterner mea-
sures than the slow and subtle influ-
ences of social and political ascend-
ancy to introduce his own speech and
mode of civilisation into the North.
This peculiarity of the Saxon rule,,
combined with the inherent conser-
vatism of the Celt, will alone ex-
plain the otherwise inexplicable fact
that Gaelic has existed in the High-
lands of Scotland, though unacknow-
ledged in the government of the-
country, for nearly a thousand years;,
and has not only retired before the
dominant tongue with almost imper-
ceptible steps, but has scarcely been
more sensibly influenced by the Eng-
lish language than by either Latin
or Scandinavian.
But when peoples meet and when
languages meet, the influence ex-
erted is not all on one side. It
would be interesting to trace the
influence, if any, wliich Gaelic ex-
erted on Latin, on Norse, and on
English. Within historic times,
the addition to the Latin vocabu-
lary from Celtic sources is percep-
tible though slight — from Scottish
Gaelic there has been no addition.
In pre-historic times, however, there
is reason to believe that the influence
has been great. The extent of the
Celtic element in Latin has not yet
perhaps been fully determined. Pro-
fessor Blackie has clearly shown that,
quite apart from the loan-words,
Gaelic is far more nearly related to
Latin than it is to any other mem-
ber of the Aryan family. May
374
THE GAEL.
December, 187C.
the kinship not be accounted for,
if it can be proved, as Professor
Newman and others have already
almost proved, that of the various
tribes which composed the Koman
race and the Latin tongue, one or
more spoke a Celtic dialect? The
influence of Gaelic upon Norse has
not, so far as we are aware, been
traced. It could not have been great.
An Irish colony emigrated to Ice-
land, and their influence on the
topography and literature of that
country is still traceable. But
although many Scandinavian sea-
rovers who would have learned
Scottish Gaelic returned to their
own country, and perhaps added a
few Gaelic words to the language,
the number of such words could
not have been large, for this reason
among others, that these men were
sailors, and that Scottish Gaelic
was, and is, peculiarly weak in
nautical terms. The influence of
Gaelic upon the English language
is, on the other hand, patent to the
most cursory observer. The num-
ber of Gaelic words that have been
adopted into English since the be-
ginning of the present century
would astonish the ordinary reader.
It is not necessary to accept all the
conclusions of some writers in order
to show that the number of words in-
troduced hundreds of years ago was
very great indeed. It may seem a
startling statement, but we would be
surprised to find that a much greater
number of English words could be
found in a page of Gaelic prose or
poetry, than of Gaelic words in a
corresponding page of English prose
or poetry. It is no doubt true
that if our written literature was
more varied in its character than it
is, this would probably not have
been the case ; and we do not at all
claim it as. a merit that our Gaelic
authors have borrowed so. sparingly
from English. If we had more
Gaelic prose than we have, our
writers would be compelled to bor-
row English words and phrases oftener
than they did. But our best writers,
prose and verse, were rigid purists
in their diction and idiom. Our fore-
fathers made no scruple of "convey-
ing " the cattle of the Saxon to the
hills ; but they religiously respect-
ed his language. In the matter of
vocables, as indeed in most other
matters, the Saxon is the cateran of
the world. This ultra-purism, and
especially the extreme jealousy of
English influence, injuriously aff'ected
the little literature we have, and in-
juriously aff'ects it still. Woe to the
Gaelic writer who attempts to borrow
a word, a phrase, or an idiom from
any language, especially from English.
His ideas may be worth listening to
or they may not ; but they will not
be listened to, unless presented in
tartan of the genuine pattern. We
have often thought that the Celt
suff"ered in the race of nations by not
being content occasionally to accept
a secondary place. First or nowhere
is his motto. An excellent motto
when translated " do or die," A
mischievous motto if translated as
the Celt has sometimes translated it,
" rather than risk losing the first
place I prefer not to enter the lists,"
This spirit is nowhere more manifest
than in the history of Gaelic litera-
ture.. Jealousy of external influence
has not only shut out from our litera-
ture many great and much-needed
truths, but it impoverished the
language. Words disappear from
the most carefully cherished vocab-
ulary. If there are no additions,
the vocables, especially the root-
words, decrease in time. It happen-
ed so in Gaelic. Few dictionaries
present the same disproportion be-
tween derivative and root-words as
the Gaelic dictionary. The same
December, 1876.
THE GAEL.
375
spirit has worked perhaps more
mischievously in another way. It
has created an ideal style of pure,
unadulterated Gaelic, in which a
would-be writer must be proficient
before he attempts to write. We
believe there are many men who
could and would, at the present fav-
ourable juncture, address their fellow-
countrymen to good purpose, if there
were not continually present to their
mental vision the image of some
shadowy critic stalking through the
mist, like one of Ossian's heroes, and
holding in his hand a dingy scroll,
purporting to be the only genuine
patent for writing good Gaelic,
which was bequeathed to him by
an ancestor still more shadowy, with
an injunction to use the document
only for the purpose of silencing
for ever any person who presumes
to write Gaelic prose.
An examination of the numerals,
pronouns, and particles, shows the
closer relationship of Gaelic to
Latin, than to the other Aryan
languages ; and the same conclu-
sion is reached after an examina-
tion of the root-words : '• I have
gone through Armstrong's Gaelic
Dictionary very carefully, twice,
arranging all the roots alphabetic-
ally in columns, and placing in a
line parallel to each column of Gaelic
roots, the real or probable corre-
sponding roots in Greek, Latin, Ger-
man, English, and Scotch. My list
includes about eight hundred words,
and from a rough comparison with
another list which I made, I should
say it leaves two-thirds of the simple
vocabulary of the language uncon-
nected with any known form of Ar-
yan Speech. . . . The general re-
sult which my analysis affords is this,
that of the four Aryan languages,
with Avhich I compare it, the Gaelic
presents the strongest affinity with
the Latin, after that with the Ger-
man, and the Teutonic element of
the English, including Scotch — least
of all with the Greek." A similarly
careful and systematic examination
of the flexional terminations of the
language shows in Avhat respects it
agrees with, and in what respects it
ditfers from the Aryan tongues ;
while the philological characteristics
of it are further illustrated by a
comparison of the roots with similar
roots in the Aryan tongues above
named, with the view to show the
laws of letter-change which obtain
in the Gaelic branch of the Celtic
tongue.
" As an organ of intellectual ex-
pression, the Gaelic is a language of
grand capabilities, but of very stun-
ted attainments. ... As a means
of producing an sesthetical effect,
there is much more to be said for
the GaeHc. . . . It is a soft, vocalic,
and mellifluous language." The ch
though a soft sound "is not pleasant
to an ear studious of euphony;" and
" occurs so frequently in Gaelic as to
amount to a Tnannerism. ... In the
enunciation of the liquids the Gaelic
possesses a peculiar virtue unknown
to English ; " while in vocalic depth
and musical sweetness German alone
can compare with it. Still, " iWth
regard to Gaelic, as to French," the
Professor's opinion is "that they are
both over-refinements, and therefore
corruptions and degradations of the
Latin language." It is somewhat
difficult to see how an original lan-
guage, as Professor Blackie has so
conclusively shown Gaelic to be, can
be a corruption or degradation of
another. His meaning probably is
that Gaelic is an over-refinement of
its own prototjrpe, as French is of
Latin. This is true. We have
gained in "vocalic sweetness;" and
we have lost " in masculine vigour
and equestrian tramp." A lan-
guage whose only permanent litera-
376
THE GAEL.
December, 1870.
ture is lyric poetry, necessarily
and with accelerated velocity smooths
over medial consonants, and drops
altogether final consonants. But we
are of opinion that here Professor
Blackie has overstated the extent of
the " degradation." To the phon-
etic transcript which he gives of the
opening lines of " Fingal," on p. 63,
no Gaelic reader would conform.
^'Shuidh" cannot perhaps be repre-
sented phonetically to the English
reader any more than "that" can
be represented to the Gaelic reader.
At any rate hooi does not represent
it. Nor does hooairi represent Chu-
ain. We have modified, not dropped,
many of our final consonants. The
reader who pronounces Stuadh as
stua, huaidh as hua, crodh as cro,
lagh as la, grievously "degrades"
the already degraded sounds.
Turning now from the physiog-
nomy of the Gaelic language, our
author describes and exemplifies
the published literature of the
Scottish Gael, commencing with
the book of the Dean of Lismore,
and continuing down to the present
hour. This portion of the work is
divided into four chapters^ and is
meant to be illustrative rather
than exhaustive of the subject.
The first of these embraces "the
bardic or minstrel literature of the
mediaeval period, commencing at
some indefinite period in the border-
land betwixt heathenism and
Christianity, and stretching out to
the era of the Reformation, or a
century or so before it;" the second
includes " the succession of Celtic
poets of more or less notable origin-
ality who flourished between the end
of the sixteenth and the end of the
eighteenth centuries ;" the subject of
the third is " the remarkable epiph-
any of the Celtic muse on the great
European stage, under the auspices
of James MacPherson, in the year
1762;" while the fourth treats of
" the condition of Celtic literature
in the Highlands, from the sub-
sidence of the great Ossianic excite-
ment, produced by Macpherson,
down to the present hour."
When viewed as a whole, perhaps
the two most noticeable facts
connected with Gaelic literature
are the meagre character of its
contents and the extraordinary dis-
proportion between poetry and
prose. The two , facts are in
themselves quite distinct ; but they
proceed from the same or similar
causes, and are amenable to the
same explanation. That the Scot-
tish Highlanders were and are a
literary people — that is to say, that
they are keenly alive to the pleasure
derived from the manner in which
an idea is expressed as distinct from
the intrinsic worth of the idea it-
self, and that their thoughts habit-
ually dwell upon ideas and imagery
derived from song and story — is a
proposition that can be proved in a
variety of ways. The delicate ear
of Professor Blackie detected the
beauty and wealth of our vowel
sounds. It would not be difficult
to show that the same beauty per-
vades the written literature and the
spoken language of the Highlander
in a marked degree. It is conspi-
cuous in his vocabulary in the
secondary meaning as well as in the
sound of words. It is conspicuous
in his favourite figures and similes.
It is conspicuous in his idioms, in
which his language is peculiarly
rich,— a feature which indicates not
only an active mind but a lively
sense of the artistic in linguistic ex-
pression. Again, it is doubtful
whether, even at the present day, a
peasantry can be found in any part
of Britain who can repeat from
December, 1876.
THE GAEL.
377
memory an equal quantity of prose
and poetry to that which the High-
land peasantry can repeat. Further,
it has been remarked by the most
competent observers that no peasan-
try in Europe speak with the grace
and correctness of language of the
Highland peasant, so that the fami-
liar saying that " no one can speak
ungrammatically in Gaelic" is not
altogether so absurd as it looks.
Why then is Highland literature
so meagre as it is ] Professor
Blackie again and again gives a part
at least of the answer. The lan-
guage was and is systematically
ignored in the education of the
people. The neglect of Gaelic
teaching in schools injuriously
affected the Highland character in
various ways. It is partly the cause
partly the effect of our scanty liter-
ature, but not by any means the
sole cause. The bulk of the people
began to read in the South but very
lately. Among the many additions
which the working man has made
to his luxuries Avithin the last thirty
years, the most significant are the
newspaper and the periodical. The
bulk of the Highland people have
not yet commenced to read. Since
Charles Stuart's time the Highland
population did not at any time ex-
ceed half a million. A large pro-
portion of these, no doubt, were
gentlemen and readers, but not a
sufficiently large number to form a
reading community. Even these
unfortunately were not Gaelic
readers. The common people were
too poor to buy books even if they
could read them. Again, the prac-
tice of recitation and story-telling
supplied in a manner the place of
reading and effectually secured that
the literature of the people con-
sisted exclusively of poetry and
tales. To-day the case is different.
It has now become common to spend
a portion of one's income upon
books. The excellent practice of
story-telling has all but ceased.
The people can be reached only by
books ; and, for some time to come,
can be reached to purpose only by
Gaelic books.
But scanty and meagre as our
literature is in comparison with what
we would wish it to be, we can pre-
sent a much larger list of books than
our southern neighbours are aware of.
Some of these are of real merit.
For a full account of Gaelic books,
published previously to 1832, Reid's
Biblioiheca Scoto-Celtica— an excellent
work of which a new edition is much
wanted — must be consulted. In
this respect the Scottish Gael differs
favourably from his Irish brother,
who has no modern literature. One
great value of Professor Blackie's
work in our eyes is that he con-
siders our literature of the last two
or three centuries worthy of serious
study. There has been of late
years a growing tendency to make
Celtic studies synonymous with anti-
quarian researches, and to look upon
the Celt as at best an interesting
relic. It is a noble feature in the
character of a people to revere the
past. But we are too apt to
measure our reverence for an ances-
tor not by his worth but by his an-
tiquity. The Gaelic proverb : " Is
gorm na cnuic tha fada uainn,"
holds good in time as well as in
place. But surely the value of a
fact ought to be estimated by its
effect upon the world and not merely
by its age. In the South the present
engrosses the attention in a reprehen-
sible degree. With us the mistake
— for it is equally a mistake — is the
other way. M'Donald and M'ln-
tyre will not be studied by the pre-
sent fashionable school of Celtic
scholars, until they attain a certain
age — until the aroma of antiquity
378
THE GAEL.
December, 1876.
surrounds them. But Gaelic liter-
ature, like Highland grouse and
even Highland whisky, will not keep
beyond a certain time. Its intrinsic
merit, whether in idea or expression,
is not of world-wide interest. Its
value consists chiefly in the fact that
it has been, the mental food of a
large portion of the population of
Scotland for hundreds of years.
Professor Blackie gives us a very
readable chapter on the book of the
Dean of Lismore and its contents,
accompanying his accounfe with
translations into verse of five or
six of the most characteristic
pieces in that curious collection of
mediseval Gaelic literature. The
chapter on " MacPhersou and the
Ossianic question " is undoubtedly
interesting, as expressing the ma-
tured opinion of one of the few
Saxons who have qualified them-
selves to judge of the merits of that
work of mystery. The account of the
Ossianic controversy is. singularly
clear ^nd eminently judicious. The
original and valuable coutribution of
Professor Blackie to the discussion
appeared in the Celtic Magazine
for August and September 1876.
While summing up substantially in
favour of the antiquity of these
poems, and while not without a
certain admiration for Ossian, espe-
cially " its sustained tone of sombre
sympathy with some of the most
sublime aspects of nature in the
Highlands, and not less the com-
bination of heroic, manliness and
delicate sensibility in the poetical
personages," he unhesitatingly " pre-
fers the simple natural grace of
Duncan Ban M'Intyre's cheerful
muse to the sombre and somewhat
stilted sublimity of the author of
Mngal, whoever he may be."
But to the Professor's own mind,
and his readers will agree with him,
the two moat valuable of these four
chapters are the second and fifth —
nearly two-thirds of the whole book
— in which an interesting account is
given of the leading Gaelic authors
whose productions have been widely
known among the people from the
sixteenth century to the present day,
along with numerous specimens of
their works, happily translated. la
this field Professor Blackie had but
one predecessor of importance — Mr.
Pattison — whose early death was a
great loss to Gaelic literature. Mr,
Pattison wrote for Heddermick's
Miscellany a series of articles on the
popular poetry of the Highlands,
accompanied with translations of sev-
eral pieces which showed great merit.
These papers were published after
the author's death in a volume which
has been for some years out of print.
Professor Blackie gives specimens of
the works of about a score of Gaelic
poets, with an interesting account of
their lives and of those of a dozen
more of lesser note. In this list
three at least stand out with well-
marked individuality in front of
the rest, and the notices of them
and extracts from them are accord-
ingly more detailed and elaborate.
They are MfDonald, Buchannan,
and MTntyre. The excellent
translation of "The Skull," one
of Buchannan's poems, already ap-
peared in our pages (see Gael, No,
50). In this volume Professor
Blackie has attempted a more difii-
cult feat than the translation of " The
Skull" — viz., an English version
of M'Donald's " Birlmn," and of
MTntyre's "Beinn-doraiu"— the two
ablest efforts, as is generally sup-
posed, of the modern Gaelic muse.
Mr. Pattison had previously given
a translation of the "Birlinn;" but^
unless we accept the statement which
recently appeared in some news-
papers, that the present prime mini-
ster, has executed a. translation of
December, 1876.
THE GAEL.
379
"Beiun-dorain," we believe Professor poet, it would be absurd to attempt
Blackie's is the first English version | to deny, after he has run the gaunt-
ever made of the great " venatorial i let of a century of criticism. He
pibroch " of M'lntyre. In these | had command of a happy Gaelic
translations, Professor Blackie " has j vocabulary which no Gaelic poet —
endeavoured to follow the spirited i not even M'Donald — could equal,
freedom of Dryden and our old j He had an infallible ear for rhythm,
masters, rather than the curious He had great powers of versification,
literalness which has been lately j and a most tenacious memory. He
fashionable." The "Birlinn" of ; knew a great deal of the old litera-
M'Donald is an account of a sea- i ture of lais race. Like M'Donald
voyage from South Uist to Ireland
in the "birHnn" or barge of Clan-
ranald on a wild spring day. The
poem in many respects — in its gra-
phic description of the boat and
and Buchannan, he had a genuine
admiration of the scenery of his
country. His heart was in hunting
and fishing, the favourite pastimes
of his countrvmen. But when Pro-
crew, and of the aspects of sea and ; fessor Blackie says : " If not so
bright as Burns, he is better rounded
and more harmonious, and more
sweetly at peace with himself, with
nature, and with God," we feel that
neither his published poetry, nor the
facts of his life, can sustain this
judgment. M'lntyre would not be
at war with any one if he could
help it, unless, perhaps, with a
tailor or piper or a scurrilous
Englishman who was as safe from
Duncan's coarse invective as Dun-
can was from his ribald wit. Still
Duncan Ban was a great poet;
and " Beinn-dorain " is a great
poem. We do not hesitate to say
that, in our judgment, Professor
Blackie's English version of this
poem can favourably compare with
the most successful efforts ever made
in poetical translation. He has per-
fectly caught the spirit of his author;
and, where desirable, he adheres
pretty closely to the letter. The
following beautiful lines descriptive
of a mountain stream —
sify — is unequalled in Gaelic ; but
the description of the storm which
opens so eloquently and musically
degenerates unto utter rant before
it closes. As a specinLen of the
energy of the author and the spirit
of the translator, take the follow-
ing :—
" Let no man be faint or soft-hearted.
Look hard in the face of the storm,
While plank may with plank hang together,
And rib to his rib shall be firm ;
Though the good ship may reel and may
stagger,
While a pin or a nail shall be tight,
Though the big wave be bristling around
her,
Let him look and not blench at the sight.
In the stormy contention of billows,
Who stands or who wisely shaU bend.
Will see the proud crest of the ocean
Lie tame at his feet ia the end."
Duncan Ban M'lntyre is, of all
Gaelic poets. Professor Blackie's
favourite, as he is the favourite of
the great majority of Highlanders.
And " Beinn-dorain," which Pro-
fessor Blackie presents to- us entire
in. this volume, is always held to be
M'IntjTe's master-piece. We are
inclined to think that the Profes-
sor's admiration for the game-
keeper-poet is too high. That
M'lntyre was a poet, and a great
Bu ghlan uachdar na Unne
Gu neo-bhuaireasach mills
Tigh'n 'na chuairteig o'n ghrinneal
Air slinnein Bheinn-dorain,
Professor Blackie has exquisitely
rendered. —
380
THE GAEL.
December, 1876.
With no alimy dregs to trouble
The brightness of its bubb'e,
As it threads its silver way
From the granite shoulders gray
Of Ben Dorain.
But when M'Intyre goes on to de-
scribe the "fridh-choirean creagach"
in the following unmeaning jargon —
Gu stobanach, stacanach,
Slocanach, laganach,
Cnocanach, cnapanach,
Caiteauach, romach ;
Pasganach, badanach
Bachlagach, boidheach, &c.
Professor Blackie wisely breaks with
him, retaining only so much of the
ring of M'Intyre's couplets as ap-
pears in the following spirited
lines —
Through a country rough and shaggy,
So jaggy and so knaggy,
Full of hummocks and of hunches,
Full of stumps and tufts and bunches.
Full of bushes and of rushes.
In the glen, &c.
No poet, we venture to say, was
ever done greater justice to by a
translator than M'Intyre has re-
ceived at Professor Blackie's hands.
Whatever Duncan Ban may be, this
version of "Beinn-dorain" proves in-
contestably what we knew before, that
Professor Blackie is no mean poet.
Several songs, some of them by
nameless authors, are beautifully
rendered. We think the Professor
has been peculiarly happy in "Mary
Laghach " and Ross's famous drink-
ing-song " Mac-na-bracha," so un-
like the usual strain of that sweet
and plaintive bard. Gaelic prose
comes in for a due share of notice.
With two notable exceptions, the
few original works that exist in
Gaelic prose are of very average
merit. These two are the Ilighland
Tales, published by J. F. Campbell,
and the contributions of the elder
Dr. Norman Macleod to various
Gaelic periodicals conducted by
himself, and recently published in a
well-known volume entitled •' Caraid
nan Gaidheal." Of all Gaelic auth-
ors, Macleod, with the doubtful
exception even of M'Intyre, holds,
and deservedly holds, the highest
place in Professor Blackie's regard.
He says truly that this prose
author " shines above the rest as
the moon among the lesser lights f
and we do not know that his eulogy
upon the " Emigrant Ship," of
which he gives an admirable trans-
lation, is at all exaggerated Avhen
he says that " for graceful simplicity
and profound pathos (it) is second
to nothing that I know in any lan-
guage, unless indeed it be the
account of the death of Socrates in
Plato's Phcedo, and some well-known
chapters in the Gospel of St. John."
We hope that this noble attempt
vv^hich the author has made " to
break down the middle wall of par-
tition that has hitherto separated
the Lowlands of Scotland and the
whole of Saxon England from the
soul of the Highlands," will be suc-
cessful. We can at least say, that
if the Avail can be broken by any
right arm it will be broken by
that right arm of his. Among us
Highlanders, the generous-hearted
man will henceforward be known
as the man " who loveth our
nation, and who hath built us a
synagogue ; " and not the least con-
spicuous pillar in that remarkable
edifice is this magnificent work on
" The language and literature of the
Scottish Highlands."
"^hn
Gaelic Boohs Sold by Madaclilan and Stewart.
Harp of Caledonia, Gaelic Songs, 32mo, sewed, 0 4
HTstT»y of Auimab naimcil in Llie Bible, ... Q fi
History of Prince Charles, fcap. Svo, doth, ... 3 0
Ditto. ditto. clieap edition, seived, 1 6
James' Anxious Enquirer, 12mo, sewed, ... 1 0
Joseph, Life of, by Macfarlane, 18mo, doth, ... 1 6
Joseph, History of, 18mo, sewed, 0 4
Laoidhean Eadar-Theangaichte o'n Bheuria, doth, 0 6
Lessons on the Shorter Catechism and the Holy
Scriptures, by Forbes, ISmo, 0 4
Lessons in Gaelic, crown Svo, 1 0
Logan's The Scottish Gael, or Celtic Manners of -,.
the Highlanders, 2 vols, .2S — 0 -^ / ~
M'AlpJiif's Gnebr Grammììr,-1?mn, doth, ... 1 — 6-. ^
M'Callum's History of the Church of Christ, Svo, 4 0
... The Catholic or Universal Church, ... 0 6 _/
Maccoll's Mountain Minstrel, English Edition, i=^ ^/
Macdonald's (Mac Mhaistir Alistir) Gaelic Songs, 2 0^
Macdonald's (Eev. Dr) Gaelic Poems, doth, 2 6
... Waters of Jordan, ISmo, seircd, 0 2
M-'Grrgnr'n (Rev T)r) Gnphr Ptwmi, 1Smo, clotlt-, — 9—6
M'Intyre's (Duncan Ban) Poems and Songs, with
an English Translation of "Coire Cheathaich"
and "Ben Dorain," ISmo, 2 0
M'Intyre (Rev. D. ) on the Antiquity of the Gaelic
Language (in English) ... 1 6
Mackay's (Bob Bonn) Songs and Poems, ISmo, 2 6
Mackenzie's (A. ) History of Scotland, Eachdraidh
na H-Alba, 12mo, r/^^M, 3 6
Mackenzie's P.«Lìutioc oiCaolio Pootrji-, royal 8vo, I'J — S
... Gaelic Melodist, 32mo 0 4
Macleod, Rev. Dr., Sermon on the Life of the late,
by Rev. John Darroch, Svo, sewed. Is. for 0 6
M'Lanchlau's (Rev. Dr) Celtic Gleanings, or
Notices of the History and Literature of the
Scottish Gael (in English) fcap. Svo, doth, 2 6
M'Naughtou (Peter) on the Authenticity of the
Poems of Ossian (in English), Svo, 0 6
Macneill's Neniae, and other Poems, c/o^/(, ... 2 0
Macpherson's "Duanaire," a New Collection of
SongR, &o., iiever be/ore published, doth, ... 2 0
64 South Bridge, Edinimrgli.
Gaelic Boohs Sold hy Maclaclilan and Sten-art.
d.
G
-0
4
0
Menzies' Collection of Gaelic Songs, 8vo, cloth, . . .
Mountain Songster, Collection of Original and
Selected Gaelic Songs,
Munro's Gaelic Primer and Vocabulary, 12mo,
... Selection of Gaelic Songs, 32mo,
Ossian's Poems, revised by Dr M'Lauchlan, cloth,
Ossian and the Clyde : Fingal in Ireland, Oscar
in Iceland, by Dr H. Waddell, 12 6
Pcd^n''" T^v" '•'"'•mnnf r>iir1 Ti"tt"vn, ISut^, r"ìrviì , — % — 6
Philipps' Seven Common Faults, translated by
Rev. H. Maccoll, 12mo, ... 1 0
Prayoro and Admonitiono (oorioo of aix, lavge
Psalm Book (Gonoml A«isembly'e Voroioii), large
type, ISmo, ^0M«(^, ;/;7i! ecZ^res, .. ... 2 6
Do. do., 18mo, cloth, 1 0
Do. Smith's or Ross's, large type, 18mo, hd. 2 0
Do. Gaelic and English, on one page, ... 1 6
Ross's (William) Gaelic Songs, ISmo, cloth, ... 1 6
Sinner's (The) Friend, 12mo, sewed, 0 3
Skene's Celtic Scotland ; a History of Ancient
Alban, Vol. I., ... 15 0
Smith's (Dr) Sean Dana, with English Transla-
tion and Notes, by C. S. Jerram, 2 6
Stewart's Elements of Gaelic Grammar, New
Edition, crown Svo, cloth, ... ... ... 3 6
Sum of Saving Knowledge, 12mo, .s'firecZ, ... 0 4
Tbomaon'a (-Br) Sacramental Gatcchiam, sewed, 0 — S'
J/C
'/'
New Testament for Schools, 12mo, hound, ... 1 0
Job to Ecclesiastes, 12mo, òorwf/, 0 6
Proverbs of Solomon, Svo, sewed, 0 2
B[BLES, TESTAMENTS, AND PSALM BOOKS,
AT VARIOUS PRICES.
64 South Brldiie, Edhihurgh.